Elimizdiń basty qundylyqtarynyń biri ári biregeıi bolyp tabylatyn jer resýrstary salasy búgingi kúnniń úlken áriptermen jazylǵan basty máseleleriniń aldyńǵy qatarynda turǵany belgili. Bul asa jaýapty salada naqty esepteý, ony qoldanýdyń túgeldigin jáne tıimdiligin baqylaý, sol sııaqty osy tabıǵat resýrstarynyń qadir-qasıetine laıyqty deńgeıde jumys isteý óz mańyzdylyǵyn arttyrmasa, eshqashan kemitken emes.
Osy kúrdeli jáne óte jaýapty mindetterdiń qalaı iske asyrylyp jatqandyǵy jóninde О́ńirlik damý mınıstrligi Jer resýrstaryn basqarý komıtetiniń «Aýyl sharýashylyǵy aerofotogeodezııalyq izdestirý memlekettik ınstıtýty» respýblıkalyq memlekettik kásipornynyń dırektory, ekonomıka ǵylymdarynyń kandıdaty Ábdiǵalı BEGMANOV keńinen aıtyp bergen edi.
«Jerden artyq baılyq joq: jer bolsa – halyq ta bolady, halyq bolsa – qaharmandar da dúnıege keledi...
Jer taǵdyry – el taǵdyry».
Nursultan NAZARBAEV.
Elimizdiń basty qundylyqtarynyń biri ári biregeıi bolyp tabylatyn jer resýrstary salasy búgingi kúnniń úlken áriptermen jazylǵan basty máseleleriniń aldyńǵy qatarynda turǵany belgili. Bul asa jaýapty salada naqty esepteý, ony qoldanýdyń túgeldigin jáne tıimdiligin baqylaý, sol sııaqty osy tabıǵat resýrstarynyń qadir-qasıetine laıyqty deńgeıde jumys isteý óz mańyzdylyǵyn arttyrmasa, eshqashan kemitken emes.
Osy kúrdeli jáne óte jaýapty mindetterdiń qalaı iske asyrylyp jatqandyǵy jóninde О́ńirlik damý mınıstrligi Jer resýrstaryn basqarý komıtetiniń «Aýyl sharýashylyǵy aerofotogeodezııalyq izdestirý memlekettik ınstıtýty» respýblıkalyq memlekettik kásipornynyń dırektory, ekonomıka ǵylymdarynyń kandıdaty Ábdiǵalı BEGMANOV keńinen aıtyp bergen edi.
– Ábdiǵalı Salbekuly qazirgi ýaqytta Qazaqstan Respýblıkasy aýmaǵynda siz basqaryp otyrǵan kásiporynnyń atqaryp jatqan jumystary elimiz táýelsizdigin alǵanǵa deıin de júrgizilip kelgeni belgili. Endeshe, jer alqaptaryn talapqa saı esepke alý men baqylaýdy tikeleı iske asyryp kelgen kásiporynnyń ótkenine kóz júgirtip ótsek?
– Bizdiń kásiporyn Qazaq KSR Halyq Komıssarıatynyń qaýlysymen 1936 jyly 19 tamyzda elimizde jer paıdalaný salasyndaǵy eń alǵash qurylǵan kásiporyn bolyp tabylady. Bul kásiporyn negizinen Qazaqstan, Ortalyq Azııa respýblıkalary jáne Reseıdiń Altaı ólkesi men Sibir jerleriniń kartografııalyq materıaldaryn aerofototúsirilim negizinde anyqtap, belgileý, ol jerlerdiń fotobeınesin jasap, aýyl sharýashylyǵyna qajetti jerlerdi anyqtaý maqsatynda qurylǵan edi.
– О́tken ǵasyrdyń sonaý otyzynshy jyldarynan bastalǵan jerge aerofototúsirilim jasaý, aerofotogeodezııalyq izdestirý jumystaryn osy kezge deıin tolyq aıaqtap bitetin ýaqyt bolǵan joq pa? Jer bederinde ǵasyrlar men myńjyldyqtar boıynda aıtarlyqtaı ózgeris bolmaıtyny belgili emes pe?
– Kartograftar, geodezıster, jerge ornalastyrýshylar jáne basqa da jer resýrstaryn paıdalaný salasymen baılanysty mamandar jumystary esh ýaqytta aıaqtalmaıdy, bitpeıdi. О́ıtkeni, bizdiń jumys, ıaǵnı shekaralardyń josparly kartografııalyq materıaly respýblıkalyq, oblystyq jáne óńirlik jerge ornalastyrý syzbalaryn (jobalaryn) óńdeý, shekaralardy zondtaý men salý jáne olardy qoldaný baǵdarlamalary, baǵalyq zondtaý jáne salyq tóleý, jer resýrstaryn jaqsartý jáne qorǵaý, topyraqtyq, geobotanıkalyq izdestirý, jerlerdi túgendeý jumystary, aýylsharýashylyq alqaptaryn pasporttaý, memlekettik jer kadastryn júrgizý jáne monıtorıngteý úshin alǵashqy negiz bolyp tabylady. Barlyq jumystar sandyq aero jáne kosmotúsirilim negizinde zamanaýı geodezııalyq, kompıýterlik jáne polıgrafııalyq jabdyqtar men baǵdarlamalyq qamtýlardy qoldaný arqyly atqarylady.
Eske sala ketetin bir jaıt, osy barlyq (shekaralardyń) josparly-kartografııalyq materıaldary Jer resýrstaryn basqarý agenttiginiń 2007 jyly belgilengen standarttaryna sáıkes mezgildik jańartýdy qajet etedi. 6-8 jylda jerlerdi talapqa saı qoldaný aýdandary úshin, 10-15 jylda jer óńdeý jumystary úshin, 20 jáne odan kóp jyldarda shól dala shekaralary aýmaǵyn qalypqa keltirý maqsatynda túsirý jumystary qolǵa alynyp, iske asyrylýda.
Josparly-kartografııalyq materıalda aýyl sharýashylyǵy kontýrlary men nysandarynyń fotobeınemen úılestirilip, nobaılanǵan shartty belgileri men belgileýleriniń bar bolýy jerge ornalastyrý jumystarynyń barlyq túrlerin sapaly, joǵary dáldikpen jáne naqtylyqpen atqarýǵa múmkindik berip keledi.
– Sapa týraly keńirek aıtsańyz? Estýimizshe, ótken jyly Almaty qalasy kásiporyndarynyń ishindegi kásipkerlik básekede siz basqaratyn kásiporyn jaqsy qyrynan tanylǵan eken.
– Rasynda, 2011-2012 jyldardyń qorytyndylary boıynsha, sharýashylyq saladaǵy eńbek etetin sýbektilerdi jalpy memlekettik statıstıkalyq saraptaý reıtınginde bizdiń kásiporyn «Aktıvter men mindetter kórsetkishteri», «Paıdalylyq kórsetkishteri», «О́timdilik kórsetkishteri» nomınasııalary boıynsha júldeli úshinshi orynǵa ıe boldy. Al respýblıka kóleminde osy úsh kórsetkish boıynsha tórtinshi oryndy enshiledik. Bul bizdiń mekeme úshin úlken mártebe ekendigin aıta ketken jón.
– Osynyń bárin taldap, kórsetip berseńiz?
– 2012 jyly «Memlekettik jer kadastry maǵlumattaryn qalyptastyrý» 003 memlekettik baǵdarlamasy boıynsha Qaraǵandy jáne Ońtústik Qazaqstan oblystary shekaralarynyń 4,4 mıllıon gektar aýmaǵynda aerotúsirilimder men fotojosparlar iske asyryldy, Aqmola, Qaraǵandy, Qostanaı jáne Ońtústik Qazaqstan oblystary shekaralarynyń 14,2 mıllıon gektary aýmaǵy boıynsha sońǵy josparly-kartografııalyq ónim jasaldy. Aýyl sharýashylyǵyn kartografııalaý úshin ǵaryshtyq túsirilimderdi óńdeý tehnologııalaryn ázirledik. Sol sııaqty, «KazNIPImunaıgaz» AQ, «Almaty oblysy Alakól aýdanynyń jer qatynastary bólimi» MM sharýashylyq júrgizetin sýbektilerden túsken arnaýly tapsyrystardy oryndadyq.
– Endi 2013 jyly qandaı jumystar atqarylǵanyn jáne aldaǵy josparlaryńyz jaıynda aıta ketseńiz?
– О́tken jyly kásiporyn «Memlekettik jer kadastry maǵlumattaryn qalyptastyrý» 019 (2013 jylǵa deıin – 003 baǵdarlamasy) boıynsha Jambyl jáne Soltústik Qazaqstan oblystary sheginde aerofototúsirilimdik jumystar, Jambyl jáne Ońtústik Qazaqstan oblystary shekaralarynyń 3,9 mıllıon gektary aýmaǵyna aerotúsirilimderdi úılestirý jáne mejeleý boıynsha dalalyq jumystar, Aqmola, Jambyl, Qaraǵandy jáne Ońtústik Qazaqstan oblystarynyń 7,4 mıllıon aýmaǵyna sońǵy josparly-kartografııalyq ónimdi jasaý boıynsha kameraldy jumystar atqardy.
2011 jylǵy Elbasy Nursultan Nazarbaev tarapynan berilgen tapsyrmaǵa oraı aýylsharýashylyq aınalymyna qaıtarylatyn aýyl sharýashylyǵy alqaptaryn túgendeý júzege asyryldy.
Túgendeý jumystaryn júrgizýdiń basty maqsaty bos jatqan jerlerdiń esep málimetterine sáıkestendirilip, aýmaqtar boıynsha naqtylanýy, sol sııaqty aýylsharýashylyq alqaptarynyń maqsatqa saı emes qoldanylýyn anyqtaý, uqsatylmaı jatqan jerlerdi ári qaraı tıimdi paıdalaný bolyp tabylady. Túgendeý jumystary aýylsharýashylyq alqaptarynyń 30,5 mıllıon aýmaqtaryn, 14 oblys pen 53 ákimshilik aýdandy, 6 qalany qamtydy. 700 aýyldyq (selolyq) okrýgterde zertteý jumystary júrgizildi.
Keleshekte josparly-kartografııalyq materıaldardy jańartý kólemderin ulǵaıtýdy kózdep otyrmyz. Ortasha jyldyq saraptama onyń 2005-ten 2015 jylǵa deıingi aralyqta jyl saıynǵy bólinetin quraldary osy jumys túrlerin júrgizýge jetkiliksiz ekendigin kórsetedi.
Búgingi tańda shekaranyń josparly aýylsharýashylyq kartografııalyq materıaldarynyń negizine saı deńgeıde jańartylǵan aýdandarǵa Batys Qazaqstan jáne Aqtóbe oblystary ǵana jatady. Atalmysh oblystardyń jańartylǵan aýmaqtary 97 jáne 98 paıyzdy qurasa, elimizdiń qalǵan aýmaǵy eski, 1990 jyly jasalynǵan josparly-kartografııalyq materıalmen jabylǵan. Osylaısha, Jambyl, Qyzylorda, Mańǵystaý, Pavlodar, Soltústik Qazaqstan jáne Ońtústik Qazaqstan oblystary 100 paıyzdyq jańartýǵa muqtaj.
Aldaǵy ýaqytta osy materıaldardy Aqmola oblysy boıynsha 44 paıyzǵa, Almaty oblysy boıynsha 80 paıyzǵa, Atyraý oblysy boıynsha 38 paıyzǵa, Shyǵys Qazaqstan oblysy boıynsha 89 paıyzǵa, Qaraǵandy oblysy boıynsha 68 paıyzǵa, Qostanaı oblysy boıynsha 78 paıyzǵa jańartýdy kózdep otyrmyz.
Qazaqstan Respýblıkasynyń shekarasy 2 741 700 sharshy shaqyrymdy quraıtynyn eskersek, aýmaqty jańartý qarqyny 2005-2012 jyldarǵa, ıaǵnı 7 jylǵa shaqqanda jylyna 26,6 paıyzdy nemese 91 094 sharshy shaqyrymdy quraıdy. Osy qarqynmen jańartý jumystaryn jalǵastyra bersek, 019 baǵdarlamasy boıynsha josparly negizdi jańartýǵa 30 jyldan astam ýaqyt qajet bolady eken. Sondyqtan, bul jumystar birinshi kezekte oryndalý kerektigi aıtpasa da túsinikti.
– Iаǵnı jańartý jumystary jasalyp jatyp eskire beredi demekshisiz ǵoı. Bul tyǵyryqtan shyǵatyn jol bar ma?
– Osyǵan baılanysty aıtar bolsaq, shekaranyń josparly-kartografııalyq negizin jańartý quraldaryn alý oraıynda jergilikti atqarýshy organdarmen jáne jer qatynastary boıynsha quzyrly organdarmen birlesip jumys isteý kerek. Bizdiń kásiporyn О́ńirlik damý mınıstrliginiń Jer resýrstaryn basqarý komıtetimen kelisilgen, jerge ornalastyrý jáne jer kadastry aerofotogeodezııalyq jumystaryna baǵalar tizimi boıynsha óz jumystarynyń kesimdi qunyn anyqtaıdy.
Jerlerdiń paıdalanylýyn jaqsartý, elimizdiń jer resýrstaryn memlekettik basqarý deńgeıin kóterý maqsatynda aımaqtar shekaralarynyń aýmaqtaryn jańa, sapaly, naqtyly josparly-kartografııalyq materıalmen der kezinde qamtamasyz etý – mańyzdy mindet. Táýelsiz eldiń jer týraly zańnamalary osyny talap etedi.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Qorǵanbek AMANJOL,
«Egemen Qazaqstan».
ALMATY.
