Tyrnalar jyry

Atalǵan aýyl osy eskertkishimen tanymal. Eldi mekendi janaı ótken jan balasy oǵan soqpaı ketpeıdi. О́ıtkeni bul eskertkish óte bir taǵdyrly oqıǵa jaıly syr shertip tur. Ekinshi dúnıejúzilik soǵystan buryn bul aýyl­da Gazdanovtar otbasy ómir súrgen. Otaǵasynyń aty – Asahmet bolsa, ota­na­synyń esimi – Tasso. Bulardyń jeti ul, bir qyzy bolypty.

Aǵaıyndylar shetinen ónerli eken. Biri án aıtsa, ekinshisi skrıpkada oına­ǵan, taǵy biri keremet bıshi degendeı. Úlkeni Magomed Gazdanov aýyldyń al­ǵashqy traktorısi bolsa, ekinshi balasy Jarahmet taqymy tozbas shabandoz, aryndaı shapqan júırik attyń ústinde kele jatyp, jerdegi tıyndy ilip alatyn ónerli eken. Úshinshi uly Hajyısmel skrıpkashy ári ándi jaqsy aıtsa, pedınstıtýt bitirgen tórtinshi uly Maharbek ádebıetten sabaq beripti. Besinshi balasynyń aty – Sozerko. Bul jigit Ordjonıkıdze qalasyndaǵy aýyl­shar­ýashylyq tehnıkýmynda bilim alsa, altynshy ul – Shamıl áskerı ýchılıshe bitirgen artıllerıst ofıser. Kenjesi Hasanbek orta mektepti bitire sala 17 jasynda jalańaıaq maıdanǵa attanǵan.

Taǵdyrdyń jazýy shyǵar. Soǵysqa attanǵan osy jeti uldyń biri de aman qaıtpapty. Áýlettiń úlkeni Magomed pen kishisi Hasanbek 1943 jyly habarsyz ketse, Maharbek 1941 jyly Máskeý túbinde, Hajısmel Sevastopoldi qorǵaýda, Jarahmet Novorossıısk shaıqasynda qaza taýypty. Besinshi ul Sozerko Kıev úshin bolǵan shaıqasta, altynshy bala Shamıl 1945 jyly Rıgada gospıtalda jatyp, aýyr jaraqat saldarynan baqılyq bolǵan.

Úshinshi ulynan qara qaǵaz kelgen sátte, mundaı aýyr qaıǵyny eńsere almaǵan anasy Tasso jan tásilim etipti. Eń sońǵy jetinshi uldyń mert bolǵany jaıly kelgen qaraly habardy poshta­shy estirtýden bas tartady. Sodan selsoveti bar, partorgy bar bas qosyp, mundaı aýyr qazany estirtýdi aýyl aqsa­qal­da­ry­na júkteıdi. Olar qan maıdanda qaza tapqan jeti uldyń ákesine qaraly habardy jetkizý úshin qara jamylyp kele jatady. Olardy kórip bir jamandyqty ishi sezgen Asahmet qarııa aýyr kúrsinip, jeti uldan qalǵan jalǵyz tuıaq Mılany qushaqtaǵan kúıi ımanyn aıtyp, o dúnıege attanyp kete barǵan.

Úlken áýlettiń ot ornyn kúzetip jal­ǵyz qalǵan Mıla Jarahmetqyzy Gaz­da­novanyń esteliginde: «Aǵaıyndy Gaz­danovtardyń sońǵysy maıdanǵa attanǵan sátten bastap, apam oraza ustady. Kúndiz de, túnde de tamaqtanbady. Ol aptanyń ár kúnin jeti ulyna bir-birden arnady. Al atam qaraly habar ákele jatqan adamdardy kórdi de, meni qushaqtaǵan kúıi «Osymen bári bitti, eń sońǵy úmitim óshti» dedi de, ózi de uldarynyń sońynan at­tandy» depti.

Dzýarıkaýlyqtar myna oqıǵany máńgi este saqtaý úshin 1963 jyly joǵarydaǵy eskertkishti turǵyzǵan. Birde bul jerge daǵystandyq ataqty jyrshy, avar halqynyń arda uly Rasýl Gamzatov at basyn burypty. Jeti uldyń qazasy qabyrǵasyn qaıystyrǵan aqyn úıine barǵan soń «Tyrnalar» («Jýravlı») atty jyr jazǵan. Ony Naým Grebnev deıtin orys aqyny orysshaǵa aýdarǵan. Keıin osy mátindi oqyǵan tanymal ánshi-ártis Mark Bernes ataqty sazger Iаn Frenkelge daıyn sózge án shyǵarý týraly usynys tas­taıdy.

Usynysty qabyl alǵan Iаn Abra­mo­vıch eki aı shamasynda áýenin jazyp, shıkileý kúıinde Berneske telefon arqyly tyńdatady. Arǵy jaqtan Mark Naý­movıchtiń óksigen úni estiledi. Mark anaý-mynaýǵa jylaıtyn adam emes. Demek, ánniń mýzykasy júrekke jetti degen sóz. Bul Iаnnyń oıy.

Sóıtip, jańa ándi Marktyń oryndaýynda stýdııaǵa jazdyrý qajet bolady. Bul kezde ataqty ánshi qaterli isik aýrýy­na shaldyqqan bolatyn. Ol ómiriniń soń­ǵy núktesin osy án arqyly qoıǵysy kelgen bolýy kerek, 1969 jyly 8 shilde kúni ulynyń súıemeldeýimen stýdııaǵa keledi de, ándi bir-aq ret aıtyp taspaǵa túsiredi. Rasynda, bul Mark Bernestiń sońǵy áni eken, keshikpeı ol 16 tamyz kúni dúnıeden ótipti. Eki kúnnen keıin, ıaǵnı 18 tamyz kúni bul kisige «KSRO Halyq ártisi» ataǵy berilipti.

Atalǵan jyrdy qazaq aqyny Saǵı Jıenbaev qazaqshaǵa aýdaryp, 1981 jyly «Jazýshy» baspasynan jaryq kórgen Rasýl Gamzatovtyń «Tyrnalar» atty óleńder jınaǵyna engizgen eken. Jyrdyń tolyq mátini mynaý:

Keıde maǵan – qaıtpaı qalǵan maıdannan,

Qaıran erler – erte úzilgen gúlderdeı,

Qabirde emes, sonaý bıik zańǵarda

Appaq-appaq qus bop ushyp júrgendeı.

Sodan beri qıqý salyp, qulshynyp,

Bizge qaraı keledi ushyp olar da.

Aspan jaqqa únsiz ǵana kúrsinip,

Jaýtań-jaýtań eterimiz sodan ba?

Keledi ushyp ózge jerdiń kógimen,

Keshki tuman arasynda sabylyp,

Keledi ushyp jubyn jazbaı tobymen,

Jerde júrgen adamdardaı aǵylyp.

Keledi ushyp kózine ter tamshylap,

Bireýlerdiń atyn atap adamsha,

Qudiret-aý, tyrnalardyń daýsyna

Avar tili uqsaıtyny qalaısha?

Keledi ushyp, jazbaıdy bir tobyn da,

Baýyrlarym, jan dostarym – erlerim,

Ortasynda quıttaı ashyq oryn bar,

Bálkim, máńgi ornym shyǵar ol meniń!

Dám taýsylsa, tyrnaǵa erip bir kúnde,

Men de sonaý jer túbine ketermin.

Bar álemge shyrqap avar tilinde,

Dostarymnyń atyn atap ótermin.