Kollajdy jasaǵan: Amangeldi Qııas
Ádebıettaný salasyndaǵy teoretık ǵalymdar avtor sanatyn taldaý barysynda naqty avtordyń daralyq sıpatynan góri narratorǵa, ımplısıtti (jasyryn) avtorǵa, ıaǵnı avtordyń shyǵarmaǵa qatysatyn «Menine» basymdyq beredi. Mysaly, M.Bahtınniń pikirine súıensek, shyǵarmanyń ishindegi avtor – shyǵarmashylyq prınsıpter jıyntyǵy ári oqyrmannyń álemine belsendi qatysýshy. «Avtor ózi jasaǵan kórkem álemniń shekarasynan shyqpaýy tıis, al shyǵyp ketken jaǵdaıda estetıkalyq turaqtylyqty joıady» deıtin oı aıtady ádebıettanýshy. Biz búgin naq osy «shyǵarma ishindegi avtor» nemese shyǵarmaǵa qatysýshy «Menniń» dara keıipkerge aınalýy jóninde oı qozǵamaqpyz.
Postmodernıstik ádebıettiń bir eleýli sıpaty – janrlyq jáne formalyq ózgeshelikterge baılyǵy. Janraralyq tekterge, túrlerge naqty bir jip taǵa almaı qınalasyń. Bul erekshelik jazýshy T.Shapaı shyǵarmashylyǵyna da tán. Onyń keıipker «Meni» qatysatyn bas-aıaǵy jup-jumyr shyǵarmalarynyń bárin birdeı áńgime deýge kelińkiremeı turady, biraq áńgime emes dep kesip te aıta almaısyń. Munyń sebebi, biz qansha ýaqyt boıy áńgime dep basqa bireýdiń basynan ótken oqıǵalardy qabyldap keldik. Iаǵnı áńgime bolý úshin ol oqıǵanyń ishinde mindetti túrde Qanat, Serik, t.b keıipkerler júrýi kerek. «Men» degen keıipker bolsa da, onyń óziniń aty-jóni, túr-tulǵasy bolýy shart. Sosyn oqıǵa ótken keńistik pen oqyrman keńistiginiń arasynda shekara bolady. Al Tursynjan Shapaıdyń «Meniniń» naqty tulǵalyq sıpaty daralanbaǵan, aty-jóni joq (múmkin ol sen shyǵarsyń!), shyǵarmalaryndaǵy oqıǵalardyń keńistigine shekara qoıylmaǵan (dál sondaı oqıǵalar seniń de basyńnan ótken shyǵar!). Mine, osy sebepti onyń keıipker «Meni» men sol keıipker qatysatyn oqıǵalardyń kópshiligi áńgime retinde emes, keıipker «Meniniń» syrbaıany sııaqty qabyldanyp, oqyrmanǵa mol emosııa týdyrady. Bir nazar aýdaratyn jaıt, T.Shapaı shyǵarmashylyǵynyń ereksheligi, joǵaryda aıtqanymyzdaı názik rýhanı baılanys avtor men oqyrman arasynda emes, keıipker men oqyrman arasynda ornaıdy. Al naqty avtor ózin bul baılanystan qashyq ustaıdy...
Tańerteń áıeli betinen súıip oıatyp, sosyn kúni boıy eregisip, jaýlasyp júrgen tanystary jyly qabaq tanytyp, birinen keıin biri telefon shalyp, «aldymen keshirim suraý» arqyly saýap jınaǵysy kelgen, jasandylyqtarymen esin shyǵarǵan «Ǵajaıyp kún» týyndysynyń eń sheshýshi sátinde bas keıipker kabınetine kirip kelgen Jeksenmen tóbelese jazdaıdy. Ondaǵy oıy – Jeksen de buǵan jyly qabaq tanytýǵa ne keshirim suraýǵa keldi. Biraq kerisinshe, ol da «tátti sózden» meldektep toıyp, buǵan tıisýge kelgen túri eken. «...Basymyz salbyrap, árqaısymyz óz oıymyzben – biraz úndemeı otyrdyq. Osy otyrǵanda maǵan qalǵan jalǵyz jubanysh – aıaq astynan izgilik pen meıirge joıdasyz tolyp ketken osynaý júrek aınytar táp-tátti qalada shirep ishken maıly tamaqtyń basyrtqysyndaı myna jeksuryn Jeksenniń bar bolǵany. Búgingideı ǵajaıyp kúnimen de ol úshin bir jutym aýa, adam aıtqysyz baqyt ekenimdi túsinem. Bir kúndik musylman, qyrýar áýlıeniń ishinde bar sybaǵa-saýaptan maqurym qalǵan eki muńlyq…eki ońbaǵan! Bile bilgenge, dál qazir ekeýmizden taǵdyrlas tatý, ekeýmizden jaqyn baýyr bar ma dúnıede?
– Ekeýmiz bir jerden shaı ishsek qaıtedi, – dedim aqyry.
– Sharshaǵan shyǵarsyń. Men de qajydym búgin.
– Isheıik... – dedi Jeksen, oılanyp baryp.
– Qaıda baramyz?
– Biraq sen oılap qalma, senimen tatýlasyp, saýap jınaǵaly otyr eken dep. Qudaı saqtasyn. Báribir sýqanym súımeıdi seni.
– Men de seni... jek kóremin! – dedi Jeksen kenet jarq etip, serpilip.
– Ittiń etinen jek kóremin! – Oıyndaǵy bar kúmánnan arylǵandaı shırap, jaınap ketti. – Bastaı ber!
Adaldyǵyna rıza boldym. Men de arqamnan aýyr júk túskendeı, jadyrap: – Kettik onda, – dedim». Osy týyndyda júrek aınytatyn tátti sózdermen, jasandy qarym-qatynaspen, bult-bult, jylp-jylp etip ustatpaıtyn prınsıpsizdikpen bitispes qyrǵı-qabaq ekenin kórsetetin «Men» shynaıylyǵyn joǵaltpaǵan kez kelgen oqyrmannyń jan serigi sııaqty qabyldanady. Adam jany árqashan shynaıy, tabıǵı minez-qulyqty izdeıtinimen kelisesiń. «Menniń» ıýmoryna rıza bolasyń. О́z-ózin synap-mineı alatyn «Menniń» de, Jeksenderdiń de az ekenin moıyndaısyń.
«Aıtys» týyndysyndaǵy jazba aqynnyń bir máshıne miný úshin ózinen áldeqaıda jas jigitpen aıtysqandaǵy kóńil kúıi mynadaı: «Buryn kim kórgen – madaq aıtys degenińiz... kásibı boksqa uqsaıtyn óner me dep qaldym... Qarsylasymnyń (aýyr salmaqty ekenin endi baıqadym) ońnan, soldan, tike jaýǵan aýyr maqtaýlary meni qańǵalaq qaqtyryp, bara-bara... múlde qańǵytaıyn dedi. Basym isteýden qalyp, tıtyqtap, qajı bastadym. О́ıtkeni, sońǵy bir-eki soqqysy, anyq, ıektiń astynan ketti... Árıne, qorǵana bilý, dál soqqy jasaý jáne ony, retine qaraı, es jıǵyzbaı, ústemelete jaýdyrý – úlken óner. Biraq qarymta soqqyǵa tóze bilý odan da mańyzdyraq eken... Bet qaratpaı borandatqan surapyl madaqtardan mıym aınalyp, átkenshekte otyrǵandaı, kóz aldymda shaıqalyp turǵan dúnıe, endi aýdarylyp-tóńkerilip, aýnaı bastady». Eki aqynǵa da bir-birińdi maqtaısyńdar degen shart qoıylǵanda eshqashan eshkimdi maqtap kórmegen, tek jazba poezııamen aınalysqan eresek aqyn maqtaý sózdi sýsha sapyryp, qarsha boratqan jas periden jeńilip qalady. Shamasyna qaramaı jas perimen aıtysqan jasamystyń qylyǵy kúlki shaqyrady árıne. Biraq bul taza kúlki emes. Taza kúlkige kóz jasynyń kermek dámi tamyp ketkendeı. Durysy, qyshqyl kúlki...
Jazýshy «Meniniń» oqyrmandy baýrap alatyn jóni bar. О́ıtkeni avtor qoǵamdyq ómirdiń kez kelgen qyryn shynaıylyqpen sýretteıdi. Ol óz «Menin», ıaǵnı jalǵyz bas keıipkerin dármensiz, qorqaq, baqytsyz, únemi jeńilis taýyp júretin beıshara qylyp kórsetýden qoryqpaıdy, sondaı-aq sol «Menniń» álsizdiginiń túp-tamyryn qopara sıpattaıdy. «Menniń» álsizdigin qoǵamdyq formasııa aýysqanda qundylyqtardyń da kempirqosaqtaı qubylǵanymen baılanystyrady.
Oqyrmanmen «Men» arqyly syrlasatyn avtor ıýmor men sarkazmdy egiz qozydaı qatar óredi. О́z «Meniniń» saý-tamtyǵyn qaldyrmaı synaıtyn avtor qoǵamdy aıasyn ba, jebedeı qadalatyn oq sózderdi mıyńa jaýdyrady...
«...Meniń dostarymnyń aty – Asqan, Zor, Keremet, Ǵajap, Birtýar... Aramyzda О́te, Ásire sııaqty qyzdarymyz da bar... Aıtarlyqtaı, Ájeptáýir degen bireýler qatarymyzǵa umtylyp kórdi, biraq olarǵa – qaıda... Kóp keshikpeı bizge Joıdasyz degen bir myqty kelip qosyldy. Ile-shala, kezinde jer órtep aty shyqqan Sumdyq myrza atyshýly Surapyl degen dosyn erte keldi. Mine, bulardyń jóni basqa... Bastas, dárejeles tulǵalarmen dos bolýdyń ózi bir ǵanıbet!..» deıtin avtor ári qaraı asyqpaı «irep-soıýdy» bastaıdy. Shyndyq ekenin bilesiń. Kúlmeısiń. Qyshqyl kúlkimen kúle bergenniń nesi jaqsy?..
Jazýshy Tursynjan Shapaıdyń turaqty stıline aınalǵan, ımplısıtti avtormen tutasyp ketken keıipker – «Men» jalyqtyrmaıtynymen erekshelenedi. Bul «Menniń» eń basty qasıeti – oqyrmannyń «Menimen» sáıkese alýynda. Bul – «tek qana men» degen keýdemsoq, tákappar «Men» emes, paıymdy oqyrmannyń rýhanı dúnıesine sáýle túsiretin kóp qyrly, san syrly «Men». Sondyqtan toǵysharlyq pen keranaýlyqqa, jasandylyq pen jalǵandyqqa kúnde betpe-bet kelip, nadandyqtan, dóreki dókirlikten, pendelik astam pıǵyldan kúnine neshe ret jeńilip júrgen názik jandy, ishki mádenıeti joǵary kez kelgen oqyrman jazýshy «Menin» ish tartyp turady.
