Abaı jáne álem

Abaıǵa qarap betke ustar baǵy­ty­myz­dy anyqtap, oıymyzdy túze­dik. Kemeńgerdiń shyǵarmalary ǵana emes, óleńiniń ár jolyn sana súzgisinen ótkizip, sarapqa saldyq. Tereńirek zerttegen saıyn, qazaqta uly aqynnyń murasynan artyq rýhanı baılyqtyń joq ekenine kózimiz anyq jetti. Ulttyq rýhymyz tiri turǵanda qazaqtyń Abaıǵa degen mahabbatynyń máńgi sónbeıtinin túsindik. Alasapyran zamandardyń alashapqyny janymyzdy kókparǵa salyp, halyqtyǵymyzdy tamyrymen julyp tastaı jazdaǵan almaǵaıyp zamandarda Abaı taǵylymynan alǵan tá­limimiz arqyly biz halyqtyq qa­sıe­timizdi joıyp almaı, aman saqtap qaldyq. О́tken ǵasyrdyń basyndaǵy Alash arystary Ahmet pen Mirjaqyp, Álıhan men Maǵjandar janyn pıda ete otyryp bizge Abaı rýhyna adal bolýdy amanattap ketti. Uly aqyn dúnıe salǵan bir ǵasyrdan astam ýaqytta Abaısyz ómir súrgen dáýirimiz bolǵan joq. Qudaıǵa shúkir! Bári jaqsy. Bári durys. Bári zańdy.

Deı tursaq ta poezııa paı­ǵam­ba­­rynyń qaıtalanbaıtyn talantyn, ónerdegi daralyǵyn, tutas bir ult­tyń sanasyna sáýlesin shash­qan danyshpandyǵyn, keleshekke jol salyp ketken kemeńgerligin mo­ıyn­da­ǵanymyzben, ishki bir túı­sik­pen álem ádebıetiniń tórinen ózine laıyq oryndaryn enshilep alǵan alyptardyń qatarynda Abaı esiminiń atalmaı jatatyny ashy da bolsa – shyndyq. Mysaly, órkenıetti elderde ıspan jazýshysy Servantestiń esimin bilmeıtin adam joq shyǵar. Uly qalamgerdiń «Don-Kıhot» romany tutas bir ha­lyq­ty álemge tanytqan ulttyq brendke aınaldy. Týrgenevten bastap kúni ke­she­gi Borhes pen Markesterge deıingi ǵu­l­amalardyń «Don-Kıhot» jaıynda maıyn tamyzyp jazǵan, oqymasyńa qoımaıtyn qanshama ǵajaıyp esseleri bar.

Aǵylshyn aqyny Shekspırdi esh­bir eldiń dramatýrgi de, jazýshysy da eskerýsiz qaldyra almaıdy. Tipti, orystyń sýretker jazýshysy Tol­s­­toıdyń uly dramatýrg týyn­dy­­­laryna kóńili tolmaı synaǵan zert­­teýiniń álemde úlken daý-damaı týǵyzǵany Shekspır esiminiń barsha adam­zatqa ortaq tulǵaǵa aınalǵanyn ańǵartqandaı. Álemdi qalamymen ba­ǵyn­dyrýǵa sert etken fransýz Bal­zak­ty oqymaǵan pende zııaly azamat sanalmaıdy, mádenıeti damyǵan memleketterde. Dúnıejúzilik ádebıet degen uǵymdy qoldanysqa engizip, ózi de sonyń sımvolyna aınalǵan nemistiń oıshyl aqyny Geteni kim bilmeıdi. Ataqty «Faýsty» tilge tıek etpegen áıgili sýretkerdi taba alar ma eken­siz. Al orys jazýshylary Gogol, Tolstoı, Dostoevskıı, Chehov týyndylary HH ǵasyr prozaıkterine úlgi-ónege bolyp, jańa zaman ádebıetiniń bet-beınesin aıqyndap berdi. Sońǵy elý jyldyń ishinde sóz ónerine kóp ózgerister alyp kelgen Reseı men Batystyń jańashyl aqyndary men jazýshylaryn da álem oqyrmandary jetkilikti dárejede tanyp úlgerdi.

Al Abaı she? «Adamzattyń bárin súı baýyrym dep» degen gýma­nıs­tik ıdeıanyń uryǵyn sepken kemeń­gerimizdi ózimizden basqa kim biledi? Sýretker Áýzovten keıin uly aqy­ny­myzdyń dúnıejúzilik ádebıet­tegi ornyn belgilep berý úshin irgeli ister jasaldy ma? Álem oqyrman­da­ry­nyń qazaq Abaıǵa qaraǵanda belarýs Bykov pen qyr­ǵyz Aıtmatovty kóbirek biletinin ókinishpen bolsa da moıyndaýǵa týra keledi.

Osy turǵydan alǵanda Abaı shy­ǵar­­malary óz Otanynyń shekara­sy­nan alystap kete almaǵan Pýshkın týyndylarymen taǵdyrlas. Qaza tapqanyna eki ǵasyrǵa jýyq ýaqyt ótip, uly aqynnyń tvorchestvosy jaıynda Reseıde myńdaǵan eńbekter jazylsa da Pýshkın esimi de álem oqyr­mandarynyń sanasyna myqtap or­nyǵa almaı qoıdy. Kezinde orys jazýshysy Vladımır Nabokov shetel oqyrmandaryna Pýshkındi ja­qy­nyraq tanystyrmaq nıetpen «Evgenıı One­gın­di» prozanyń tilimen aǵylshyn tiline aýdarǵany málim. Sondaǵy ishki oıy dúnıe júzine keńinen taralǵan aǵyl­shyn tili arqyly Pýshkındi eń aldymen Batys jurtshylyǵyna, odan ári álem oqyrmandaryna tanystyrý boldy. Biraq jazýshynyń bul oıy júzege aspaı, sátsizdikke ushy­­ra­dy. Orys ádebıetiniń negizin salǵan uly aqynnyń shákirtteri bolyp sana­latyn Tolstoı men Chehov shy­ǵar­­mashylyǵyna tánti bolǵan álem oqyr­mandary báribir proza tili­men jazylǵan «Evgenıı Onegındi» qa­byl­daı almaı qoıdy. Nege?

Tamyryn tym tereńge jibergen ulttyń aqyny bolǵandyqtan Pýshkın­niń mýzasynda orys halqy ǵana qa­byl­daı alatyn jumbaq tylsymdar kóp. О́te kóp. Soǵan qaramastan uly aqyn­nyń qazaq tiline sátti aýdarylǵan shyǵarmalary az emes. Hakim Abaıdan bas­tap ultymyzdyń kóptegen talantty shaıyrlary Pýshkın týyn­dy­larynyń shymqaı boıa­ýyn sol­ǵyn­datyp almaýǵa bar kúshin salyp, ana tilimizge aýdar­dy. Bir ǵana «Iа pomnıý chýdnoe mgnoveneni» qazaq­sha sóıletýge ty­rys­qan talantty aqyndarymyz qan­sha­ma. Qalaı desek te Pýshkın jyr­la­rynyń Alash jurtyna taraǵan nası­haty kemshin bolǵan joq. Sátti shyq­qan talaı aýdar­malardyń arqa­syn­da orystyń uly aqynyn qazaq oqyr­mandary jyly qabyldap, júre­gi­niń tórinen oryn saılap berdi.

Al bizdiń Abaıymyzdyń tylsymy tereń poezııasyna úńilip, onyń barsha adamzatqa ortaq gýmanıstik ıdeıa­la­rynyń mańyzyn halqynyń sana­syna sińirýge tyrysqan qandaı ataq­ty orys aqynyn aıta alasyz? Su­­raý salyp, zerttep kórsek mıl­lıon­­­da­ǵan reseılikterdiń ishinen Abaıdyń bir óleńin oqyǵan jalǵyz orysty taba alar ma ekenbiz? Áı, qaıdam. Tanymaldyǵy jaǵynan 10 mıllıonnan astam qazaǵy bar danyshpan Abaımen salystyrǵanda avar jurtynyń talantty uly Rasýl Ǵamzatov áldeqaıda baqyttyraq. (Mysaly, avar aqynynyń «Tyrnalar» óleńin alyńyzshy. Aýdarma da qalaı sátti shyqqan. Jeńis kúnine oraı «Tyrnalar» áni Máskeýdiń aspanynda qalyqtaǵanda kóńili tebirenip, kózine jas almaıtyn pende joq. Ǵamzatov jaıynda orys tilinde ja­zyl­ǵan qanshama zertteýler bar. Aqyn­nyń talanty men adamdyq tabıǵaty meı­linshe shynaıy ashylǵan Reseı kınogerleri túsirgen fılmniń ózi nege turady.

Jıyrmasynshy ǵasyr basynan bergi jazylǵan júzdegen eńbekterde Pýshkın shyǵarmashylyǵy jerine jetkizilip dáripteldi, bir aýyz sózben bolsa da orys aqynynyń rýhanı mu­ra­sy­na toqtalmaı ketken qazaqtyń syn­shysy men ádebıet zertteýshisi kemde-kem. Mine, osy turǵydan alǵan­da:

Slýh obo mne proıdet po vseı

Rýsı velıkoı,

I nazovet menıa vsıak sýshıı

v neı ıazyk,

I gordyı vnýk slavıan, ı fınn,

ı nyne dıkoı

Týngýs, ı drýg stepeı kalmyk, – degen aqynnyń asqaq armany qazaq topyraǵynda artyǵymen oryndaldy.

Al biz bolsaq Abaıdyń orys tiline aýdarylǵan óleńin oqyǵanymyzda uly aqynymyzdyń tereńdigi men oıshyldyǵy kelekege ushyraǵandaı bir kúıdi basymyzdan keshetinimiz nelikten? Reseıdiń ataqty aqyndary men jazýshylarynyń ádebıet týraly jazǵan eńbekterinen Abaıdy aýyzǵa alǵan synyq sóılemdi de taba almaısyń. Qazaqtyń Pýshkın murasyna degen taǵylymynda, uly aqynnyń rýhyna adal qyzmet etip kele jatqan taǵzymynda eshqandaı kinárat joq. Tipti, dini musylman, qany men jany jaǵynan bizge áldeqaıda jaqyn Shyǵystyń uly shaıyrlary jaıynda túk bilmesek te, Pýshkınnniń ómiri men shyǵarmashylyǵy týraly bizdiń bilmeıtin málimetimiz joq. Árıne, bilgen jaqsy ǵoı. Biraq ulttardyń bir-biriniń ádebıetine kórsetetin qurmeti ekijaqty bolýǵa tıis emes pe? Kózimizge túspeı júrgen bolsa ǵafý ótinemiz. Basqalaryn aıtpaǵanda, Keńes zamanynda qazaqtyń talantty shaıyrlary Oljas pen Muhtarlarmen talaı dastarqandas bolǵan Reseıdiń ataqty aqyndary Evtýshenko men Voznenskııdiń kól-kósir ádebı mu­ra­synda da Abaıdan taǵylym alyp, shynaıy kóńilmen uly aqyn rýhyna taǵzym etip, tebirengen bir aýyz sóz joq. Reseılik «Kýltýra» tele­arnasyndaǵy álem ádebıetiniń alyp­tarynyń shyǵarmashylyǵyn jan-jaqty tanystyratyn «Igra v bı­ser» baǵdarlamasy da bizdiń Abaıy­my­z­ǵa arnap bir habar túsirmedi. Taıaýda ınternetten orystyń tanymal ádebıettanýshysy Dmıtrıı Bykovtyń kópshilikke arnap oqyǵan júzdegen dárisin tyńdap shyqtym, senesiz be ol bir ret te Abaı esimin aýzyna almaıdy. Mine, osydan keıin Reseı astanasy Máskeýdiń «Chıstye prýdy» saıabaǵynda Abaı eskertkishiniń ornatylýy, eki el arasyndaǵy dostyq qa­rym-qatynastyń sımvolynan góri, qazaqtyń kóńilin aldarqatý úshin ja­sal­ǵan ısharadaı áser qal­dy­ra­ty­nyn kimnen jasyraıyn.

Amangeldi KEŃShILIKULY