Jaqsylar men jaısańdardyń janynan tabylǵan Dúısebaı Esenjolov kim edi?

– Bul kimniń páteri eken? Maǵan Dúısebaı kerek edi, – dep qońyr ún ıesi ózin suraǵanda bul tosylyńqyrap baryp:

– Men Dúısebaımyn ǵoı, – dep jaýap qatqan.

– Páli, Dúısesh, bul senbisiń? Bar ekensiń ǵoı, jarqynym. Men seniń jazyqsyz sotty bolyp, alys saparǵa ketkenińdi estigenmin. Seni, sirá, sol jaqtan qaıtpaı qalǵan shyǵar dep júrýshi edim. Endi, mine, amandyǵyńdy estip, bilip, qýanyp qaldym ǵoı...

– Bul kimniń páteri eken? Maǵan Dúısebaı kerek edi, – dep qońyr ún ıesi ózin suraǵanda bul tosylyńqyrap baryp:

– Men Dúısebaımyn ǵoı, – dep jaýap qatqan.

– Páli, Dúısesh, bul senbisiń? Bar ekensiń ǵoı, jarqynym. Men seniń jazyqsyz sotty bolyp, alys saparǵa ketkenińdi estigenmin. Seni, sirá, sol jaqtan qaıtpaı qalǵan shyǵar dep júrýshi edim. Endi, mine, amandyǵyńdy estip, bilip, qýanyp qaldym ǵoı...

Jańaǵy jańaǵy ma, Dúısekeń tipten de abdyrap, asyp-sasyp, oıy san-saqqa júgirgen. Apyrm-aý, Almatyǵa kóship kelgenderi jańa. Soǵan qaramastan ózin jaqsy bilip turǵan kim eken? Sonsoń sózdiń týrasyna kóship:

– Siz ózi meniń ótken ómir tarıhymdy jatqa bilip tursyz ǵoı. Al men... – deı bergende trýbkanyń ar jaǵyndaǵy qońyr ún ıesi endi ózin kináli sezingendeı býlyǵa kúlgen. Sonan soń:

– Páli, men óz jónimdi aıtpappyn ǵoı. Men Muhtarmyn, Áýezov. Seniń barlyq jaǵdaıyńdy kúıeý balań Baltash Ysqaqovtan estip, bilip otyrmyn. Ol ekeýmiz ádebıet ınstıtýtynda birge qyzmet atqaryp jatyrmyz. Ony saǵan Baltash aıtyp úlgermegen bolar. Qysqasy, basqa áńgimeni erteń bizdiń úıde jalǵastyraıyq. Bala-shaǵalaryńmen erteń bizdikine erýlikke kelińder.

Bul shaqta aty aıdaı álemge tanylyp qalǵan Muhańnyń ózine telefon shalyp, otbasymen túgel qonaqqa shaqyrǵanyna tańdanyp ári abdyrap qalǵan Dúısebaı ertesinde ǵulama jazýshynyń úıinen de zor ásermen oraldy. Iá, mundaı áserli otyrystan soń qaıtip tolqymasyn! Muhańnyń óziniń qolqalap «Qarakózdegi» Narshanyń monologyn, «seniń qońyrlatyp salatyn ánińdi saǵyndym ǵoı» dep án aıtqyzǵany júrek qylyn terbegen. Sodan úıge kelgen soń uıyqtaı alsashy! Sóıtip, buǵan deıingi ótken ómiri beıne kıno taspasyndaı aınala bergen.

...Muhtarmen ekeýi bir jyldyń tóli bolatyn. Muhtar Shyńǵystaý óńirindegi Bórli eldi mekeninde ómirge kelse, ózi Qarqaraly ýezindegi Bórli bolysynyń jetinshi aýylynda dúnıe esigin ashypty. Týǵan jyly ǵana emes, týǵan jerleriniń aty da sáıkes bolǵandyqtan ba, áıteýir, erterekte Muhtar ekeýiniń ómir joly kóp qıylysqan eken.

О́mir joly demekshi, ata-anasy turmystyń qıynshylyǵymen sonaý Qarqaralydan Semeıge aryp-ashyp kóship kelgende munyń jasy onǵa endi ǵana tolǵan bolatyn. Tatar baıyna jaldanyp, bala baǵa júrip, hat tanıtyny osy kez. Al odan sál keıinirekte Qunanbaı qajynyń qudasy Tinibaı medresesinde oqydy. Talapty jas munymen de qanaǵattanbaı, 1917 jyldyń dúrbeleń shaǵynda Semeıde ashylǵan eki jyldyq muǵalimder kýrsyna túsedi. Álgi kýrs sol jylǵy aqpan tóńkerisinen keıin qazaq jas­tary úshin Jer basqarmasynyń qarajatymen ashylǵan-dy. Kýrs meńgerýshisi Abyraly óńiriniń týmasy Mánnan Turǵanbaev bolsa, oqý isin bolashaq sóz zergeri Júsipbek Aımaýytov basqarypty. Jaratylystanýdan Qanysh Sátbaev sabaq beripti. Mánnannyń keıinde «Qazaq tili» gazetin, al Júsipbektiń Muhtarmen birge «Abaı» jýrnalyn basqarǵany belgili. Arada eki jyldan soń ony bitirgen Dúısebaı Semeı qalasyndaǵy oqytýshylar uıymynyń sheshimimen Shaǵan bolysynda ashylǵan sharýa jas­tar mektebiniń muǵalimi bolyp ustazdyq jolyn bastaıdy. Sol tusta bul uıymnyń basshysy Álıhan Bókeıhanov bolsa, hatshysy – Muhtar Áýezov. Teginde kózi qaraqty oqyrman Semeıdegi álgindeı oqý ornyn bitirgen jas Muhtardyń da munyń aldynda Shaǵan bolysynda bala oqytqanynan habardar bolsa kerek.

Alaıda, Dúısebaı bul bolys­ta kóp turaqtap qala almady. Eskiliktiń shyrmaýymen ózdi-ózi qyrqysyp, eregesken rý basylary jyldyń aıaǵyna qaraı mektepti órtep tynady. Sonan soń bul týǵan jeri Bórli bolysynda gýbononyń ruqsatymen muǵalimder daıarlaıtyn úsh aılyq kýrs ashyp, sonda sabaq beredi. Artynan sol jerde mektep salýdy qolǵa alady. Al arada eki jyldan soń Semeıge oralyp, sondaǵy kommýna, sońynan keńes partııa mektebinde ustazdyqpen aınalysady. Munyń syrtynda «Es-aımaq» degen atpen qurylǵan jergilikti ónerpazdar uıymynyń jumysyna belsene qatysyp, jas dramatýrg Muhtar Áýezovtiń pesalarynda bas­ty rólderde oınaıdy.

1934 jyly Semeıde osy «Es-aımaq» uıymynyń negizinde kásibı teatr ashylady. Onyń tizginin alǵashqy qazaq rejısseri Jumat Shanın óz qolyna alady. Dúısekeń 1938 jyldyń basynda jazyqsyz ustalyp Kolymaǵa aıdalyp ketkenshe jańadan ashylǵan teatr jumysynan da syrt qalmaıdy. Jáne onda ataqty Isa Baızaqov, jas peri Shahan Mýsınmen birge basty rólderde oınaıdy.

Sonda jańa zamannyń talabyna oraı eldiń saýatyn ashýmen ǵana shektelmeı, ónerin damytýǵa óz úlesin qosyp júrgen buǵan qandaı kiná taǵylǵan deısiz ǵoı? Kinási sol, baıdyń qyzyna úılengen, baı balalaryn oqytqan, baılardyń rólin sonshalyqty berilip oınaǵan. Mundaı soraqy jaladan onyń shynaıy ónerine oraı Máskeýden Lýnacharskııdiń qoly qoıylǵan gramota alǵandyǵy da qutqara almaǵan. Sol shaqtaǵy sum zamannyń kózimen úńilip qaraǵanda, buǵan taǵylǵan aıyp «oryndy» da sekildi. Iаǵnı, Semeıdiń ataqty kópesi Ákimbaıdyń Maınur degen qyzymen bas qosqany ras. Sonda ataqty ánshi Ámire araaǵaıyndyq jasap, bas quda retinde bar sharýany retine keltirip edi-aý! Tekti áýlet te sen kedeısiń demeı, munyń basyn syılaǵan. Al Shaǵan bolysyndaǵy alǵashqy mektep sol eldiń baılarynyń demeýshiligimen ashylsa, bul olardyń balalaryn qalaısha oqytpaımyn dep aıta alady. Sondaı-aq, Áýezov dramalaryndaǵy baılardyń rólderin somdaǵanda qolynan kelip turyp, olardyń beınelerin taǵy da qalaısha solǵyn shyǵarsyn. Sondaı zorlyq-zombylyqqa qoldan keler dármeni bolmaı ishten tynǵan qaıran Muhtardyń arada pálen jyl ótkenmen ózine degen ystyq yqylasy esh sýymapty-aý!

Bul jazyqsyz sotty bolyp, Semeı túrmesine qamalǵanda balalardyń úlkeni Roza oń men solyn tanyp eseıip qalsa, al Klarasy áli jas edi. Maınury sol tusta ómirge kelgen uldarynyń esimin bul qaırattansyn, ómir soqqysynan synbasyn dep Qaırat atapty. Sodan Dúısebaı bir qıyrdaǵy Kolymaǵa attanyp kete barǵan. Sonda taǵdyrdyń tálkegine ushyraǵan otbasyna aǵaıyn-týystarynyń, ásirese, Semeı obkomynyń ekinshi hatshysy Rymbek Ilıashevtiń áıeli Sara ekeýi túndeletip tamaq tasyp járdemdeskenin bul qaıtip umytsyn!

Kolymanyń qysqy 40-50 gradýs aıazynda kúnine 15 saǵattan jumys istep, qystan ábden tıtyqtap shyqqan 1945 jyldyń kókteminde kópten kútken Jeńis kúni de kelip jet­­­­­ken-di. Sol jyldyń jazynda túski tamaq kezinde bir ushqysh munymen «Aǵa, qazaqsyz ba?» dep jón surasady. Sóıtse, ózi de qazaq eken. Dúısekeń elden uzaǵaly otbasymen habarlasa almaı júrgenin aıtyp, muńyn shaǵady. Álgi ushqysh elge habaryńyzdy men jetkizemin, kóp uzamaı ózińiz de elge qaıtasyz dep kóńilin kóterip ketedi. Aıtqandaı-aq, ushqysh jigit sózinde turyp, eldegi otbasyna tildeı hatyn, amandyq habaryn jetkizedi. Arada biraz ýaqyt ótken soń Dúısekeńniń ózi de on eki jylǵa sozylǵan tozaqtan bosap elge qaıtady. Sonda Sibirde issaparmen júrgen taǵy bir qazaq azamaty negizgi jumysyn doǵara turyp, muny elge jetkizip salǵany taǵy bar. Zaman tarylyp turǵanmen, sol kezdegi adamdardyń kóńili keń edi ǵoı.

Soǵystyń sońǵy jyldary on alty jasynan bastap, oblystyq «Ekpindi» gazetine ádebı qyzmetker retinde jumysqa turyp, tigin fabrıkasynda jumysshy bolyp isteıtin sheshesine qolǵanat bola bilgen tuńǵyshy Rozanyń ózinen keıingi sińlisi men baýyryna qamqor bola bilgeni dátke qýat. Sóıte júrip pedagogıka ınstıtýtynda syrttaı oqıdy eken. О́zi de jasy alpysqa taqaǵan shaǵynda pedagogıka ınstıtýtyn syrttaı oqyp bitirgen. Sodan qashan eńbek demalysyna shyqqansha jas urpaq tárbıesimen aınalysqan. Tuńǵysh kúıeý balasy Baltash ta ádebıetshi ustaz bolatyn.

Sóıtip, birde betin, birde syrtyn beretin ómir bular úshin óz arnasyna túsken. Muǵalimdikten partııa jumysyna aýysyp, Tarbaǵataı aýdandyq partııa komıtetinde qyzmet atqarǵan Rozasy Semeıge mektep-ınternattyń dırektory bolyp qaıta oralǵan. Onda da jemisti eńbek etip júrgen 32 jasynda respýblıka Oqý mınıstriniń orynbasary bolyp Almatydan bir-aq shyqty emes pe! Ile-shala áke-sheshesin de Almatyǵa kóshirip alǵan. Sondaǵy Ádebıet ınstıtýtyna qyzmetke ornalasqan Baltash keıinde ǵylym kandıdaty atandy. Osy tusta Klarasy QazPI-de oqyp jatty. Kenjeleri Sáýle de boı túzep qalǵan. О́ziniń ánshilik daryny Rozasy, Klarasy men kenjesi Sáýlege daryǵanyna da táýbe deıtin ishteı. Muhańnyń úıinen erekshe ásermen oralǵan Dúısebaı aǵa osylaısha táýbe dep jatyp ázer degende kózi ilingen.

***

Dúısebaı Esenjolov jasy seksenniń ortasynan asqan shaǵynda, 1983 jyldyń mamyr aıynda ómirden ozǵan. Sondaǵy qaraly jıynda sol shaqta Qa­zaq­stan Tutynýshylar odaǵy bas­qarmasynyń tóraǵasy bolyp qyzmet isteıtin baıaǵy Rymbek Ilıashev, jerles inisi, respýb­lıka Qarjy mınıstri Rymbek Baıseıitov, Qazaqstannyń halyq ártisi Shahan Mýsın jáne taǵy basqalar ómirden ozǵan jaqsy aǵa týraly júrekjardy jyly lebizderin bildirgen.

Marqumnyń arýaǵy sol shaq­ta balalarymen birge, kúıeý balalarynyń qaı-qaısysyna bolsyn dán rıza edi. Sonyń biri belgili jazýshy Medeý Sárseke ana bir jyly ata-enesine tosyn syı jasaǵan. Iаǵnı, úıinde qonaqtap jatqan úlkenderge jańada ǵana shyqqan bir gramplas­tınkadan án tyńdatqan. Sóıtse, ol Ámireniń kúıtabaǵy eken ǵoı. Bular pálen jyldan keıin aǵa dostarynyń daýsyn jazbaı tanyǵan. Sonda óshkenderi janyp, ólgenderi tirilgendeı bolǵan. О́zderine osylaısha kútpegen jerden syı jasaǵan Medeýden qaıtip aınalmasyn!

Qaı balalary bolmasyn, jaman bolǵan joq. Dese de, bul áýlet úshin aldyńǵy jyly ómirden ozǵan Roza Dúısebaıqyzynyń jóni bólek edi. Ol kisiniń on bes jyl mınıstrdiń orynbasary, odan keıingi jerde on jyl boıy Y.Altynsarın atyndaǵy pedagogıkalyq ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń dırektory bolǵandyǵy óz aldyna, buǵan qosymsha ol kisi kórnekti qoǵam qaıratkeri, artynda izi qalǵan ulaǵatty ustaz edi. Sonyń aıǵaǵyndaı, Roza apaı áıelder jónindegi álemdik komıssııanyń turaqty múshesi bolǵandyǵyn, 1968 jyly Áıelderdiń búkilálemdik kongresin uıymdastyrý jumysyna qatysqanyn, munyń syrtynda osyndaı keleli máselelermen álemniń 22 elinde bolǵandyǵyn aıta ketkenimiz jón bolar. Sóıte júrip, kandıdattyq dıssertasııa­syn qorǵap, birneshe oqýlyqtyń avtory atanǵan.

Sóz sońynda búginde biz tilge tıek etken áke týraly áńgime Roza apaıdyń jeke muraǵatynan tabylǵanyn aıtpasqa bolmas. Jaqsylar men jaısańdardyń qatarynan tabylǵan Dúısebaı ata týraly sóz qozǵaı otyryp, ákeniń balaǵa, balanyń ákege degen ystyq yqylasyn aıta ketýdi jón kórgenbiz. О́kinishke qaraı, aldyńǵy jyly Klara apaı da máńgilik saparǵa attanyp kete bardy. Qalaı desek te, úlgili otbasyndaǵy mundaı ónege-úlgi ótken shaqqa aınalǵanmen, eshqashan umytylmaq emes!

Dáýlet SEISENULY,

jýrnalıst.

SEMEI.

––––––––––––––––

Sýretterde: Dúısebaı Esenjolov pen Maınur Ákimbaıqyzy; «Es-aımaq» úıirmesine belsene qatysqan semeılik «qarataıaq» oqyǵandardyń bir toby.