«...Kúıeýge qashyp ketti»

BAQ tym saıasılanyp, ekonomıkalanyp ketti: Úkimet, bank, bıznes, forým... Qa­ra­paıym adam, onyń qarapaıym tynys-tir­shiligi, otbasy, ıman... kóleńkede qalyp qoıdy. Ásirese, jas­tar!.. Al olarǵa aıtar sóz kóp-aq. Mysaly, qyz­dardyń «kúıeýge qa­shyp ketýi». Iá, ońtústikte qandaı da bir zor­lyq, kúsh qoldaný, baılap-mataý jasalý qaýpi bolmasa da, óziniń unatqan adamymen turmys qurýǵa eshkim, onyń ishinde ata-ana da qarsylyq etpese de, qyzdarymyzdyń óz erkimen, óz uıǵarymymen «kúıeýge qashyp ketý» jaǵdaılary bar. Joǵary bilimdi qyz da, joǵary bilimdi emes qyz da, dáriger qyz da, muǵalim qyz da, qala qyzy da, aýyl qyzy da... Buny eshkim jalǵan, jala deı qoımas. Meniń Qostanaı jaǵynda, Oral, О́skemen jaǵynda edáýir ýaqyt bolǵanym bar. Sol jyldarda «qyz kúıeýge qashyp ketipti» degendi esti­gen emespin. Oılaımyn, ol jaqtaǵylar úshin bul taqyryp mánin joǵaltqan, arhaızmdik qana másele. Al bizde, Shymkent jaǵynda, ádettegi jaǵdaı bolyp jatady. Jalpy, ol tosyn jaǵdaı emes. «Kúıeýge qashyp ketý», «alyp qashý» erteden keledi. Biraq, ejelgi kez ben qazirgi kez ózgeshe ǵoı. Buryndary máseleni negizinen qalyń mal sheshti, áıelder quqyq ataýlydan jurdaı boldy, qanshama arýlar zorlyqqa moıynsunbaı, «jartastan qulap jatty tereń sýǵa...», «nede bolsa kórip aldyq, kettik!» dep súıiktisimen qol ustasa «qashyp ketip» jatty. Qazir qyzǵa zorlyqpen úılený, aldap-ar­baý, malǵa satý – qylmys sanalady, qyl­mys­tyq jaýapkershilikke tartylady. Demek, qazir «qa­shyp ketýdiń» áleýmettik negizi joq jáne de mu­nyń anyq osylaı ekeni bárimizge de belgili. Sondyqtan bul maqalada qyzdardy kúsh qol­da­na alyp qashý, taǵysyn taǵy buzaqylyq, taǵy­­lyq qylmys týraly áńgime qozǵalmaıdy, qa­ryn­dastardyń óz qalaýymen, biraq jasyryn, qupııa, tyǵylyp «ketýi» tóńireginde ǵana sóz bolady. Al endi osy «ketý» nege toqtalmaı otyr? Muny osy ádis, osy jolmen kelin bolyp túsken qyzdardyń ózderinen surap bileıik. «Ata-anama aıtýdan uıaldym», deıdi Túrkistan jaǵynan Ordabasynyń Altyntóbe aýylyna «kelgen» N. esimdi kelin. Osyndaı jaýapty Shymkentten Saryaǵashqa, Shardaraǵa jáne Tóle bı-Leńgirge qonys aýdarǵan úsh qyz da aıtady. Sonda, jasyrynyp, tyǵylyp «qashyp ketýden» áke-sheshe, dos-joldas, týystarmen keńesý, aqyldasý uıat, ersi bolǵany ma?! Osy jóninde birqatar azamatpen oı bólis­kenimiz de bar. Sonda tańdanǵanymyz: qaı­sy­bireýler «qashyp ketýdi» teris kóre qoımaıtyn sııaqty. «Qazaq qyzdary tabıǵatynan uıań. Olar úshin «Men kúıeýge tıemin!» dep áke men sheshe aldyna barý qolaısyz, dóreki!» deıdi. Bul tujyrymmen kelisý qıyn. Erli-zaıyptylyq – eki adamnyń búkil sanaly ómiri. Uzaq saparda barmaq tistemes úshin asyqpaı, aqyldasyp, saraptaýdyń tipti de óreskeldigi joq. Al «turmys qurý jóninde ata-anama aıtýǵa uıaldym da, jasyrynyp qashyp kettim» deý, shynynda da uıat! «Úı-ishim men unatqan jigitti unatpady. Ata-anasyz eken dedi. Baspa­nasyz eken dedi. Ústindegi bir kıerinen basqa ıne-jibi de joq eken dedi. Joq eken deıtini, osy aıtylǵannyń bári bar bir pysyqaı olarǵa unap qalǵan edi. Qalaı deısiz, ata-anamnyń ústinen aryz jazaıyn ba? Qoı, eń táýir jol osy bolar dep, bir túnde osynda kelin bolyp túse qaldym», deıdi Ordabasydaǵy Kókbulaq aýylyna «kelgen» S. esimdi kelin. Mundaı ata-analar bar. «Qashyp barǵan jerlerin» ózine teń kórmeı, eki birdeı qyzyn keri qaıtaryp alǵan úlken qurylys uıymyn basqarǵan bir ákeni bilemin. Toq, qamsyz ómir súrý jaqsy-aq. Biraq adam qulqynnyń quly emes, mahabbatsyz dúnıe bos. Másele osynda. «Bas ekeý bolmaı, mal ekeý bolmaıdy» degen de sóz bar. Durys sóz. Alaıda, mahabbat joq jerde, túsinistik joq jerde bas ta, mal da ekeý bolmaq emes. «Kúıeýge qashý» men «kelise otyryp alyp qashýdyń» maǵynasy egiz qozydaı. Demek, álgi suraqty jigitterge de qoıýǵa bolady. «Alyp qashý oıda joq edi, amalsyzdan, – deıdi Badam temirjol stansasyndaǵy Ǵ. degen jigit. – Qyz­dyń úıi tólem dámetti jáne de ol meniń sha­mam keletin mólsherde emes. Sosyn qyzben kelis­tim de, úıge yń-shyńsyz ákele qoıdym...». Mun­daı da ata-analar bar. «Myna kelinińizge áreń qolym jetti, – deıdi Shymkenttiń «Samal-3» shaǵyn aýdanynda turatyn Q. degen shofer jigit. – Onymen tanysyp, bilisip bol­ǵasyn, úıine bardym. Sóıtsem, alym-salyq deıdi. «Zán aqy» bul – ana súti úshin tólem, qyzdyń quny – 5 myń AQSh dollary!» deıdi. «Quda túsesiń!» deıdi. «Toı jasap uzatamyz, onyń shyǵynyn sen kóteresiń!» deıdi. «Kıit!» deıdi. «Mint!» deıdi. Men «ilý», «óli-tirisi», «soıysy», «saǵalaq», «un jaǵý», «arqan salý», «quda tabaq», «ár úıdiń kıiti», «shash sıpatar», «qol ustatar», «entikpe», «jeńge kóılek», «qudaıǵa shúkir» sııaqty «usaq-túıekterin» aıtpaı-aq qoıaıyn. Osynsha puldy qaıdan tabady ekenmin, álde úılenbeýim kerek pe eken?! Osylaı da osylaı dep jaǵdaıdy aıtyp edim, mine, myna turǵan kelinińiz «kettik!» dep mashınama ózi otyra ketti...». Muny jigit janynan shyǵaryp aıtyp turǵan joq, bári ras. Osy aqshaqumar ata-analardyń biri: «Bir teńge «zán aqyny» bes teńge jasaý etip qaıtaramyn», – deıdi. Olaı emes, bul – jaı sóz. Joǵaryda atalǵan Kókbulaq aýylymen jekjat bolyp, 7 myń dollar «zán aqy» alǵan bir quda qyzynyń jasaýy dep 4 myń teńgelik úsh kórpe, 400 teńgeden 2 jastyq, 10 myńdyq bir kilem, 30 myńdyq televızor, 40 myńdyq tońazytqysh, 80 myń teńgeniń garnıtýryn ákelgen... Munyń bergi jaǵynda «jasaý» berý – mindettilik emes qoı. Berseń ber, jas otaýǵa kómektes. Biraq, ol kúıeý baladan aqsha alyp, soǵan jasaý jasap, sodan soń ony kúıeý balaǵa berý degen emes qoı. Kúıeý bala kerek-jaraqty óz aqshasyna ózi-aq satyp ala alady ǵoı. Jastardy shoshytyp júrgen taǵy bir is bar. Ol – uzatý toıy. Qyzdy shekten tys ulan-asyr toı jasap shyǵarý ádetke aınalyp barady. Baqastyq, ataq-dańq qumarlyqqa negizdelgen onyń bar salmaǵy ádette kúıeý balaǵa túsedi. Bul jaǵdaı kóbine «qashyp ketýdiń» jáne «kelise otyryp alyp qashýdyń» tyıylmaýynyń bir sebebi bolýda. О́ıtkeni, qyz «kúıeýge qashyp ketetin, ózi keletin bolsa» onda «zán aqy» da jáne basqalary da kemitiledi, al «qyz uzatý» toıyna jumsalatyn qarjy bolsa, ol bútindeı kúıeý jigittiń ózinde qalady. Mine, osyndaı esep. Degenmen, eger máselege qaǵıdatty tur­ǵy­dan qaraıtyn bolsaq, onda joǵaryda aı­tyl­ǵannyń bári qyzdy qalaıda qashyp ketýge májbúr etetin, sheshimi joq sebep emes, sheshýi tabylatyn, jeńýge bolatyn, tipti, usaq-túıek derlik qana kedergiler. Demek, osydan-aq kórinip turǵanyndaı, qyzdyń týǵan úıinen qashyp shyǵyp, otaý esigin urlana ashýyna eń aldymen bolmashyny syltaý etken, óziniń quqyǵyn, namysyn jóndemdi qorǵaı almaı, kedergini alýdyń eń jeńil jolyn – «qashyp ketýdi» tańdaǵan tap sol boıjetkenniń ózi men onyń jigitin kináli etýge bolady. «Sonda qalaı, ata-ananyń yqylasyn alý, toı-tomalaq jasaý shart pa?» deýshiler de bolar. Joq, shart emes. Biraq, jasyrynyp emes, ashyq, emin-erkin-aq kúıeýge shyǵýǵa bolady ǵoı. Neke úıine bar da, tirkele ber! Al kúıeý balanyń qaltasyna qol suqpaı toı jasaımyn deýshilik bolsa, nesi bar, marhabat, jasalsyn! Árıne, kúıeýge kúıeý jigitpen kelise oty­ryp, qashyp ketip shyǵa ma, joq álde ata-ana­nyń uzatýymen shyǵa ma, ár qyzdyń óz she­shi­mi. Bul rette qandaı da mindetteý joq. Alaı­­da, ersi men eskilikti, jaqsy men jańa­lyq­­ty paıymdaı otyryp sheshimge kelgen abzal. Bular boıǵa, sanaǵa, kókirekke besikten, baq­sha­dan, mektepten sińirile bastasa ıgi. Boı­jet­kendermen, jigittermen ata-ana, zııaly qaýym áńgime quryp, «syrlasyp» tursa nur ústi­­ne nur. Qazir barlyq jerde jastar uıymy – oblystyq-aýdandyq-qalalyq basqarma men bólimder bar. Maqaladaǵy máseleni júıeleý boıynsha, ásirese, bul býynda kóp jumys atqarylýy kerek. Alaıda, olardyń qyzmeti ázirshe kóshelerdi sypyrý jáne kólikterdegi jolaýshylarmen «tanysýdan» shyǵandap asa qoıǵan joq-aý desem, jastar uıymdary maǵan renjı qoımas. Eski ataýly dattalsa, jarqyn ómirge jarasymdy salt-dástúr engizilse! Al qazir bizde baǵzy zaman belgileriniń, aıtalyq, «zán aqy» talap etýshiliktiń, «kúıeýge qashyp ketýshiliktiń», t.b. bar ekenin jazýǵa májbúrmiz. Jáne de bi­rin­shi ret jazylyp otyrǵan joq. О́tken ǵa­syr­da «Sosıalıstik Qazaqstanda» (qazirgi «Ege­men Qazaqstan») Ázilhan Nurshaıyqov pen Altyn­bek Joldasbekovtiń bizdiń oblystyń burynǵy Sháýildir aýdanynan kólemdi maqalasy basylyp, ol turǵyndar, ásirese, jastar arasynda qyzý-qyzý sóz etilgeni este bar. Jalpy, bul másele birinshi ret jazylyp otyrǵan joq. Sońǵy ret te bolmaýy ábden yqtımal... Sádil KADEEV. ShYMKENT.