Balǵoja bıdiń beınesi

Bıdiń móri

«Atańdy saǵyndym

dep asyǵarsyń,

Nadan bop bilmeı qalsań,

ah urarsyń.

Shyraǵym, munda júrseń

ne eter ediń,

Qolyńa quryq alyp

keter ediń.

Tentirep eki aýyldyń

arasynda

Júrgenmen, ne muratqa

jeter ediń?!»

– dep nemeresine jón siltep, ómir­lik murat-baǵdaryn nus­qap, qolyna bilim shyraǵyn ustat­qan bıdiń zaman aýanyn ań­ǵar­ǵan parasaty bıik tulǵa bol­ǵa­ny anyq. Alaıda Balǵoja Jań­byr­shy­uly­nyń ómiri men qyzmeti áli de júıeli zerttelmeı keledi.

– Munyń bir dáleli – týǵan jylynyń ózi ár derekte árqalaı aıtylady. Al qaıtys bolǵan jyly áli belgisiz deıdi. Ol qalaı belgisiz bolady, eger Balǵoja bıdiń nemeresi Ybyraı óz atasynan 19 jasynda aıyryldy desek? Ybyraıdyń týǵan jylyna qarap Balǵoja bıdiń qaıtys bolǵan jylyn anyqtaýǵa bolady ǵoı. Osynyń ózi ǵalymdardyń Balǵoja bıdiń ómiri men qyz­me­tine áli de durys mán bere qoımaǵanyn ańǵartady. Balǵoja Altynsarydan týǵan tuńǵysh nemeresin ózimniń balam dep óz tárbıesine alady. Ybyraı ol kezde úsh jasta bolady. Osylaısha oqytty, bilim berdi, bı-sheshender bas qosqan túrli jıyndarǵa barǵanda da Ybyraıdy qasynan tastamaıdy eken, – dedi mýzeı dırektory Marǵulan Ospanov.

1844 jyly Patsha ókimeti Orynbor shekaralyq komıssııa­sy­nyń janynan arnaıy mektep ashady. Bul bilim oshaǵy qazaq balalarynyń arasynan pı­sar, tilmash daıyndaýdy ǵa­na kózdegen. Balǵoja bı 1846 jyly 5 naýryzda Orynbor she­ka­ralyq komıssııasynyń sol kezdegi tóraǵasy general-maıor M.V.Ladyjenskııge nemeresi Ybyraıdy osy mektepke kandıdat etip qabyldaý jóninde ótinish hat jazǵan. Bul hattyń kóshirmesi mýzeıde saqtaýly tur.

Mýzeı basshysynyń sózinshe, bul ótinishte Ybyraıdy osy mektepke qabyldatý týraly jáne qatelespesem, Jetibaı О́temisuly degen kisi kómekshi retinde Ybyraıdyń qasynda bolsyn dep jazylǵan. Hattyń sońyna mór basylǵan. Mór óte kómeskilengen, áripterin ajy­ratyp oqý óte qıyn. Biraq Marǵulan Ospanov muny lazerlik tazalaý ar­qy­­ly biraz tazartyp, artyq syzyq-núkteleriniń bárin alyp tastap, áripterin ǵana qal­dy­rypty. Sosyn arab qarip­terin jaqsy biledi-aý deıtin birneshe ımamǵa kórsetedi. Olardan jaýap bolmaǵan soń, oblystyń bas ımamy Baqytbek qajy Tájimbetke usynǵan.

– Baqytbek qajy ımamdardy jınap, ózderi jumys tobyn quryp, osy mórdegi jazýdy anyq­taý­ǵa kiristi. Bul jazý qadym qa­rip­terimen jazylǵan bolyp shyq­ty. Mundaǵy keıbir áripter arab­tyń búgingi pernetaqtaǵa engen áripteriniń arasynda joq eken. Sondyqtan oqý qıynǵa tústi. Abyroı bolǵanda, áıteýir biletin adamdar ajyratyp oqyp berdi. Mórde «Uzyn Qypshaq rýynyń ýpravlensi Balǵoja Jańbyrshın» dep jazylǵan, – dedi mýzeı dırektory.

Bul mórdiń Balǵoja bıge tıesili ekeni sózsiz. M.Ospanov endi tarıhı jádigerdi tolyq qalpyna keltirip, ustalarǵa qaıta jasatyp kórmek.

Sýret qalaı salyndy?

О́kinishke qaraı, Balǵoja Jańbyrshyulynyń eshbir sýreti saqtalmaǵan. Mýzeı qyz­met­ker­leriniń aıtýynsha, bıdiń Orynbor, Peterbor sha­har­la­rynda alqaly májilis­ter­ge qatysqanda túsken sýreti bar bolýy múmkin. Biraq mundaı sýret ázirge tabyla qoımaǵan. Bul májilisterge qatysqan adamnyń túr-turpaty, is-qımyly, kóziniń qıyǵy men bet-álpeti, tipti ústine kıgen kıimine deıin sózben sýrettelip hattalyp otyrǵan eken. Mýzeı qorynda Balǵoja bıdi keskindeıtin orys tilinde jazylǵan osyndaı sóz sýretter toptamasy saqtaýly tur. Mýzeı qyzmetkerleri taıaýda Balǵoja men onyń aǵasy Qanǵojadan taraǵan urpaq ókilderin jınap, ǵylymı keńes ótkizdi. Oǵan osy óńirdegi ybyraıtanýshy ǵalymdar men belgili qylqalam sheberleri de qatysty. 4-5 saǵatqa sozylǵan keńeste sýretshilerge bı urpaqtarynyń aýyzsha sýretteýi men joǵarydaǵy derektik sýrettemelerge negizdeı otyryp Balǵoja Jańbyrshyuly beınesiniń jobasyn keskindep shyǵý týraly tapsyrma berildi.

– Búginde bizdiń qolymyzǵa birneshe sýret kelip tústi. Belgili ybyraıtanýshylar men uly aǵartýshynyń atalas týystarynan quralǵan baıqaý komıssııasy sonyń ishinen óńirge belgili qylqalam sheberi Muqametqalı Rahalıev aǵamyzdyń týyndysyn tańdap aldy. О́ıtkeni sóz sýretterde Balǵoja bıdiń tolyq, shoqsha saqaldy adam bolǵany aıtylady. Halyq jazýshysy Márııam Hákimjanovanyń estelikterinde de kelinderi bıdiń atyn atamaı Semiz ata dep ataıtyny aıtylady. Bul sýret esh jerde jarııalanǵan joq. El gazeti «Egemen» arqyly tuńǵysh ret kópshilik nazaryna usynyp jatyrmyz, – deıdi M.Ospanov.

Mýzeı mamandarynan Balǵoja bımen zamandas bolǵan biraz kisilerdiń fotosýretteri saqtalyp qalǵanyn estidik. Biraq bıdiń óz sýreti qazirshe tabylmaı tur. Biraq arhıvterde jatýy ábden múmkin. Balǵoja bıdiń portretin jazyp shyqqan M.Rahalıev te Ábilhan Qasteevtiń Amangeldiniń sýretin salǵany sııaqty izdenipti.

–Týystarynyń, aǵaıyn­da­ry­nyń aıtýy, sosyn tarıhı derekter boıynsha salyp shyqtym. Ol kisiniń túr-túsi, keskin-kelbeti týraly orys ta, qazaq ta jazǵan. О́tkende Qan­ǵo­jadan taraǵan týystarymen kezdestik. Sonyń ishinde Merýert degen qyz balada birsypyra áýlet ókilderiniń fotosýretteri bar eken. Sosyn bul áýlette áriden «mynanyń kózi Bı atamdikine uqsaıdy, mynanyń qabaǵy nemese júzi uqsaıdy» degen sııaqty sózder aıtylyp kelgen eken. Meniń ózim Balǵoja bı sýretiniń birneshe nusqasyn jasadym. Sonyń ishinen bári osy sýretke toqtady. Al kıimine keletin bolsaq, ol zamandaǵy kıimniń klassıkalyq úlgisi – shapan. Odan keıin moınynda medalon bar. Munyń neni bildiretinin anyq bilmeımin, bálkim bıliktiń belgisi shyǵar. Mundaı belgi Qunanbaıda da bar. Negizi tarıhı tulǵanyń sýretin onyń urpaqtaryna ortaq keskinmen úılestire salsańyz, adaspaıtyn sııaqtysyz. Sonymen barlyq týys-týǵandary men komıssııa músheleri osy sýretke toqtap otyr, – dedi portret avtory.

Taǵy bir jaǵymdy jańalyq, aldaǵy qyrkúıek aıynda uly aǵartýshynyń 180 jyldyǵyna oraı «Ybyraı Altynsarın – dalanyń taza bulaǵy» atty tanymdyq eńbek jaryq kórmek. Marǵulan Ospanov pen belgili aıtys aqyny Saltanat О́telbaeva daıyndaǵan bul kitap qazir «Almaty» baspasynda basylymǵa ázir­le­nip jatqan kórinedi. Avtor­lar­­dyń aıtýynsha, Balǵoja bıdiń jańa salynǵan sýreti osy kitap­tyń bastapqy betteriniń birinde beder­lenedi.

Qostanaı oblysy