Buryn alty qyrdyń astynan estiledi deıtin án men ánshini áspettegende. Án tóresi «Samaltaýdy» Dımash Qudaıbergen oryndaǵaly alty qurlyqqa bir-aq tarady. Sóıtken kúni qazaq – Dımash oryndaǵanǵa deıin Bekbolat Tileýhannyń shyrqaýynda halyq áni atalyp kelgen týyndynyń shyǵý tarıhy men avtoryna suraý salyp, Alash dalasynan Samaltaý atty jer izdep ketti. О́nertanýshylar men ólketanýshylar ártúrli pikirde. Kóbisi ondaı jer aty joǵyn aıtady. Serikbol Hasannyń osy án týraly zertteý maqalasynda Berik Júsip «Samaltaý» – jer ataýy emes, ándegi tıptendirilgen beıneniń «samal taýly, shalqar kóldi qaıran eli» edi ǵoı» deıdi. Iá, samal taýdy izdeıtin bolsaq, saǵym bel, shalqar kóldi de izdeýge týra kelmeı me?
Ertedegi ánderdiń eserinen estisi kóp. Onyń bir dáleli «Elim-aı» bolsa, biri – osy «Samaltaý». Ekeýi de halyqtyń zary. Biri jońǵar shapqynshylyǵy, ekinshisi orys otarshyldyǵy tusyndaǵy zamannyń zapyrany. Dımash qalaı oryndaǵan jáne bul shyǵarmany zar kúıine keltirgen! Yqylas Dúkenuly kúıimen tuzdyqtaǵanda, naǵyz túrkilik kóne saryn men qazaqy máner jymdasyp shyǵa kelgen. Bizdiń keıbir tyńdarmansymaqtar ulttyq dúnıeden bezip júrgende, AQSh ony prezıdentin ulyqtaý rásimindegi sharada tórine shyǵaryp, tóbesine kóterip qoıdy. Sol Djo Baıdenniń ınagýrasııasyna oraı ótkizilgen keshtiń uıymdastyrýshysy Sister Cities International kompanııasynyń ókili Dean Suozzi-Auberry óziniń InfoArtis JK (AQSh) arnasyna bergen suhbatynda aıtqan pikiri qaıran qaldyrdy bizdi.
– Nege Dımash Qudaıbergen, ol kisini qandaı qasıetterine baılanysty tańdadyńyzdar? – degen suraqqa:
– Álemge belgili ánshilerdiń arasynan jan-jaqty zertteı kele tańdaýymyz Dımash Qudaıbergenge tústi. Sebebi Dımash – ultyn súıetin azamat, boıynda adamdyq qundylyqtyń qazynasy bar tulǵa. Ol – álemdik beıbitshiliktiń sımvoly ispetti. Ony álemniń túkpir-túkpirindegi adamdar jaqsy kóredi. Bizdiń oıymyzsha ol – saıasattan bıik tulǵa. О́ziniń ánimen, tamasha daýsymen tili bólek, tanymy bólek mıllıardtaǵan jandardyń júregine jol tapqan naǵyz ónerpaz, álem elshisi deýge bolady.
Ekinshiden Orta Azııadaǵy memlekettermen qarym-qatynasymyz jaqsy, Qazaqstanmen de tyǵyz baılanystamyz. Bul jaqyndyǵymyzdy odan ári jaqyndata túskimiz keledi.
«Samaltaý» áni – ultyn súıgen, tynyshtyqty ańsaǵan, otbasynyń baqytty ǵumyr keshkenin armandaǵan, quldyq kiseninen bosanǵysy kelgen keýdesine sher tolǵan azamattyń áni. Tarıhı án! Biz sondyqtan osy ándi tańdadyq, – degen eken.
Bizdińshe, bul – kimdi bolsyn qaıran qaldyratyn sóz. Amerıkada ánshi nemese án quryp qalǵan joq. Dımashty «saıasattan bıik» dep parasatqa jýyq áńgime aıtady. Dımash saıasattan bıik bolsa, Táńiriniń bergen ónerimen, ánimen bıik. О́ner de, ádebıet te ultyn súıgen júrekten ǵana shyǵady. «Samaltaý» áni – ultyn súıgen, tynyshtyqty ańsaǵan, otbasynyń baqytty ǵumyr keshkenin armandaǵan, quldyq kiseninen bosanǵysy kelgen keýdesine sher tolǵan azamattyń áni» bolyp tur óıtkeni.
Osy «Samaltaý» ánine baılanysty jaqynda bir derek kezdestirdik. О́lke tarıhyna jetik jańaarqalyq aqsaqal, marqum Álip Jaılybaıdyń kitabyn qurastyryp otyryp, «Elý jyldan keıingi jarty saǵattyq kezdesý» atty maqalasynan ushyrastyrdyq. Álip Jaılybaı 1972 jyly Jańaarqa aýdanyna oblys ortalyǵynan Qaraǵandy pedagogıkalyq ınstıtýtynda partııa tarıhy kafedrasynyń meńgerýshisi, ǵylym kandıdaty, dosent Sháızarat Hasenov atty lektor kelip, Sultan degen aqsaqalmen kezdeskenin esine alady da, áńgimeni bylaı órbitedi:
«Sultekeń degeni – Túıtebaıdyń Sultany. Estýimshe, kezinde Ombyda muǵalimder semınarııasynda oqyǵan. Sodan respýblıkalyq, oblystyq mekemelerde jumys istep, 1934-1937 jyldary Jańaarqa aýdanynda jer bóliminiń bastyǵy qyzmetin atqarǵan. 1937 jyly «halyq jaýy» retinde sottalyp, 1948 jyly bosap kelgen. Sol kelgennen beri qyzmet isteýge umtylmaǵan. Jylqy baqqan, on jyldaı buryn zeınetkerlikke shyqsa da, Betpaqtyń shetinen ketpeıdi, kópshilik ishine kirmeıdi. Sirá, sonaý on jyldaǵy kórgen quqaıy janyna qatty batqan bolý kerek. Áńgimeni jaqsy aıtatyn, biletini kóp adam. Biraq anaý on jyl týraly áńgime aıtqanyn estimedim. Úıdiń syrtynan toqtaı qaldyq. Esik aldynda úı ıelerimen kezdesip, amandastyq.
– Úıge kirińizder, – dedi. Shákeń (Sháızarat Hasenov) alda, úıge bet aldyq. Men «myna kisi lektor, myna kisi syıly aqsaqalymyz» dep bir-birine tanystyrdym. Sózdi Sultekeń bastady. Qymyzdy bir jutyp, murtyn bir sıpap qoıyp: – Qaı jerdiń týmasysyz? – dedi.
– Ombynyń Sharbaqkól aýdanynanmyn.
– Ol elińe baryp turasyń ba?
– Iá, eki-úsh jylda baryp turamyn.
Sonan soń Sultekeń lektordyń betine taǵy bir zer sala qarap aldy da, suq saýsaǵyn kezep: – 1923 jyly 19 tamyzda egindi órtep qashyp ketken, bolystyq komıtettiń tóraǵasy bolǵan bala bar edi ǵoı, sodan habaryń bar ma? – dedi.
Shákeń sál ǵana jymıyp: – Aqsaqal shyramytyp otyrsyz ba? Ol men ǵoı, – dedi. Sultekeń de túsi jylyp: – Ol qalaı boldy? – dedi.
Ol kezde bizdiń Sharbaqkól Petropavlǵa qaraıtyn. Oblysta bir jınalys bolyp, bizdiń aýdandy maqtady, bıylǵy eginniń shyǵymyn da atap ótti. Jınalystan kóńildi shyqtym. Bir at jekken tarantaspen eginniń ortasymen salynǵan jolmen qaıtyp kele jatqanbyz. Jan-jaǵyma qarap kóńilim tasyp otyryp, bir temeki tutatyp shyrpyny laqtyryp jibergenimdi baıqamaı qaldym. Qýrap turǵan egin lap ete qaldy. Jazǵy jeńil kıim ǵoı, pıdjakty sheship biraz sabaladyq, des beretin emes. Endi keshigýge bolmaıdy, atty doǵaryp, kóshir balaǵa «saý bol!» dep jaıdaq atpen tartyp otyrdym. Sodan sol elge 1954 jyly ǵana bardym, – dep Shákeń toqtady. Qymyzdan taǵy bir jutyp aldy da:
– Al bizdiń eldi óte jaqsy bilip otyrsyz. Qalaı tanys bolǵanyńyzdy aıtsańyz?
– Bul bylaı – dep bastady Sultekeń: – Meniń ákem Túıtebaı, onyń ákesi Qasqyr. Álsen degen kisi Qasqyrmen birge týysady. Qasqyr sharýa adam edi. Elden aspasa da biraz maly bolǵan. Al Álsen bı bolǵan, bolys bolǵan, qajyǵa barǵan. Qajy atamnyń bolys kezi. Patshanyń «Iıýn jarlyǵy» týraly sırkýlıardy qolyna alǵanda, shabarmannyń kózinshe jyrtyp: – Meniń kári basymdy qaǵyp alsa da qazaqtyń órimdeı jastaryn kógendep bere almaımyn – dep qaǵazdy shashyp jiberipti. Osy oqıǵaǵa baılanysty qajy ata tutqyndalyp, Aqmoladaǵy abaqtyda edi, «endi Ombyǵa jiberedi eken» degen habar dúńk ete qaldy. Meni ákemniń aǵasy Jyltyr shaqyryp alyp:
– Sen Ombymen aradaǵy elge myna habardy jetkiz, – dedi. Ol kezde men Ombydaǵy semınarııada oqıtyn kezim, joldaǵy eldi jaqsy bilem, el ıesi adamdarǵa túgeldeı habardy jetkizdim. Ombyǵa jetip birer kún tynyǵyp, keıin qaıtar jolda qajylarǵa kezdesip, solarmen birge qozǵaldym. Sharbaqkólge kelsek, jol ústine qonǵan aýyl biryńǵaı kereıdiń esikten tórge deıin on qadam úıleri. Qaptaǵan kóp adamdardyń ishinen aýyl ıeleri úlkender kelip, qajyǵa sálemdesti. Sol kezde aýyl ıesi (aty jadymda saqtalmady – Á.J.) Omby basshylarymen jaqsy eken, osy tutqyndarǵa eki kúnge kepildik alypty. Aıdaýshy orystarǵa qaǵazyn kórsetip, olardy qaıtaryp jiberdi. Ol elmen tanystyǵym sodan bastaldy.
– Osy oqıǵanyń ishinde men de boldym, – dedi Shákeń. Sonda tutqynnyń biri án saldy ǵoı.
«Atty emespiz jaıaýmyz,
Jaıaýdan da baıaýmyz.
On bes sótke júrgende,
Omskige taıaýmyz» dep.
– A, ol Shońnyń Ahmetjany ǵoı!
– Sol án sonyki me?
– Ol ándi bul óńirge ákelgen men edim. Ony biz Álibektiń áni deıtin edik. Álibekti Shyńǵys tóre ıtjekkenge jibermek bolyp Ombyǵa jaıaý aıdatqan ǵoı. Sonda shyǵarǵan deýshi edi. Al, 16-shy jylmen baılanystyrylýy Ahmetjannan bolsa kerek. Ol da qara jaıaý emes. Jurt qolqalaǵan soń, án saldy ǵoı, áıtpese elde aıtylatyn sóz bar edi, ákesi birde «nar balasy baqyrmas bolar» dep, tyıyp tastapty.
Álibektiń Aqan serimen dostyǵy, Qaratorǵaıdy syılaýy, ákesi Zilqaradan sóz qalǵany – «múmkin-aý» degizgendeı eken. Qazir osy án osy elde aıtyla ma?
– Aıtqandaryn estimedim, sirá meniń ustalýym osy ándi «buqtyrǵan» bolý kerek. Shəkeń saǵatyna qarap:
– Al endi biz keteıik, – dedi. Ornymyzdan turyp, shyǵýǵa yńǵaılandyq. Sultekeń: – Qonaǵym, qaıtyp kel, keshke qon. Elińniń qadirin bilgem, qurmetin kórgem. Qonaqasyńa taı soıam, aınaladaǵy eldi shaqyryp toı qylam, – dedi.
Shákeń:
«Erteń bir jınalys bar edi, onan qalýǵa bolmaıdy, rahmet, saý bolyńyz, – dedi de, júrip kettik» depti Álip Jaılybaı.
Bizdiki án tarıhyna qatysty az-kem pikir, qolǵa túsken derek. Kádege jarap jatsa, lázim. Arǵy jaǵyn ónertanýshy halyq ózi biledi.
