Burynǵy tarıh – keleshek úshin eskertý

Bul norma 30-jyldardyń ortasyna deıin saqtaldy. 1936 jylǵy Kons­tı­týsııaǵa sáıkes, eldiń barlyq azamattary, esi aýysqan jáne qamaýda otyr­ǵan­dardy qospaǵanda, birdeı saılaý quqyǵyna ıe boldy. Osylaısha, azamattardy saılaý quqyǵynan aıyrý 18 jylǵa sozyldy. Bul shara qoǵam men memlekettiń áleýmettik qurylymyn ózge­rtýdiń tıimdi quralyna aınaldy. Saılaýǵa qatysý quqyǵynan aıyrý avtomatty túrde adamnyń saıası jáne áleýmettik jaǵdaıyna birqatar shekteý týdyrdy. Saılaý quqyǵynan aıyrylǵan adamdar (aıyrylǵandar) «ekinshi sortty» azamattarǵa aınaldy.

Azamattardy saılaý quqyǵynan aıy­rý máselesiniń tarıhy óte az zerttelgen taqyryptardyń biri. XX ǵasyrdyń 20-30 jyldary A.V.Vladımırskııdiń, G.S.Gýrevıchtiń, I.S.Ignatevtiń, P.A.Zaısevtiń eńbekteri jaryq kórse, 1980-1990 jyldary sheteldik ǵa­lym­dar E.Kımmerlıng, Sh.Fıspatrık, G.Aleksýpolos zerttedi. Respýblıka bo­ıynsha bul máseleni tuńǵysh zerttegen ǵalymdardyń biri Sh.Naǵymulynyń «Atyraý ólkesinde azamattardy saılaý quqyǵynan aıyrý» atty maqalasy «Qazaq tarıhy» jýrnalynda jarııalandy.

1918 jylǵy 10 shildede V búkil­reseılik Keńester sezi qabyldaǵan RSFSR Konstıtýsııasynyń 23-babyn­da: «jumysshy tabynyń jáne RSFSR sosıalıstik revolıýsııasynyń múdde­le­rin basshylyqqa ala otyryp, jeke adamdar men jekelegen toptardy saılaý quqyǵynan aıyrý kerek» delingen.

RSFSR Konstıtýsııasynyń 65-babynda saılaýǵa jáne saılanýǵa quqyǵy joq azamattardyń tómendegi sanattary kórsetilgen:

a) paıda tabý maqsatynda jaldamaly eńbekke júginetin adamdar;

b) qandaı da túrde qıyn emes tabys tabatyn adamdar: kapıtaldan paıyzdar, múlikten túsimder alatyn jáne t.b;

v) jeke saýdagerler, saýda jáne kommersııalyq deldaldar;

g) monahtar men dinı qyzmetshiler;

d) burynǵy polısııa qyzmetkerleri men agentteri;

e) paıdakúnemdik jáne ar-namysqa kir keltiretin qylmystar úshin sottalǵan adamdar;

j) aqyl-esi kem jáne aqyl-esi kem dep belgilengen tártippen tanylǵan adamdar.

Atalǵan kezeńde Atyraý ólkesinde bul shara jergilikti bılik tarapynan óte yjdaǵatty túrde, eshqandaı ymyraǵa kelmeı júrgizilgen. Atyraý oblystyq memlekettik arhıviniń materıaldaryn taldaý kórsetkendeı, jergilikti bılik saılaý quqyǵynan aıyrylǵan adamdarǵa qatysty «jaramsyz elementter» degen laqap at oılap taýyp, sodan keıin ony ózderiniń jymysqy áreketteri úshin sátti qoldanypty. Mysaly, №3 Qordyń №3 isinde saılaý jónindegi ýákil V.Lıpatovtyń 1923 jyly Gýrev okrýginiń Redýtsk, Iаmanqala, Zelenyı jáne Samar bolystaryndaǵy azamattardy saılaý quqyǵynan aıyrý sharalaryna baılanysty baıandamasy saq­tal­ǵan, onda ol «jaramsyz elementter» týraly málimetterdi jıi keltiredi. Baıan­da­manyń birinshi betinde V.Lıpatov Zelenyı bolysynyń О́rlik aýylynda 20 azamattyń anyqtalǵanyn jazady, onyń pikirinshe, olar «jaramsyz elementter» qataryna kiredi, óıtkeni bári baılar men bıler, kópester, moldalar. Ári qaraı ol Jamanqala bolysy týraly málimetterdi keltire otyryp, bylaı dep jazady: «Jumys dál osyndaı tártippen júrgizildi. Munda birinshi kezekte jaramsyz elementti áshkereleý RKP (b) uıashyǵy jáne atalǵan bolys selolarynda turatyn aýdandyq partııa komıtetiniń jekelegen músheleri arqyly júrgizildi. Sonymen qatar bul jumys sharýalardyń eń kedeı qabatynyń sanaly elementiniń qatysýymen júrgizildi. Nátıjesinde, Karmanovo selosy boıynsha 12 azamat, Baqsaı selosy boıynsha 26 jáne Jamanqala selosy boıynsha RKP uıashyǵy músheleriniń jáne eń kedeı halyqtyń kómegimen 49 «jaramsyz elementke» jatatyn adamdar, sol sııaqty asyraýdaǵy (ıjdıvensy) adamdar anyqtaldy.

Samara bolysy boıynsha odan ári jumys sol josparmen júr­gizildi. RKSM №13 uıashyǵy músheleriniń jáne RKP (b) jekelegen músheleri men kandıdattardyń, sondaı-aq qyr­ǵyzdardyń (qazaqtardy osylaı ataǵan) arasyndaǵy kedeılerdiń járdemimen jazalaýǵa sáıkes Qosaral aýyly boıynsha azamattardyń arasynan 21 «jaramsyz elementi», Novobogatınsk selosy boıynsha azamattardyń – 14, Jalǵansaı aýyly boıynsha azamattardyń 10 «jaramsyz elementi» anyqtaldy, Keńaral aýyly boıynsha keńes arqyly – 13, Tankı keńesi boıynsha – 8, Saraıshyq aýyldyq keńesi boıynsha 24 jáne Baqsaı keńesi boıynsha 14 sondaı adam anyqtaldy. Sonymen qatar Redýt selosy boıynsha RKP uıashyǵynyń kúshimen 47 «jaramsyz element», Kandaýyr selosy boıynsha 36 adam anyqtaldy, jeke turǵyndardyń arasynan 14 qyrǵyz baıy «jaramsyz elementterge» jatqyzyldy. Sodan keıin barlyq anyqtalǵan «jaramsyz elementter» saılaý tiziminen jergilikti keńesterde shyǵaryldy».

№2 qordyń «Keńeske saılaý quqy­ǵynan aıyrylǵan adamdarǵa ar­nalǵan materıaldar»dep atalatyn №6 isinde Redýt selosy boıynsha jaramsyz elementter retinde 45 adamnyń tizimi beril­gen, olardy 1923 jylǵy 24 tamyz­daǵy jaǵdaı boıynsha №2 partııa uıashyǵynyń músheleri anyqtaǵan.

Solardyń ekeýi ǵana qazaq, qalǵan­da­rynyń bári kazak-orystar edi. Sebebi, 30-jyldarǵa deıin qazaqtar Jaıyq ózeni boıyndaǵy selolar men hýtorlarǵa qonystana qoıǵan joq edi. Tizimde kór­setilgen barlyq 45 adamǵa keńeske qarsy adamdar, burynǵy kýlaktar, saýdagerler, halyqty qanaýshylar, shetelden kelgender, burynǵy aq gvardııashylar, dinı qyzmetkerler degen aıyp taǵylyp, olardy saılaý quqyǵynan aıyrǵan.

Saılaý quqyǵynan aıyrylýy tıis azamattardy anyqtaý úshin RKP (b) ýezdik komıteti Búkilodaqtyq zańnamalyq akti­ler negizinde jasalǵan «amanat» dep atalatyn qujat ázirledi.

Keńestik organdardyń joǵarydan túsir­gen osynaý qujatsymaǵymen qarý­lanǵan jergilikti sheneýnikter 1924 jyldan 1928 jylǵa deıin «jaram­syz elementterdi» anyqtaýǵa qul­shyna kirisip, Atyraý ólkesinde saılaý quqyqtarynan aıyrylǵandardyń bir­neshe tizimin jasaqtady. Buǵan Atyraý memlekettik muraǵatynyń №2, №4 qor­larynyń materıaldary dálel. №2, №4 qorlardy taldaý nátı­jesi 1927 jyly Gýrev ýezi boıynsha «aıyrylǵandardyń» tizimine barlyǵy 2307 adam kirgenin kórsetti. Olar: Gýrev qalasy boıynsha – 352 adam; Plotovınsk a/keńesi boıynsha – 19 adam; Sokolın bolysy boıynsha – 165 adam; Qyzylqoǵa bolysy boıynsha – 274 adam; Sarkól bolysy boıynsha – 105 adam; Esbol bolysy boıynsha – 160 adam; Dossor kásipshiligi boıynsha – 102 adam; Redýt bolysy boıynsha – 72 adam; Aqjal bolysy boıynsha – 28 adam; Topolınsk bolysy boıynsha – 101 adam; Embi-Atyraý bolysy boıynsha – 119 adam; Qarasamar bolysy boıynsha – 99 adam; Rakýsha bolysy boıynsha – 99 adam, Embi bolysy boıynsha sany 224 adamdy qurady.        

Gýrev ýezi boıynsha azamattardyń kelesi sanattary «aıyrylǵandardyń» qataryna jatqyzyldy:

1. Dıirmenderi bar

ónerkásipshiler – 3

2. Saýdagerler – 22
3. О́nerkásiptik shujyq

óndirýshiler – 3

4. Merdigerler – 3
5. Burynǵy saýdagerler – 47
6. Burynǵy ofıserler – 27
7. Asyraýda otyrǵandar

(ıjdıvensy) – 908

8. Patsha sheneýnikteri – 5
9. Dinı qyzmetkerler –16
10. Burynǵy prıstavtar – 2
11. Psalom jyrshylary – 2
12. Moldalar – 284
13. Kýlaktar -eksplýatatorlar – 329
14. Ákimshilik jer aýdarylǵandar – 1
15. Burynǵy merdigerler – 1
16. Burynǵy polıseıler – 5
17. Esýastar – 25
18. Bolys bıleýshileri – 25
19. Sottalǵandar – 17
20. Kúzetshiler – 1
21. Baqsylar – 23
22. Burynǵy sýdıalar – 7
23. Monahtar –103
24. Sıqyrshylar –7

Baılar, bıler, aqsaqaldar, dinge qyzmet etýshiler saılaý quqyǵynan aıyrylyp qana qoımaı, keıinirek olardyń aq adal eńbekpen jınaǵan mal men múlki tárkileýge ushyrap, ózderi otbasylarymen birge jer aýdaryldy. Mysaly,Teńiz aýdany boıynsha tárkileýge Tanashevtar, Samıevter, Qurmanbaevtar, Álıevter otbasylary, barlyǵy 15 otbasy tústi.

Gýrev ýezindegi orys ultyna jatatyn turǵyndardyń basym kópshiligi ol jyldary kazaktar bolǵan. Qazaqtarǵa da, kazaktarǵa da Keńes ókimeti jumsartyp aıtqannyń ózinde jyly shyraımen qaramaǵany belgili. Bul jaǵdaı aza­mattardyń keıbir sanattaryn saılaý quqyǵynan aıyrý kezinde aıqyn kórinis tapty. 1928 jyly Gýrev okrýgi boıynsha saılaý quqyǵynan aıyrylǵandarǵa keletin bolsaq, bul tizimge engen adamdar sheńberiniń Keńes Odaǵynyń basqa terrıtorııalarymen salystyrǵanda áldeqaıda aýqymdylyǵymen jáne ártúrliligimen erekshelendi. Shamasy, jer­gilikti bılik sol kezde «Ormandy ke­sý kezinde, jańqalar jan-jaqqa usha­dy» qaǵıdasyn ustansa kerek. О́zińiz baǵalańyz: Azamattardy saılaý qu­qy­ǵynan aıyrý týraly 1918 jyly shyqqan RSFSR-diń zańy boıynsha halyq arasyndaǵy tek qana 6 kategorııany saılaý quqyǵynan aıyrý belgilengen bolatyn. Al jergilikti sheneýnikterdiń áperbaqandyǵynyń nátıjesinde 1927 jyly Gýrev ýezinde halyqtyń 32 kategorııasyna jatatyn barlyǵy 3 myńnan astam adam saılaý quqyǵynan aıyryldy.

Gýrev qalasy boıynsha 291 adam saılaý quqyǵynan aıyryldy. Onyń ishinde qazaqtar – 80, orystar – 180, tatarlar – 31. Novobogat aýdany boıynsha 356 adam sondaı jaǵdaıǵa ushyrady. Aýdannyń ulttyq quramy sol kezde birtekti boldy, ıaǵnı ol tek qazaqtardan turdy. Sol kezde quramynda 18 aýyl bolǵan Embi aýdany boıynsha 607 adam saılaý quqyǵynan aıyryldy. Onyń ishinde qazaqtar – 554, qalǵandary – orystar men tatarlar. Embi – Atyraý bolysy boıynsha – 219 adam, Aqjal bolysy boıynsha – 100 adam, Sokol bolysy boıynsha – 155, Rakýsha bolysy boıynsha – 343, Keńózek keńesi boıynsha – 38, Sartóbe bolysy bo­ıynsha – 125, Jamanqul aýyly boıynsha – 180, Juldyzqudyq aýyly boıynsha – 63, Aıbas aýyly boıynsha – 69, Qarasamar bolysy boıynsha – 100, Dossor kásipshiligi boıynsha – 102, Qyzylqoǵa bolysynan – 332, Sarkól bolysynan – 188, Esbol bolysynan – 318 adam saılaý quqyǵynan aıyryldy. Gýrev okrýgi boıynsha barlyǵy 3586 adam saılaý quqyǵynan aıyryldy.

Saılaý quqyǵynan aıyrýdyń sharalary 18 jyl boıy 1936 jyly KSRO-nyń jańa Konstıtýsııasy qabyldanǵanǵa deıin jalǵasty. Saılaý quqyǵynan aıyrý Gýrev okrýgi jurtshylyǵy úshin jaı ǵana qarapaıym formaldy shara bolǵan joq, óıtkeni onymen birge adam buryn paıdalanyp kelgen barlyq quqyqtar men áleýmettik artyqshylyqtardy paı­­dalaný múmkindigin joǵaltty. Saı­laý quqyǵynan aıyrylǵan adamdar memlekettik mekemelerge jumysqa qa­byl­danbady, al olardyń otbasy mú­she­­leri oqý oryndaryna, partııaǵa jáne komsomolǵa qabyldanbady. Olar kol­­hozdarǵa alynbady, kooperatıv, artel múshesi bola almady, al salyq salý kezinde olarǵa «qatań tapsyrma» be­ril­di. Al mundaı jaǵdaıdyń Atyraý ólke­si­niń turǵyndary úshin qanshalyqty aýyr bolǵanyn kózge elestetýge bolady, óıtkeni ol kezde kolhozdardan basqa, sol qıyn 30-jyldary jumys taba alatyndaı basqa birlestikter bolǵan joq. 1918 jyly kartochkalar júıesi engizilgennen keıin, saılaý quqyǵynan aıyrylǵandar kartochkalar ala almady jáne azyq-túlik ónimderin kommersııalyq baǵa­men satyp alýǵa májbúr boldy, «jy­ǵyl­ǵanǵa judyryq» degendeı, olar avtomatty túrde zeınetaqy men járde­m­a­qy­­lardan da aıyryldy. 1929-1930 jy­­ld­ary memlekettik mekemelerde «aıy­rylǵan adamdardy» jáne basqa «áleý­mettik turǵydan bóten adamdardy» alastaý maqsatynda «tazartý» júr­­gizildi. Joǵarydan berilgen nusqaý b­o­ıynsha aýrýhanalar men sottar, tur­ǵyn úı jáne salyq departamentteri, basqa qurylymdar olarǵa qatysty kem­si­týshilik saıasat júrgizýi tıis boldy. «Aıyrylǵandardyń» jaýapty la­ýazym­dardy atqarýǵa, sol sııaqty halyq sotynda zasedatel, kepilger, qamqorshy bo­lýǵa múmkindigi bolmady. Olar zeı­net­­aqy men jumyssyzdyq boıynsha jár­­demaqy alý quqyǵynan aıyryldy. Saılaý quqyǵynan aıyrylǵandarǵa ká­­sip­odaqtarǵa kirýge ruqsat etilmedi, so­nymen birge olar kásiporyndar, mekemeler men uıymdardyń basshylyǵyna jiberilmedi. «Aıyrylǵandarǵa» azyq-túlik kartochkalary berilmedi, berilse de eń tómengi sanat boıynsha ıelendi. Kerisinshe, aıyrylǵan adamdar úshin salyqtar men basqa da tólemder basqa azamattarǵa qaraǵanda edáýir joǵary boldy.

1920 jyldan bastap «aıyryl­ǵan­dar­dy» kommýnaldyq páterlerden, sondaı-aq olardyń balalaryn mektep­ter­den shyǵarý naýqany bastaldy. «Aıy­ryl­ǵan­dardyń» balalaryna bastaýysh bi­limnen joǵary bilim alý óte qıyn bol­dy. Keńes ókimeti birinshi kezekte ju­mysshylardyń balalaryna joǵary bi­lim beriletinin , al «qanaýshylardyń» ba­lalaryna ondaı bilim sońǵy kezekte beriletinin ashyqtan ashyq málimdedi.

Mysaly, Gýrev qalasynyń tur­ǵyny Pýpykın Lıpatıı qanaýshy kýlak retinde kórsetilip, onyń ózinen basqa onyń úsh uly saılaý quqyǵynan aıyrylǵandar tizimine kirdi: Tımofeı, Georgıı jáne Egor. Dál osyndaı jaǵdaı Hodınder, Toshakovtar, Demıdovtar, Prıdanovtar, Mýstahımovtar, Arta­monovtar, Karamyshevtar, Ibatýl­lınder, Ajıkeevter, Uzakpaevtar, Lıpatovtar, Chanpalovtar, Chertıhınder, Zarshıkovtar, Fofonovtar, О́tep­bergenovter, Rotnovtar jáne basqa­lardyń otbasylaryna qatysty boldy. Novobogat aýdany boıynsha baı Álmenov Qalı men onyń asyraýyndaǵy jary Janseker, aǵalary Bısen men Kenjeǵalı, olardyń jubaılary Qarashash, Jamal, Bolǵan, sondaı-aq olardyń anasy Dámetken saılaý quqyǵynan aıyryldy. Sondaı-aq aǵaıyndy Ahmet, Tapesh, Shalaqul, Boqan Daldaqovtar jáne olardyń anasy Únzıra men áıelderi Maqan, Razııa, Jumash saılaý quqyǵynan aıyrylǵandar tizimine engizilip, basqa túsken barlyq qorlyq pen zorlyq-zombylyqtardy otaǵasymen birdeı kórdi. Ýezd boıynsha barlyǵy asyraýdaǵy 1801 adam saılaý quqyǵynan aıyryldy, bul barlyq saılaý quqyǵynan aıyrylǵandardyń 50,2%-yn qurady. Saılaý quqyǵynan aıyrylǵandardyń arasynda ásirese din jolyn ustanǵandar men baılarǵa jáne atkaminerlerge degen kózqaras asa jaǵymsyz boldy. Saılaý quqyǵynan aıyrylǵandardyń jalpy sanynyń birinshileri 20,4%, ekinshileri – 3,6%, úshinshisi 9,5% qurady.

Dinbasylar men dindarlarǵa qatysty qýǵyn-súrgin Keńes memleketiniń jalpy jazalaý saıasatynda erekshe orynǵa ıe boldy. Bolshevıkterdiń jalpy dinge jáne dinı qyzmetkerlerine qarsy is-qımyl baǵdarlamasyn Lenınniń Dzerjınskııge 1919 jyly jazylǵan áıgili hatynda anyq kórinis tapqan bolatyn: «Din men poptardan múmkindiginshe tezirek qutylý kerek. Poptar baryp turǵan kontrrevolıýsıonerler men dıversanttar retinde tutqyndalyp, barlyq jerde atylý kerek. Jáne múmkindiginshe kóbirek. Shirkeýler jabylýǵa jatady. Hramdardyń, shirkeýlerdiń úı-jaılary qoımalarǵa aınalady». Jazalaý sharalary tek shirkeýlerge ǵana emes, musylman meshitterine de qatysty qoldanyldy. Qazan tóńkerisine deıin Gýrev ýezinde 90-nan astam meshit pen medrese jumys istedi, onda 2000-ǵa jýyq oqýshy oqydy. Bul dinı oqý oryndarynyń qyzmeti HH ǵasyrdyń 30-jyldaryna deıin sozyldy. Alaıda 1930 jyldan 1932 jylǵa deıin joǵary uıymdardyń nusqaýy boıynsha meshitterdiń 80 paıyzdan astamy jabyldy. Olardyń kópshiligi túbegeıli buzylýǵa ushyrady.

Muraǵat materıaldarynan kórset­kendeı, Gýrev ýezinde 1928 jylǵa deıin dinı qyzmetkerlerdiń 11 sanaty saılaý quqyǵynan aıyryldy. Olar: moldalar, qalpeler, qaziretter, sopylar, qajylar, muqtasıbter, azanshylar, poptar, svıashennıkter, psalomshylar jáne t.b.

Azamattardyń saılaý quqyǵynan aıy­rý Keńes ókimetiniń óz halqyna qatysty uıymdastyrǵan úlken terrordyń bas­tamasy bolatyn. Endi biraz ýaqyt ótken­nen keıin, aýyl sharýashylyǵyn kúshtep ujymdastyrý bastalyp, so­nyń saldarynan Qazaqstandaǵy jappaı asharshylyq ulttyń 60-70%-yn joǵaltýǵa ákep soqty. Odan keıin ult qaımaǵyn qalqyǵan 1930-1950 jyldardaǵy saıası qýǵyn-súrgin bastaldy. Árıne, qazir eshkimniń de qolynan tarıhtyń tegershigin keri aınaldyrý kelmeıtini anyq. Desek te jas býyn ótkenniń qatelikterin qaıtalamaý úshin óz tarıhynyń qaıǵyly betterin jaqsy bilýi kerek. Servantes aıtqandaı, «Tarıh – bizdiń is-áreketterimizdiń qazynasy, ótkenniń kýágeri, búgingi kún úshin mysal, bolashaq úshin eskertý».

Shahman NAǴIMOV,
H.Dosmuhamedov atyn­daǵy Atyraý mem­­lekettik ýnıversıtetiniń qaýymdastyrylǵan professory, pedagogıka ǵy­lymdarynyń kandıdaty