Dástúrli dala órkenıetiniń dáripti ǵylymı shejiresi

Kez kelgen etnologııalyq tolymdy eńbektiń tarıhshy, mádenıettanýshy, til mamandary, álbette, ádebıet pen folk­lorlyq murany zertteýshiler tara­pynan erekshe ynta týǵyzatyny son­dyqtan. Osy rette ashy da bolsa, aqıqatyn ashyq aıtýǵa týra kelip tur­ǵan birer jaıt jóninde. Sońǵy kezde eń­bekterin zerdeli zertteýshiler izdep júrip oqıtyn kórnekti qazaq etnograf-ǵalymdary H.Arǵynbaev, M.S.Muqanov, E.A.Masanov, V.F.Shahmatov, sondaı-aq etnografııalyq máselelermen tikeleı aınalyspasa da, is júzinde halqymyzdyń etnıkalyq biregeıligin ár qyrynan áıgi­le­gen S.E.Tolybekov, S.Z.Zımanov, A.Erenov, B.S.Súleımenov syndy jáne taǵy da basqa qazaqtanýǵa ólsheýsiz úles qosqan birtýar ǵalymdardyń dá­rip­ti dástúrin jalǵastyrýshylardyń qatary suıylyp ketkendeı kórinedi. Ras, qazaq etnografııasynyń máselelerin ártúrli deńgeıde zerdeleýshilerdiń kóńilden shyǵar eńbekteri de barshylyq. Áńgime ulan-ǵaıyr jerimizde ejelden ornyǵyp, qazan tóńkerisine deıin jasap kelgen qazaq tirshiliginiń tabıǵı-tarıhı bolmysy men bitimin tóltýma et­nıkalyq erekshelikteri jaǵynan zert­tegen eńbekterdiń áli de bolsa je­tispeı turǵandyǵy jóninde bolyp otyr (eń kórneki mysal retinde qazaqtyń dástúrli qoı sharýashylyǵy jóninde Álıhan Bókeıhannyń 1904 jyly jaryq kórgen kólemdi maqalasynan keıin birde-bir irgeli etnografııalyq zertteýdiń jasalmaǵandyǵyn aıtýǵa bolady).

Aıtylǵan qısyn turǵysynan Qazaq­stan Respýblıkasy Memlekettik orta­lyq mýzeıiniń dırektory, profes­sor Nursan Álimbaıdyń ǵylymı jetekshiligimen «Qazaqtyń etnografııalyq kategorııalar, uǵymdar men ataýlarynyń dástúrli júıesi» atty árqaısysy 100 b.t.-qa jýyq bes tomdyq ujymdyq ǵylymı en­­sık­­lopedııanyń 2011-2014 jyldary ja­ryq kórýi otandyq etnologııa úshin ǵana emes, elimizdiń mádenıeti men bi­lim salalarynda da eleýli oqıǵa boldy. Ensık­lopedııanyń barlyǵy 3784 bet­ten turatyn osy (birinshi) nusqa­sy basylyp shyqqan sátte-aq qalyń kópshiliktiń de, ǵylymı ortanyń da shynaıy rızashylyǵyn týǵyzyp edi. Sonda da ensıklopedııanyń alǵashqy basylymyn daıyndaý barysynda úl­ken tájirıbe jınaqtaǵan avtorlar ujy­my ózderiniń shyǵarmashylyq jumysynyń qarqynyn áste toqtatqan joq. Nátıjesinde eńbektiń 2017 jyly metodologııalyq turǵydan da, derektik negizi men negizdemesi jaǵynan da ba­rynsha óńdelip, tolyqtyrylǵan ekin­shi basylymy oqyrmandardyń qo­ly­na tıdi. Ensıklopedııanyń birinshi basylymyndaǵydaı qalyppen (formatpen) jaryq kórgen bul bes tomdyq basylym barlyǵy 4208 betten turady. Iаǵnı bul basylym alǵashqy nusqamen salys­tyr­ǵanda 424 betke ulǵaıdy. Se­be­bi sońǵy basylymǵa jańadan 147 ma­qala engizildi. Ondaǵy 700-ge jýyq ma­qala múldem qaıta jazyldy. Teorııa­lyq-me­to­dologııalyq turǵydan qaıta óń­del­gen 682 maqalanyń derektik negizi tyń málimettermen tolyqtyryldy. Sondaı-aq 527 maqala túbegeıli redaksııa­laýdan ótti.

Qarastyrylyp otyrǵan ensıklo­pe­­dııanyń ekinshi basylymy kólemdi kirispeden (25 bet), árbir tomǵa alfavıttik ret­pen ornalasqan barlyǵy 5846 maqa­la­dan, qajetti ǵylymı anyqtamalyq bó­limnen turady. Kirispede (avtory Nursan Álimbaı) ensıklopedııanyń baǵyt-baǵdary, konsepsııasy, derektik negizi men negizdemesi, tarıhnamasy, san
alýan málimetterdi jınaqtap, júıeleýdiń jáne taldaýdyń prınsıpteri (ádis-tásilderi) sııaqty máseleler boıynsha tııanaqty aqparat berilgen. Osy tusta eń­bektegi ǵylymı-anyqtamalyq bólimde ensık­lopedııany jasaqtaý barysynda paıdalanylǵan zertteýlerdiń jáne derek retinde qoldanylǵan materıaldyń moldyǵy men alýandyǵy birden nazar aýdaratyndyǵyn atap ótken jón. 

Ensıklopedııa tek qazaqtyń tarıhı etnografııasyn ǵana zertteýge arnalǵan. Bul onyń ensıklopedıstıka salasyndaǵy etnografııalyq (áleýmettik jáne mádenı antropologııalyq) baǵyttaǵy týyndylardan túbegeıli aıyrmashylyǵy bolyp tabylady (osy quralyptas ensıklopedııalyq eńbekterdiń kúllisi tarıhı-etnografııalyq taqyryptarmen qatar, qazirgi kezeńdegi etnıkalyq máse­lel­erdi de qamtıtyndyǵyn qaper­ge salamyz). Mundaı «salalyq» ustanym avtorlarǵa qazan tóńkerisine deıingi qazaqtyń tirshilik qurý júıesin kate­gorııalyq-uǵymdyq (problemalyq-taqyryptyq) prınsıp boıynsha barynsha mol qamtýǵa múmkindik berdi. Bul jerde kategorııalyq-uǵymdyq prınsıp zertteýdiń ádis-tásili retinde ánsheıin aıtylyp otyrǵan joq. Ensıklopedııada qajetti derekter korpýsy ǵylymda mo­dýstar, ýnıversalııler nemese kognı­tıvtik túzilister dep atalatyn etno­gra­­fııa­lyq kategorııalar, uǵymdar men ataý­lar arqyly júıelenip, taldany­lady (bul da qarastyrylyp otyrǵan eńbektiń taǵy bir metodologııalyq ereksheligi bolyp tabylady). Alaıda bulardyń osy tusta – «taza» ǵylymı kognıtıvtik túzilister emes, tek dástúrli qazaqy ortada ǵana kúndelikti qoldanysta bolǵan is-tájirıbelik, praktıkalyq mańyzy aıryqsha kategorııalar, uǵymdar men ataýlar júıesi ekendigin erekshe ekshep aıtqan lázim. 

Rasynda da, ensıklopedııanyń kiris­pesinde (avtor Nursan Álimbaı) atap aıtylǵandaı, kóshpeliler ata-babalarynan berilip otyratyn osy kog­nı­tıvtik túzilister arqyly ártúrli áleýmettik jáne tabıǵı qubylystardy zerdeleıdi. Osylar arqyly ózde­riniń san-salaly, san deńgeıli sharýa­shylyq-mádenı hareketterin jos­parlap, júzege asyrady ári únemi to­­lyq­tyryp otyrady. Sol sebepti atal­ǵan kognıtıvtik túzilisterdi, ki­ris­peniń avtory aıtqandaı, kóshpeli tir­­shilik keshken qazaq etnosynyń san ǵasyrlyq is-tájirıbesi, bilimi túzilgen ıntellektýaldyq «rezervýar-qoımasy» dese de bolady. Kóshpeli ortada osy «rezervýar-qoımanyń» árbir jańa urpaq úshin ata-babalarynyń is-tájirıbesin tereń ıgerýdiń sarqylmas bastaý-kózi bolǵandyǵy sondyqtan (15-b.).

Aıtylǵan jaıtqa baılanysty atal­ǵan kategorııalar, uǵymdar men ataýlar ártúrli tarıhı-etnografııalyq máselelerdi problemalyq-taqyryptyq prınsıp boıynsha júıelep, zertteýdiń de meılinshe tıimdi ádis-tásilderi de bolyp shyqty. Ǵylymda kognıtıvtik tásil dep atalatyn osy ustanymǵa sáı­kes, eńbekke qajetti san alýan ta­rı­hı-etnografııalyq máselelerdi «túgendep», júıeleý, sondaı-aq ártúrli sebeptermen ǵalymdardyń nazarynan tys qalyp kelgen ártúrli aspektilerdi iz­des­tirý jáne jınaqtaý aldyn ala ja­salǵan atalǵan kategorııalyq-uǵym­dyq (termınologııalyq) reestr boıynsha júrgizildi. Osy rette buǵan deıin ǵylymda beımálim bolyp kelgen ártúrli etnografııalyq kategorııalar, uǵymdar men ataýlar uzaq jyldar boıy el arasynan avtorlardyń ózderi jı­naǵan málimetteri negizinde qalpyna keltirilgendigin erekshe atap ótken jón. Sonymen birge belgisiz jáne qoldanystan shyǵyp qalǵan kóptegen kognıtıvtik túzilis-birlikter san alýan arhıvtik, baspasóz, tarıhnamalyq, folklorlyq, sondaı-aq qazan tóńkerisine deıingi Reseı zertteýshileriniń eńbekterindegi aqparattardan tirnektep «terilip», jınaqtaldy. Sóıtip, tipti «Qazaq tiliniń ádebı sózdigi» (Almaty: Arys, 2006-2013) atty on bes tomdyq áıgili eńbekke kirmegen 4000-nan astam etno­gra­fııalyq mándi kognıtıvtik túzilis-birlikter ǵylymı aınalysqa tuńǵysh ret engizilip otyr. Iаǵnı buryn otandyq etnologııada múldem qaýzalmaǵan osynshama máseleler ǵylymı ensık­lo­pedııalyq formatta zerttelindi. Osy­laı­sha kognıtıvtik tásilmen «ınven­tarızasııalanǵan» dástúrli qazaqy or­tanyń kúndelikti qoldanysyndaǵy etno­grafııalyq kategorııalar, uǵymdar men ataýlar ensıklopedııadaǵy barlyq maqalalardyń tıisti ataýlaryna aınaldy. Bul urymtal metodologııalyq sheshimniń qabyldanýyn onyń avtory Nursan Álimbaıdyń dáıekti pikirinshe, avtorlar basshylyqqa alǵan kognıtıvtik ustanym-konsepsııanyń qısynymen túsindirýge bolady.

Osylaısha qyrýar tarıhı-etnogra­fııalyq máselelerdiń «bar-joǵyn» olardyń árqaısysynyń baıyrǵy tól ataýy arqyly «qýalap» izdestirý, túgendeý, jınaqtaý, júıeleý jáne zerdeleý tásili óziniń erekshe tıimdiligin aıǵaqtady. Bul tásil, eń aldymen, avtorlarǵa joǵaryda atalǵan máselelerdiń qataryn barynsha ulǵaıtyp, mol qamtýǵa múmkindik berdi. Osy aıtylǵannyń birer kórneki mysaly retinde ensıklopedııanyń 3-to­myndaǵy kólemdi de mazmundy «Kilem» atty maqalany keltirýge bolady (avtorlary Nursan Álimbaı, Rústem Shoıbekov). Osy buıymnyń kompozısııasyna, estetıkasyna, túrlerine, aımaqtyq erekshelikterine jáne ony daıyndaýǵa qajetti shıkizattarǵa, qu­ral-jabdyqtarǵa, tehnologııaǵa, qol­da­nysyna, tirshilikqamy fýnksııasyna baılanysty ataýlardy «qýalap», izdestirip, jınaqtaǵanda olardyń uzyn sany 100-ge jýyqtaıdy eken! Osy rette mundaı tásildiń eńbektegi ma­qa­lalardyń basym kópshiliginde qoldanylǵandyǵyn aıryqsha atap ótken jón. Ensıklopedııanyń taqyryptyq-problemalyq dıapazony óziniń aıryqsha aýqymdylyǵymen erekshelenetindigi son­dyqtan. Eńbekte barlyǵy 5 846 ma­qalada ártúrli etnografııalyq ta­qy­ryptardyń ǵana emes, solardyń birazynyń ishindegi mańyzdy aspek­ti­lerdiń de dástúrli ataýlary bolyp tabylatyn uzyn sany 10 000-nan astam etnografııalyq kognıtıvtik túzilister qam­­tyldy. Iаǵnı osynshama etno­gra­fııalyq mańyzdy máseleler zerttep-zerdelenip otyr.

Ensıklopedııadaǵy qaýzalǵan máse­le­lerdiń moldyǵy sonshalyqty, olardy atap shyǵýdyń ózi 200-ge jýyq betti alady eken! Joǵaryda aıtylǵan kognıtıvtik túzilister arqyly zerttelgen kóp máselelerdiń eń negizgilerin ǵana atap ótelik: qazaqtyń dástúrli tirshiliginiń tabıǵı ortasy, onyń shóp jáne sý resýrstaryn uqsatyp ıgerýdiń kóshpeli ortada ejelden ornyqqan is-tájirıbesi, baıyrǵy ekologııalyq mádenıet, halyqtyq bilimder júıesi, dástúrli kosmogonııalyq, etnogonııalyq, astronomııalyq, geografııalyq jáne t.b. túsinikter, sharýashylyq-mádenı hareket, onyń baǵyttary, kásipshilik túrleri, tirshilikqamy mádenıeti, kósh­peli sosıýmnyń áleýmettik quramy men qurylymy hám basqarý júıesiniń ıns­tıtýttary, ınstıtýsıonaldyq, sonyń ishinde, ádettik quqyq qatynastar júıesi jáne onyń mehanızmderi, júz, taıpa, rý, birata, otbasy syndy qurylymdar, týystyq júıe jáne týystyq qatynastar, tirshilik sıkline baılanysty ǵuryptyq-salttyq is-áre­ketter syndy jáne basqa da tolyp jatqan taqyryptar qarastyrylyp otyrǵan eńbektiń mazmunyn quraıdy.

Kúni búginge deıin atalǵan ensıklo­pedııanyń teorııalyq jaǵynan sapaly ekendigin, onyń derektik negizi men negizdemesiniń dáıektiligin erekshe atap ótken ártúrli ǵylymı basylymdarda jáne baspasóz betinde jarııalanǵan belgili ǵalymdardyń resenzııalarynyń sany 20-ǵa jýyqtapty. Osy rette, ásirese, Scopus jáne Web of Science bazasyna kiretin «Milli Folklor» (2015 Yil 27. Sayi 105. S. 155-158) men Cumhuriyet Tarihi Arastirmalari Dergisi (2019. Sayi 30. S. 417-423) atty Túrkııanyń bedeldi ǵylymı basylymdarynda túrik ǵalymdarynyń ensıklopedııany joǵary baǵalaǵandyqtary nazar aýdarady.

Qazaqtyń tarıhı etnografııasynyń shyn mánindegi dáripti ǵylymı shejiresi ispettes osynaý irgeli eńbek Qazaqstan Respýblıkasynyń ál-Farabı atyndaǵy ǵylym men tehnıka salasyndaǵy Mem­le­ket­tik syılyǵyn alýǵa ábden laıyq dep esepteımin.

Seıit Qasqabasov,

UǴA akademıgi