Aýǵan balalarynyń «anasy»

1988 – Ulý jylynyń kóktemi. El astanasy Ulanbatyr qalasyn jıekteı aǵyp jatqan ataqty Týla darııasynyń kóbesi sógilip, ejel­den beri kereıit Tuǵryldyń qur­metine «Han taýy» atalyp kele jatqan Boǵdanyń bıiginen esken jyly samal, áz qalanyń jibek kekilin jelip, shahardyń kirpiginde qonaqtaǵan qystyń sońǵy yzǵaryn ertip túsirgen tus. Alda jaıma-shýaq jaz.

Ortalyqtan shalǵaı ornalasyp, kóne bekinis Ýrganyń soltústik-batys shebine irge tepken Býıant-Ýhaa áýejaıynda abyr-sabyr, sapyrylysqan adam. Áýe­jaıdyń sheteldik qonaqtardy qa­byldaıtyn bóliminiń esik kózin­de bes-alty adam jınalyp tur. Tegi basshysy bolar, bet álpeti shól dalanyń topyraǵyndaı tar­ǵyl tartqan, aq shashty, jasy al­pys­tyń ańǵaryna aıaq basqan er adam óziniń oń jaq qaptalynda únsiz turǵan jyly júzdi, kózinde meıirim shýaǵy tunǵan, kórkem minezdi boıjetkenge nazaryn aýda­ryp «Raıa qyzym, beri kelshi!» dep shaqyrdy.

Manadan beri oı ústinde tol­qyp turǵan jas arý «qulaǵym sizde» degendeı aqyryn basyp aq­saqaldyń qasyna keldi. Áýeli qarııa ózin tanystyrdy. Syrtqy ister mınıstrliginiń ardager qyz­metkeri eken. Onyń syrtynda shy­ǵystaný hám ıslam boıynsha maman. Qysqasy, kópti kórgen, ­kóp ótkelden ótken adam. Sózi nyq, ­isi myǵym. Úkiniń úlpildegindeı ushyp turǵan qazaq qyzyna bir qa­rap alyp: «Qaraǵym, – dedi. – Sa­ǵan halyqaralyq úlken min­det júk­telip otyr. Bul isti qalaı­da abyroımen atqarýyń qajet. Bu­ıyrsa, jarty saǵattan keıin aýǵanstandyq jetim balalardy otyrǵyzǵan ushaq kelip qonady. Bul jetkinshekterdi memlekettiń arnaıy adamdary baryp, ot pen oqtyń ortasynan terip aldy. Esiń­de bolsyn, qyzym, bular – so­ǵys­tan basqa túk kórmegen ári tul jetim ósken beıbaqtar. Osylardy tárbıeleý isin úkimet saǵan júktep otyr qaraǵym! Sóz osymen bitti».

Tegi Raıanyń ulty qazaq, álmı­saqtan musylman otbasynda ósip-óngendikten alystan kelgen aýǵan balalaryna ana bolýǵa osy adam laıyq degen bolýy kerek úkimet. Olar qatelespepti. Rasynda, Raıa jetesinen qıylǵan qyrqa pyshaq sekildi kóńil júzi maıyrylǵan aýǵandyq otyz kógen kózge «ana» boldy.

* * *

Hosh, sonymen... Kók aspandy tilip ushqan ushaq aeroportqa kelip qondy. Bul kún mamyr aıynyń 13-shi juldyzy bolatyn. Sodan beri 33 jyldyń júzi bolypty. «Ta­rıh degenimiz – ótken ýaqyt­tar emes, este qalǵan sátter» dep Batystyń tanymal shaıqy fılosofy aıtqandaı, osy oqıǵa, osy bir sát Raıa Dáriphanqyzynyń esi­nen bir sát shyqqan emes. – Alǵash kórgenimde, – dep eske ala­dy Raıa apamyz. – Kóz ashqaly bom­banyń ashy tútininen basqa dú­nıe kórmegen bes-alty jastaǵy bala­lardyń boıynan tynyshtyq, beıbitshilik degen uǵymdar to­lyq óshkeni baıqaldy. О́zara qa­tynastary aýyr, aıtys-tartys, janjal-daý, tóbeleske beıim. Adamnyń kózine tike qaraý degen joq. О́miri úı-kúı kórmegen balapandardyń dene tazalyǵy jaıly sóz etýdiń ózi artyq. Ká­dimgideı jabaıylanyp ketken.

Jo­ǵarydaǵy pikirdi apamyz skaıp arqyly aıtyp berdi. Keze­ginde biz de qarap qalmaı «Je­tim balalardy tárbıeleýdi qa­laı bastadyńyzdar?» dep suraq qoıdyq. Apamyz aıtady:

– Otyz balanyń tárbıesine jal­ǵyz ózim úlgermeıtin bol­ǵan­dyqtan Tuńǵylyq degen árip­te­sim kómektesti. Áýeli bar­­ly­ǵyn monshaǵa alyp baryp jýyn­dyrdyq. Rasyn aıtqanda, olar tipti qarapaıym tamaqtaný ádebin bilmeıdi eken. Bizdi kórse qashyp baryp tósektiń astyna tyǵylady. Daladan dybys nemese kóliktiń shýy estilse «dushman, dushman» dep aıǵaılap, jik-japar bolady. Oıynshyqpen oınaýdy bilmeıdi. Ádemi músinderdi tepkilep tas­taıdy.

Sol sebepti balalarǵa eń áýe­li ózderin tynysh ómirge aıaq basqanyn túsindirip, qoǵamdyq qatynasqa baýlý isin qolǵa aldyq. Eń qıyny, olar pýshtýn-parsy tilinde sóıleıdi. Biz onysyn túsinbeımiz. Aqyry jetimdermen tolyq til tabysý úshin ózim parsy tilin alǵashqy baspaldaq deń­geıinde oqyp, úırendim. Bul tal­pynysyma aýǵandyq eki ma­man­nyń kóp kómegi tıdi. Sóıtip bes-alty aıdyń ishinde balalarmen sóılesetin, til tabysatyn dárejege jettim.

* * *

Aıtpaqshy, umytyp barady ekenbiz. Osy oraıda oqyrman tarapynan «Aýǵan balalaryna ana bolǵan Raıa Dáriphanqyzy kim?» degen suraq týyndaýy zańdy. Aıtalyq, bul kisi 1950 jyly Ulan­batyr qalasynda týyp, 1968 jyly Baı-ólke aımaq orta­lyǵynda on jyldyq orta mek­tepti bitirgen soń, Mońǵol mem­lekettik ýnıversıtetiniń orys tili men ádebıeti fakýltetine qa­byldanǵan eken. Ony 1973 jy­ly bit­irgen. Ýnıversıtettiń soń­ǵy kýrsynda Namqaı Qabdyluly deıtin azamatqa turmysqa shyqqan. Joǵary oqý ornyn támamda­ǵan soń, qalalyq balabaqshalar júıe­si ortalyǵyna orys tilin úıretý isi boıynsha ádisker bolyp uzaq jyl qyzmet atqarǵan. Osy aralyq­ta, ıaǵnı 1988-1990 jyldary aýǵan ba­lalaryna «ana» bolý baqyty bu­­ıyrǵan. Apamyz 2010 jyly eń­bek demalysyna shyqqan. Qa­zir aman-esen, Ulanbatyr qalasyn­da turady. Qysqasha ómir-tarıhy osy.

* * *

Qazir jasy jetpistiń jıegine ilingen Raıa hanym sol bir qıyn kúnderi ózine baýyr basqan je­timderdi áli kúni saǵynatynyn aıtady. Bir dátke qýat eterlik dú­nıe: ótken kúnniń belgisindeı olar­men birge túsken fotosýretter saqtalǵan. Myna bir jansyz beınede Raıa anasynyń qushaǵynda otyrǵan úsh uldyń aty-jóni – Nımatýlla, Samıro, Poýd eken (1-sýret). Bulardan basqa Farzýna, Izmaraı, Bısmelo, Ahmadýlla, Rah­matýlla, t.b. baldyrǵandar Raıa ana­nyń qamqorlyǵyn kórgen.

Qazirgi tańda bárimiz kórip otyrmyz. Aýǵan eli qaıta búlindi. Memleket bıligine «Talıban» deı­­tin toptyń adamdary kelip or­­nyqty. Ony jaqtamaıtyn bas­qalar elin tastap, bosyp jatyr.

 – О́tkende AQSh ushaǵynyń qanatyna jabysyp, áýe kemesine minip bara jatqan adamdardy teledıdardan kórip, kózimniń ­ja­syn tyıa almadym, – deıdi Raıa Dárip­hanqyzy. – Osy beı­baq­tardyń arasynda meniń balalarym júr­mesine kim kepil?! Ras-aý. Átteń osyny kórip, bilip otyryp, eli­mizdegi ty­nyshtyqtyń qadirin baǵa­la­maı­tynymyz óte ókinishti. Abaı atamyzdyń: «Tynyshtyq izdep taba almaı júrgen jurt ty­nysh­tyq kórse, sátke turmaı, tynysh­tyqtan jalyǵa qalatuǵyny qalaı?» degeni sııaqty.

* * *

Osylaı aýǵan jetimderin eki jyl baǵyp-qaǵyp, 1990 jyly óz qolymen jetektep alyp baryp týǵan eline tabystap qaıtqan Raıa apamyz jýyqta Mońǵolııanyń bedeldi basylymy «О́nóódór» gazetine suhbat beripti. Osynda kóp dúnıe aıtylǵandyqtan apamyzdyń áńgimesin qaz-qalpynda usynyp otyrmyz:

– Aýǵan balalaryn eki jyl tárbıelegen soń týǵan jerine jetkizip saldyńyz. Osy oqıǵa jaıly aıtyp berseńiz?

– Dúnıede saǵan úmitpen qa­raǵan jetim balanyń nárkes janarynan aýyr nárse kórmedim. Jetimderdi eline jetkizý úshin bizdiń balabaqsha meńgerýshisi, dáriger jáne men, oǵan qosa Syrt­qy ister mınıstrliginiń bir mamany, saýda uıymynyń ókili qatarly jeti adamdyq delegasııa Reseı arqyly Kabýlǵa bardyq.

 Eki jyldyń ishinde balalar maǵan, men olarǵa qatty baýyr basyp ketken edik. Sol sebepti kógen­ kózderdi Aýǵanstanǵa jet­kizip, ókimetine tabys etken sát óte aýyr boldy. Olar meniń etegime jabysyp: «Ustazym, anashym, bizdi tastamashy. Mońǵolııaǵa alyp ketińizshi. Munda dushmandar bar. Olar kelip, bizdi óltiredi. Biz qaıtemiz», dep jylady.

Joǵarydaǵy oqıǵa áli kóz aldymnan ketpeıdi. Kóp jyl ótse de, balalarym qaıda, qalaı ómir súrip júr eken, kezdessem, kómek qajet bolsa qolushyn bersem, jaqsy turmys keship júrse, tilektes bolsam dep únemi oılaımyn.

О́tken jyldary Mońǵol ar­mııa­synyń bitimger jaýyngerler toby Aýǵanstanǵa barady degendi estip, olardy bastap bara jatqan ofıserge: «Aýǵanstanda meniń balalarym bar edi, solardy surastyryp taýyp bershi», dep ótindim. Ol: «Qolymnan kelmeıdi. Bizge júktelgen tapsyrma boıynsha adam izdeýge múmkindik joq», degeni. Syrtqy ister mınıstrligi arqyly da balalarymdy izdep kórdim. Alaıda habar joq.

– Balalaryńyzdan qashan­nan beri baılanysyńyz úzilip qaldy?

– Balalarym barǵan soń bes-alty jyl úzbeı hat jazyp turdy. Eń alǵash Bısmelodan hat keldi (2-sýret). Odan keıin Samıro mektepke kirgen soń hat joldady. Jazýy óte ádemi eken. Men olarǵa qazaqsha keste tigýdi úıretken edim. Olardyń tikken kesteleri mende áli de saqtaýly tur.

– Balalaryńyz eki jyldyń ishinde mońǵol tilin jap-jaqsy úırenip alǵan deıdi. Ras pa?

– Solaı. Bizdiń balalar mońǵol tilin úırenýmen qatar, sońyn
da árqandaı iske erekshe belsendi boldy. Úıretkendi dereý qa­byl­dap, berilgen tapsyrmany óte tııanaqty atqaratyn edi. Meni «Raıa jon» deıtin. «Jon» aýǵan tilinde qurmetteý­di bildiretin uǵym eken. Ádemi kıinip kelgen sátimdi qalt ji­ber­meıdi. «Ádemi, ádemi, Raıa jon» dep betimnen ıiskep máz bolysady. Nasharlaý kıinip kelsem, jaman demeı: «Raıa jon. Endi an­daǵyny kımeńiz­shi»,­ desetin. О́z­deri súıkimdi ári tal­ǵampaz. Osy balalardy únemi eske alyp otyramyn. Qazir qaıda eken? Taǵy bireýler qorqytyp júr me dep ýaıymdaımyn.

Birde Aýǵanstanǵa barǵan «Ardyn erh» gazetiniń tilshisi B.Púrebdash osy balalar týraly «Maıdan shebinen belgileý» at­ty materıal jazypty. Oqyp, kó­rip qatty qýandym. Maqalada ba­lalardyń fotosýretin qoıyp, olar ustaz-anasyn saǵynyp júr­genin jazǵan eken. Osy gazet mende saqtaýly tur.

Aıtpaqshy, joǵarydaǵy saparymyzda Aýǵanstan úkimeti balalardy jetkizip bergen meni jáne basqalardy «Dostyq» ordenimen marapattady (3-sýret). Osyǵan qatty qýandym. Shirkin-aı, balalarymmen keziksem, kóp jyl burynǵy qyzyqty oqıǵalardy eske alyp, apa bolǵanymdy, olar­dyń tikken kestelerin saqtap júrgenimdi aıtar edim.

* * *

Bul maqalany jazý bary­syn­da taǵy bir qyzyq derekke kez­­desip qaldyq. 1990 jyly jetim­derdi Aýǵanstanǵa jetkizgen ushaq­tyń komandıri Tashýan Dó­teı­uly degen aǵamyz eken. Tá­keń­niń jasy toqsannan asypty. Áli tyń. «Mońǵolııa eline eń­bek sińirgen ushqysh» degen ata­ǵy bar. Ulanbatyr qalasynda tu­rady. Habarlasyp «Aýǵan sa­pary» jaıly surap edim aǵa­myz: «Jetimderdi otyrǵyzyp alyp Ulanbatyrdan ushyp Ir­kýtsk, Novosibirdi basyp ótip, Almatyǵa tústim. Odan Tash­kentke ushtym. Ol jerde Más­keýde arnaıy daıyndyqtan ót­ken adamdar kútip otyr eken. So­lar­dy kabınaǵa salyp aldym. Olar jol-jónekeı aýǵan jáne aǵyl­shyn tilinde sóılep, bizdi Ka­býl­men baılanystyrdy. Dál osy kúni jaýlar Kabýlǵa sha­býyl jasap, qala qorshaýda qalypty. Sha­hardyń qaq tóbesine deıin 3,6 myń metr bıikti ustap ushtym. Odan tómendeseń, taýǵa bekingen dushmandar atyp túsiredi. Týra qalanyń tóbesine keldim de, 3,6 myń metr bıikten shyr aınalyp, sheńber jasap quldılap tarttym. Jaman ushaǵymdy yshqyntyp áke­lip qara jerge top etkizgenimde amerıka men orys ushqyshtary tań­ǵalyp basyn shaıqady. Qaıta ushqanda da solaı qalany úsh aınalyp, ushaqty yshqyndyryp tartyp otyrdym. Meniń izimdi basyp Kabýldan kó­te­rile almaı turǵan orystyń ás­kerı ushaqtary ushyp shyǵyp jatty» dep qysqa qaıyrdy.