Konstıtýsııalyq qundylyqtarǵa negizdelgen qujat

Ústimizdegi jylǵy 17 qańtarda bárimiz el tarıhyndaǵy aıtýly oqıǵanyń kýási boldyq. Respýblıka Prezıdenti – Elbasy N.Á.Nazarbaev óziniń «Qazaqstan joly – 2050: bir maqsat, bir múdde, bir bolashaq» atty Qazaqstan halqyna Joldaýynda osy Strategııanyń basty maqsaty bolyp tabylatyn Qazaqstannyń álemdegi eń damyǵan otyz eldiń qataryna kirýdegi negizgi mindetteri men josparyn jarııa etti.

Ústimizdegi jylǵy 17 qańtarda bárimiz el tarıhyndaǵy aıtýly oqıǵanyń kýási boldyq. Respýblıka Prezıdenti – Elbasy N.Á.Nazarbaev óziniń «Qazaqstan joly – 2050: bir maqsat, bir múdde, bir bolashaq» atty Qazaqstan halqyna Joldaýynda osy Strategııanyń basty maqsaty bolyp tabylatyn Qazaqstannyń álemdegi eń damyǵan otyz eldiń qataryna kirýdegi negizgi mindetteri men josparyn jarııa etti.

Kezeń-kezeńge bóle otyryp, uzaq merzimge josparlaý, aldymyzda turǵan kóp mindettiń ishinen eń bas­tylaryn ajyrata bilý – Elbasy táýelsizdiktiń eleń-alań jyldarynan beri ustanǵan, is júzinde óziniń tıimdiligin kórsetken ádis.

Memleket basshysynyń bıylǵy Joldaýy Qazaqstannyń joǵaryda aıtylǵan órshil maqsattarǵa je­tý jolyndaǵy jańa sapaly keze­ńin aıshyqtap, elimizde jáne halyq­aralyq qoǵamdastyqta oń qabyl­dandy. Joldaýda baıandalǵan negizgi qaǵıdalar memleket pen qoǵamnyń búkil qazaqstandyqtar múddesin kózdeı otyryp damýynyń baǵyttary men basymdyqtaryn aıqyndaıdy, Konstıtýsııada bekitilgen adamnyń jáne azamattyń quqyqtary men bostandyqtaryna kepildikti kú­sheıte túsip, Konstıtýsııanyń normalarynan qısyndy túrde týyndaıdy jáne solarǵa sáıkes keledi.

Memleket basshysy jarııa etken, tujyrymdamasy osyǵan attas Patrıottyq aktide kózdeletin «Máń­gilik El» ulttyq ıdeıasy, Kons­tı­týsııanyń «Biz, ortaq tarıhı taǵ­dyr biriktirgen Qazaqstan hal­qy, baıyrǵy qazaq jerinde mem­le­kettilik qura otyryp, ózimiz­di erkindik, teńdik jáne tatý­lyq murattaryna berilgen beı­bit­shil azamattyq qoǵam dep uǵyna otyryp, dúnıejúzilik qoǵam­das­­tyqta laıyqty oryn alýdy tileı otyryp, qazirgi jáne bola­­shaq urpaqtar aldyndaǵy joǵa­ry jaýapkershiligimizdi sezine oty­ryp, ózimizdiń egemendik quqy­ǵy­myzdy negizgi ala otyryp, osy Konstı­týsııany qabyldaımyz» delingen kirispesinen tikeleı týyndaıdy.

Negizgi Zańda baıandy etilgen qazaq­standyq patrıotızm qaǵı­daty (1-baptyń 2-tarmaǵy), Qazaq­stan memlekettiliginiń irgeta­syn quraıtyn, jalpyulttyq qundy­lyqtar bolyp tabylatyn Qazaq­stannyń táýelsizdigi, ulttyń birtu­tastyǵy, beıbitshilik pen keli­sim, zaıyrly qoǵam men joǵary rý­ha­nılyq, ındýstrııalandyrý men ınnovasııaǵa negizdelgen ekono­mıkalyq ósim, Jalpyǵa Ortaq Eń­bek Qoǵamy, ortaq tarıhymyz, má­denıetimiz ben tilimiz, ulttyq qaýip­sizdik, álemdik jáne óńirlik ortaq problemalardy sheshýge jappaı atsalysý túrindegi tolyqqandy ıdeıalyq mazmunǵa ıe boldy.

Joldaýdyń áleýmettik baǵyt­taǵy destesi mańyzdy konstı­týsııalyq-quqyqtyq negizge ıe. Kons­tıtýsııanyń 1-babynda Qa­zaq­stan Respýblıkasy ózin demokra­tııalyq, zaıyrly, quqyqtyq jáne áleýmettik memleket retinde or­nyq­tyrady, onyń eń qymbat qazynasy – adam jáne adamnyń ómiri, qu­qyq­tary men bostandyqtary, dep atap kórsetilgen. О́ziniń birqatar sheshimderinde respýblıkanyń Konstıtýsııalyq Keńesi bul qaǵı­dalar Qazaqstannyń óz múmkindigine qaraı otyryp, joǵarydaǵy qa­ǵıdalardy júzege asyrýǵa min­det­teme alǵan memleket retinde damý nıetin bildiredi dep túsindirdi. Memleket basshysy belgilep bergen, IJО́-niń jan basyna shaqqandaǵy kólemin 13 myń AQSh dollarynan 60 myń dollarǵa deıin arttyrý, qazaqstandyqtardyń ómir súrý jasyn 80 jasqa jetkizip, odan da asyrý, jalaqyny, áleýmettik tólemder men shákirtaqyny kóbeıtý, kedeıshilik pen jumyssyzdyq deńgeıin qysqartý, balalardy mektepke deıingi bilim berýmen 100 paıyz qamtý jáne t.b. mindetter osy baǵyttyń is júzinde oryndalýyna qyzmet etedi.

Negizgi Zańda baıandy etilgen árkimniń eńbek etý bostandyǵyna, qyzmet pen kásip túrin erkin tań­daýyna, kásipkerlik qyzmet erkin­digine, óz múlkin kez kelgen zańdy kásipkerlik qyzmet úshin erkin paıdalanýǵa jáne t.b. quqyqtary Jalpyǵa Ortaq Eńbek Qoǵamy ıdeıasynyń konstıtýsııalyq negizin quraıdy. Konstıtýsııa adamdardyń ál-aýqatty turmysynyń birden-bir kózi – jasampaz eńbek ekenin negizge alady. Memleket árkimniń qaýipsizdik pen tazalyq talaptaryna saı eńbek etý jaǵdaıyna, eńbegi úshin nendeı bir kemsitýsiz syıaqy alýyna, sondaı-aq, ju­mys­syzdyqtan áleýmettik qorǵa­lýyna kepildik beredi. Munyń bári salıqaly áleýmettik saıasat júr­gizýge múmkindik týǵyzady. О́mir súrýdiń joǵary deńgeıi men sapasy elimizdiń damýyndaǵy naqty maqsat bolyp tabylady. Bul oraıda sapaly bilim berýge, joǵary tehnologııaly medısınaǵa, salamatty ómir saltyna, buqaralyq sportqa erekshe den qoıylady.

Elbasymyz atap ótkendeı, XXI ǵasyrdaǵy damyǵan el – bel­sen­di, bilimdi jáne deni saý azamattar.

Údemeli ındýstrııalyq-ın­no­vasııalyq damýdyń basym ba­ǵyt­tary, aýyl sharýashylyǵy keshenin jańǵyrtý, ǵylymdy keń paıdalanatyn ekonomıka qurý, jańa ekonomıkalyq saıasattyń máıegi bolyp tabylatyn aglomerasııany, kólikti jáne energetıkany damytý – Qazaqstannyń búkil halyqtyń ıgiligin kózdeıtin ekonomıkalyq damýy týraly konstıtýsııalyq qaǵıdaǵa negizdeledi (Negizgi Zańnyń 1-babynyń 2-tarmaǵy).

Reforma júrgizýdiń alǵashqy kezeńinde-aq Konstıtýsııada res­pýb­lıkanyń áleýmettik-ekonomıkalyq damýynyń quqyqtyq negizderin – áleýmettik baǵyttalǵan naryqtyq ekonomıka, kásipkerlik qyzmet erkindigi, menshiktiń nysandarynyń sanalýandyǵy men teńdigin bekitti. Osy qaǵıdalardy dáıektilikpen júzege asyra otyryp, Qazaqstan bú­ginde óziniń damýynyń ınno­va­sııalyq ósý strategııasyna negiz­delgen jańa deńgeıine shyqty. Bú­kil adamzat úshin ózekti bolyp ta­bylatyn bolashaqtyń energııasy, balamaly qýat kózderi jáne «jasyl ekonomıka» sekildi salalarda jahandyq ekonomıkany damytýǵa degen zamanaýı kózqarasty pash etetin EKSPO-2017 halyqaralyq kórmesin Astanada ótkizý josparlanyp otyrǵandyqtan, Joldaý bul baǵyttaǵy jumystarǵa tyń serpin beredi. Ekonomıkanyń jańa salalaryn, birinshi kezekte, mobıldik jáne mýltımedııalyq, nano jáne ǵaryshtyq tehnologııalar, robottehnıkasy, gendik ınjenerııa salalaryn qurý, sondaı-aq, damý kórsetkishteri joǵary memleketterdi múshelikke biriktiretin Ekonomıkalyq ynty­maq­tastyq jáne damý uıymynyń birqatar qaǵıdalary men standarttaryn engizý kózdelýde.

Qazaqstandy HHI ǵasyrda ın­dýs­trııalyq jáne áleýmettik jań­ǵyr­týdyń basty quraly retinde kishi jáne orta bıznesti odan ári damytý aıqyndalǵan. Memleket basshysynyń pikirinshe, shaǵyn bıznes atadan balaǵa beriletin otbasylyq dástúrge aınalýǵa tıis, al bul Negizgi Zańnyń: Qazaqstan Respýblıkasynyń azamattary zań­dy túrde alǵan qandaı da bolsyn múlkin jeke menshiginde ustaı alady, menshik, onyń ishinde muragerlik quqyǵyna zańmen kepildik beriledi degen qaǵıdalaryna (26-baptyń 1 jáne 2-tarmaqtary) jáne t.b. negizdeledi. Bul konstıtýsııalyq normalardyń talaptaryn meılinshe tolyq júzege asyrý maqsatynda jekemenshik ınstıtýtyn kúsheıtý jónindegi zańnamalyq sharalar qabyldanatyn bolady.

Joldaýda memlekettik ıns­tı­týttardyń jumysyn jetildirýge erekshe nazar aýdarylǵan. Ákim­shilik reforma sheshim qabyldaý úderisin ońtaılandyrýǵa, tóre­shildik resimderin, qajetsiz qaǵaz­bastylyq pen qujat aınalymyn joıýǵa, jer-jerlerdegi basqarý organdarynyń halyq aldyndaǵy eseptiligin, jumysynyń nátıjesi úshin jaýaptylyǵyn arttyra otyryp, olarǵa óz aldyna derbestik berýge qaratylady. Memlekettik kásiporyndardyń, ulttyq kompanııalar men bıýdjettik uıymdardyń kadr saıasatyna merıtokratııa qaǵıdasyn engizý eń laıyqty kandıdatýralardy iriktep alýǵa, qyzmetkerlerdi eńbegine qaraı baǵalaý arqyly ósirýge múmkindik beredi, al bul, óz kezeginde, halyqtyń memleketke degen, onyń ınstıtýttaryna degen senimin nyǵaıtady.

Ulttyq quqyqtyq júıeni odan ári jańǵyrtýdyń bolashaǵy Kons­tı­týsııamen úndesedi. Joldaýda quqyqtyń ústemdigi jáne jurttyń báriniń zań aldyndaǵy teńdigi qa­ǵı­dasyn odan ári júzege asyrý, sot júıesiniń qoljetimdiligi men ashyqtyǵyn qamtamasyz etý, qu­qyq qorǵaý organdary qyzmetiniń tıim­diligin arttyrý, sybaılas jemqor­lyqqa qarsy jańa strategııany qa­lyptastyrý men júzege asyrý, ha­lyq­tyń quqyqtyq mádenıetin kó­terý máseleleri ózekti taqyryp etip alynǵan.

Bul konstıtýsııalyq mindetter josparly túrde iske asyrylyp ke­ledi. Jýyrda ǵana Memleket bas­­shy­sy 2020 jylǵa deıingi ke­zeń­ge arnalǵan Quqyqtyq saıasat tu­jy­rymdamasyna quqyqtyq júıe­niń jarııa jáne jeke quqyq sala­syndaǵy básekelestik qabiletin arttyrýǵa baǵyttalǵan ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly Jarlyqqa qol qoıdy. Respýblıka Prezıdenti, sondaı-aq, Quqyq qorǵaý júıesin odan ári jańǵyrtýdyń 2014-2020 jyldarǵa arnalǵan mem­lekettik baǵdarlamasyn jáne Qu­qyq qorǵaý organdarynyń kadr saıa­satynyń tujyrymdamasyn bekitti.

Tulǵa quqyqtarynyń qor­ǵa­lýy­na konstıtýsııalyq kepil­dik­terdi kúsheıtý, sot isin júrgi­zý­diń tıimdiligin jáne quqyqtyq jaýap­ker­shilik sharalaryn qamtamasyz etý qajettigine oraı, quqyq qor­ǵaý organdarynyń, sottardyń jáne azamattardyń quqyqtaryn qylmystyq qol suǵýshylyqtan qorǵaý, qoǵamdyq qaýipsizdik pen tártipti qamtamasyz etý, quqyq buzýshylyqtardyń aldyn alý, jazany jáne basqa da jaýapkershilikti oryndatý jónindegi ózge de qury­lymdardyń qyzmetiniń negizgi ba­ǵyttary aıqyndalatyn, qylmysqa qarsy kúres salasyndaǵy memle­kettik quqyqtyq saıasatty kórse­tý­diń basty nysandary retinde qyl­mystyq, qylmystyq is júrgizý, qylmystyq-atqarý jáne ákimshilik-delıktilik zańnamany tereńinen reformalaý qajettiligi týyndady. Qazirgi tańda osy maqsatta ázirlengen Qylmystyq, Qylmystyq is júrgizý, Qylmystyq-atqarý kodeksteriniń jáne Ákimshilik qu­qyq buzýshylyq týraly kodekstiń jańa redaksııalarynyń jobalary Parlamenttiń qaraýynda jatyr.

Mem­leket basshysynyń Jol­daýy – Konstıtýsııany odan ári tereńdetip júzege asyrýǵa baǵyt­talǵan, HHI ǵasyrdyń birinshi jar­ty­syndaǵy bas­ty maqsatqa – Qazaq­stannyń álem­degi eń damyǵan otyz eldiń qataryna kirý maqsatyna qol jetkizýdiń by­laı­sha aıtqanda «jol kartasyn» aıqyndaıtyn uzaq mer­zimdi baǵdar­lamalyq qujat bolyp tabylady.

Joldaýdyń negizgi qaǵıdalary Negizgi Zań talaptarynan tikeleı týyndaıdy, túptep kelgende, kons­tı­týsııalyq qaǵıdalar men normalardy júzege asyrýdyń baǵdarlamasy bolyp tabylady.

Igor ROGOV,

Qazaqstan RespýblıkasyKonstıtýsııalyq

Keńesinińtóraǵasy.