Siz bilesiz be?..

Kúmán men kúdik

Áıgili «Shoýshenkten qashý» («Pobeg ız Shoýshenka») fılminiń ssenarııi Stıven Kıngtiń qalamynan shyqsa da, ara-tura bul jazýdyń Kıng stılinen ózgeshe, bóten ekeni aıtylady. Birde «qorqynysh koroli» óziniń eshbir shyǵarmasyn oqymaǵan qart áıelmen áńgimelesedi. Sonda ol Kıngtiń barlyq shyǵarmasy «Shoýshenkten qashý» sekildi «urlanǵan» dúnıe ekenin hám sol úshin de oqýǵa qyzyqpaıtynyn aıtqan. Al Kıng kúmándi oıdyń ıesin povesti ózi jazǵanyna sol boıy sendire almady. О́kinishti-aq.

Vıktor Gıýgo dańǵylyna!

О́miriniń sońǵy jyldarynda Vıktor Gıýgo Parıj kósheleriniń birin­de­gi jekejaıda turdy. Ol kóshe kóziniń tirisinde-aq kópshilik arasynda «Vıktor Gıýgo dańǵyly» dep atalǵan. Máselen, jazýshy hattaryndaǵy meken­jaıǵa tek «Mese Vıktor Gıýgonyń Parıjdegi dańǵylynan» dep kórsetken.

Ágárákı, jol túsip, Parıjge bara qa­l­sańyz, taksıdi «Vıktor Gıýgo dań­ǵylyna!» dep ustarsyz.

Qyzyl sózden qutylý

Jazýshy Sergeı Dovlatov shyǵar­ma­shylyǵynyń sońǵy on jylynda bir áripten bastalatyn sóılemderdi sanaly túrde qoldanbaýǵa tyrysqan. Bul ǵadet oǵan kópsózdilik pen bos áńgimeden arylýǵa kómektesipti. Dovlatovtyń osy kóz­qarastaǵy shyǵarmalaryna «Sha­badan» («Chemodan»), «Qoryq» («Zapovednık»), «Fılıal», t.b. jatady. Úırenetin úrdis eken.

by the mark twain

Barsha álemge áıgili Mark Tven esimi qalaı paıda boldy? Semıýel Langhorn Klemenstiń laqap aty Mark Tven – ózen navıgasııasy termınine baılanysty paıda bolǵan. Jas kezin­de bolashaq jazýshy Mıssısıpı óze­nindegi parohodta jumys istegen. Ke­me­niń ótýi úshin qaýipsiz tereńdik eki teńiz kóshetine teń boldy (3,7 metr) jáne lotpen ólshegennen keıin bul kórsetkish ádette «by the mark twain» dep shyǵatyn. Mundaǵy twain – eki san­nyń arhaıkalyq formasy.

Psevdonım – «qaýipti aýrý»

1970 jyldary amerıkalyq bas­pa­gerler jazýshylarǵa jylyna bir­ne­she kitap shyǵarýǵa tyıym saldy. Al kóp kitap shyǵarǵysy kelgen Stıven Kıng keıbir shyǵarmalaryn Rıchard Bahman degen búrkenshik atpen jaza bastady. 1984 jyly kitap dúkeniniń satýshysy eki avtordyń ádebı stıliniń uqsastyǵyn baıqap, Kongress kitaphanasynda Bahman ro­mandarynyń biriniń avtory Stıven Kıng ekeni týraly jazba taýyp alady. Keıin bul jańalyqty Kıng bas­pa­ger­le­rine habarlaǵan. Ja­zý­shy­nyń ózi satýshyǵa qońyraý shalyp, suhbatqa kelisim berip, ashyq maqala jazýdy usynady. Nátıjesinde, Rıchard Bahmannyń «búrkenshik at qaterli isiginen» qaıtys bolǵany týraly baspasóz habarlamasy taraǵan.

Eń qysqa hat

Joǵaryda aıtqanymyzdaı, Parıj­de­gi Vıktor Gıýgo dańǵylynda tu­ratyn jazýshy Gıýgo 1862 jyly demalysta júrip, jańa shyqqan «Alastalǵandar» («Otverjennye») romanyna el-jurt­tyń pikirin bilýge baspagerine «?» dep jedelhat joldaıdy. Al baspager jedel­hatqa «!» dep jaýap beredi. Bir sım­voldan turatyn bul jazba tarıhta jazylǵan eń qysqa hat shyǵar.

«Maıtalman sheber men Margarıta» qalaı
jazyldy?

Býlgakov «Maıtalman sheber men Margarıtany» jazýǵa 1929 jyly kiris­ti. Al jeti jyl buryn oǵan Alek­sandr Chaıanovtyń «Venedıktov nemese ómirimniń umytylmas oqıǵalary» atty kitaby syılanǵan edi. Onyń bas­ty keıipkerleri saıtan men Býlgakov esimdi stýdent boldy: ol onymen súıikti áıeldiń jany úshin kúresedi, sońynda ǵashyqtar qosylady. Jazýshynyń áıeli Lıýbov Belozerskaıanyń aıtýynsha, Chaıanovtyń oqıǵasy «Maıtalman sheber men Margarıta» romanyn jazýǵa oı salǵan.

«Bárimiz de Gogoldiń shınelinen shyqtyq»...

Orys ádebıetiniń gýmanıstik dás­túrlerin sıpattap júrgen áıgili «bá­rimiz de Gogoldiń shınelinen shyq­tyq» degen tirkes «bárimizge de» belgili. Kóbinese bul sóılemdi Dos­toevskıı aıtty deımiz, alaıda, shyn máninde, ony birinshi bolyp Dos­toevskıı shyǵarmashylyǵy týraly sóz qozǵaǵan fransýz synshysy Ejen Vogıýe aıtqan. Al Fedor Mıhaılovıch bul dáıeksózdi basqa fransýz jazýshysymen áńgimesinde tilge tıek etken. Osylaısha, ol áıgili tirkesti Dos­toevskıı sózi retinde túsinip, óz eńbekterinde jarııalaǵan.

«Stendal sındromy»

Fransýz jazýshysy Stendal 1817 jyly Florensııaǵa barǵannan keıin: «Men Qasıetti Krest shirkeýinen shyq­qan kezde júregim dúrsildep, ómir­diń jaryǵy taýsylyp, jerge qu­lap keterdeı sezindim», dep jazady. Qa­lamgerdi erekshe tolǵandyratyn óner týyndylary basqa adamdarǵa osylaı áser etýi múmkin: ıaǵnı jıi júrek so­ǵy­sy men bas aınalý. Keıin mundaı psıhosomatıkalyq buzylys «Stendal sındromy» dep atalyp ketti. Onymen «aýyrǵan» adam sýret keńistigine enip ketkendeı sol kartınadan erekshe kúsh alady. «Stendal sındromy» ónerden bólek, tumsa tabıǵat, sulýlyq áserinen de paıda bolady.

Sondyqtan mýzeı aralaǵanda nemese kıeli oryndarǵa saıahat kezinde «Stendal sındromynan» abaı bo­lyńyz...