Borhestik ashý-yza

Nemistiń Sho­pen­gaýer esimdi ataqty fılo­so­fynyń aıtýynsha, adam is-áreketteriniń úsh basty sebebi bolatynǵa uqsaıdy. Sonyń eń basynda ashý-yza tur. Ekinshi – egoızm, úshinshi – janashyrlyq. Ashý-yzanyń ekpini egoızmnen de, janashyrlyqtan da basym bolatynyn qoǵamnyń denin kórgeni men estigenin ǵana qaperge ala­tyn­dardyń quraıtynymen túsin­di­rýge bolady. Áıtse de túbine túsip oılasań, adam boıyndaǵy aıaýshylyq sezimin basyp-janyshtap óltiretin ashý-yzanyń da ózindik sebepteri kóp. Ony eki úlken kategorııada qarastyrýǵa bolady. Alǵashqysy – áleýmettik sebep. Áleýmettik teńsizdik adam­­­­dardy ashýǵa býlyqtyryp, qo­­ǵamdy ashý-yza býady. Áleý­­met­tanýshylar men fılosoftar bul týraly kóp eńbekter jazǵan. Ekinshisi – psıhologııalyq sebep. Bul sebeptiń astaryn jazýshylardan kóp qaýzaǵan halyq joq. Sondaı qalamgerdiń biri – argentınalyq Horhe Lýıs Borhes. Ár sóıleminde qupııa bir mátinder jasyrynyp jatatyn Borhestiń shyǵarmalary oqyr­manda ashý-yza, kek, úreı, basqa da ózińe beımálim jumbaq sezimder týǵyzady.

Borhestiń «Erekshe báseke», «Qaskúnem áıel», «Tiri ólik» shy­ǵarmalaryndaǵy keıip­ker­ler­diń ashý-yzasyn qoz­dyr­ǵan nárse – básekelestik. Báse­kelestiktiń ashý-yzany qoz­dy­ratynyn, onyń sońy kisi óli­mimen aıaqtalatynyn jazýshy jaqsy kórsete alǵan. Bul shyǵ­armalardy oqyǵan kez kel­gen oqyrman Argentına qoǵa­myndaǵy sol kezdegi ahýaldy tereń bilmese de, jazýshy qol­tań­basy arqyly sol qoǵamnyń dertin túsine alady. Báse­ke­les­tik­tiń eki aǵaıyndynyń, basshy men qosshynyń, eki gaýchonyń (aralas nekeden quralǵan áleý­mettik-etnostyq top) arasyn­da týyndaǵanyna qarap báse­ke­les­tiktiń de tabıǵatyn tanısyń.

Mysaly, «Erekshe báseke» shy­ǵar­­masyndaǵy gaýcholar Manýel Kardoso men Karmen Sıl­veı­ranyń arasyndaǵy báse­ke­lestiktiń ushqyny ógizdi múıi­zinen burap jyǵyp júrgen kún­derinde tutanýy múmkin. Biraq olar sol básekelestikterin sharap­h­analarda ashyq kórsetip júrdi. Bir-birimen aıtysyp, daý­la­syp, tóbelesip júrip olardyń keý­de­sinde ashý-yza sezimderi bas kó­ter­di. Dál osy keıipkerlerdiń báse­kelestigi «oqıǵa sońynda biri ólýi múmkin» degen oıǵa kel­tir­­se de, oqıǵa basqasha baǵyt ala­dy da, aty aıtyp turǵandaı erek­she aıaqtalady. Jazýshy 1870 jyly Aparasıo bastaǵan kó­terilistiń ekeýiniń taǵdyryna áser etkenin bylaısha baıandaıdy: «...Brazılııalyq mýlat aqyry jurt túsinbegen sózderin aıaqtap, elmen birge bizdiń batyrlardy da birge ala ketedi. Olardy otbasymen qoshtasýǵa da bosatpapty. Manýel Kardoso da, Karmen Sılveıra da muny qalypty jaǵdaı dep qabyldaıdy. Soldat ómiri men gaýcho tirliginiń aqıqa­tyn­da túk aıyrmasy joq. Er-toqymdaryn bastaryna jas­­taı salyp, aıtaqyrǵa uıyqtaýǵa olar áldeqashan kóndikken bolatyn. Atan ógizdi múıizinen burap jy­ǵa­tyn sarbazdarǵa adam ólti­rý degen ne táıiri». Sony­men so­ǵysta je­ńilip qalǵan olar­dyń otrıady dushpan qolyna berilýge májbúr bolady da, dushpandary bulardy erekshe ádispen óltiredi. Ekeýiniń ejelden básekeles ekenin estigen otrıad komandıri: «Ekeýińniń araz ekenińdi, bir-birińdi qurtýdy ańsap júrgenderińdi men estidim. Ekeýińniń de óńeshterińdi qyr­qamyz, sosyn jarystyramyz. Qaısyńnyń jeńip shyǵatynyń bir qudaıdyń qolynda», deıdi. Qysqasy, ekeýiniń ólimi de báse­kege qurylyp, sol básekede Kardoso jeńip shyǵady...

«Qaskúnem áıeldiń» oqı­ǵasy budan góri tereńirek. Eki aǵa­ıyn­dy jigittiń bir áıeldi una­typ, aqyr sońynda olardyń áıeldi óltirýin nege jazýshy aqtap aldy? Áıel – aǵaıyn­dy­lardyń báse­ke­sine, bir-birine ashý-yzasyna birden-bir sebepker. Áıel – qaskúnem. Nege? Estetıkalyq tur­ǵydan qarastyrsań, jeke adamnyń óziniń qumarlyǵy úshin ómir súrýi, eshteńege jaýapty bol­maýy qalypty nárse. Sol sııaq­ty jeke basynda tań­daý quqy joq, qoldan qolǵa ótip júrgen jezókshe áıeldiń eki jigitti birdeı ózine qumar etýi jazaǵa laıyqty bolsa da, me­nińshe «qaskúnem» dep aıyp­taýǵa bolmaıdy. Biraq jazýshy máselege moraldyq-etıkalyq tur­ǵydan qarap otyr. Qumar­lyq ataýly egoızmmen týys bolǵandyqtan, onda jana­shyr­lyq­qa oryn joq. Áıel jigitterdi aıamady. Sol úshin jazýshy baýyr­lyq sezimderdi saqtap qalýǵa um­tyl­ǵan jigitterdiń kisi óltir­genin aıyptamaıdy...

Qory­tyndylaı kele aıt­pa­­ǵymyz – Borhes osy shy­ǵar­ma­larynda ashý-yzanyń psı­hologııalyq sebepterine úńi­ledi, onyń túp-tórkinin naqty jetkize alady.