Ańyz ba, aqıqat pa?
Hemıngýeıdiń eń qysqa áńgimesi barsha álem oqyrmanyna málim: «For sale: baby shoes, never worn» («Balalarǵa arnalǵan aıaqkıim satylady. Kıilmegen»). Jazýshy dostarymen alty sózden turatyn shyǵarma jazatynyna bás tigip, 10 dollardan utyp aldy desedi. Aqıqatynda, Hemıngýeıdiń jazýshylyq mansabynyń bastalýyna deıin amerıkalyq gazetterde balalar aıaqkıimi nemese arba týraly osyndaı habarlandyrýlar jıi shyǵatyn. Mundaı habarlandyrýlar týraly túrli avtorlar maqala jazyp, olardy «qysqa áńgimeler» dep atady. Al Hemıngýeıdiki delinetin bul áńgime tek 1990 jyldary baspasóz betterinde paıda boldy. Hem aǵaı aıaqkıim týraly áńgimeniń negizin qaıdan alǵanyn boljaı berińiz...
Oqyrman-ıt
Romantık aqyn Ýılıam Vordsvort tabıǵatty ińkárlik pen kúlki-qýanyshtyń, shabyt pen qoldaý kórsetýdiń kózi dep sanaǵan. Soǵan shyn sengen. Sondaı-aq onyń tanymyndaǵy tabıǵat erekshe qyzyq. Máselen, aqynnyń shyǵarmalaryna birinshi ıti kýá bolǵan. Ol oǵan óz poemalaryn oqyp bergen. Eger ıti úrip, mazasyzdanyp ketse, qalamyn qaıta alyp, álgi shyǵarmasyn óńdep shyǵatyn bolǵan. «It – adamnyń dosy» degen támsildiń taǵy bir mysaly osy shyǵar.
Birtúrli ǵadet
Aǵylshyn jazýshysy Charlz Dıkkens máıithanaǵa barýdy jaqsy kóripti. «Kózge kórinbeıtin beımálim bir kúsh meni máıithanaǵa tartady da turady», dep jazady Dıkkens. Qaı qalaǵa barsa da, birinshi máıithanaǵa soǵyp, ondaǵy sýyp qalǵan denelerdiń arasynda birneshe saǵat ýaqyt ótkizip, ólilerge «súısinedi» eken. Boıyndaǵy bir túrli ǵadetti ózi «jıirkenish tartylysy» deıdi.
Jalǵyzdyq – jan serigi...
Áıgili áńgimeshi Roald Dal jalǵyz jumys isteýdi qup kórgen. Ol aýlasynyń aldyndaǵy saraı ishinde maıysqan oryndyǵyna jaıǵasyp, sary bloknotyn tizesine qoıyp, qaryndashpen jazatyn bolǵan. Bir qyzyǵy, saraı ishinde birde-bir ústel joq. Roald Dal bul ádetin sýyq kúnderi de tastamaǵan. Saraı ishinde jaýrap qalmaý úshin ol uıqy qapshyǵynda otyrypty.
Kúlgin sııa
Modernıst jazýshy Vırdjınııa Výlf: «Eger áıel jazǵysy kelse, oǵan kerek-jaraqtar men jeke bólme qajet», degen oı aıtady. Onyń endi bir oıy túske baılanysty: Výlf jumys barysynda túrli-tústi sııa saýyttaryn paıdalanǵan. Jasyl, kók, qyzyl, t.b. Ásirese, kúlgin tústi erekshe unatypty. Sondaı-aq «Mıssıs Delloýeıdiń» avtory tik turyp jazatyn bolǵan. Oǵan ol arnaıy jasalǵan molbertti paıdalanypty.
Kafka ne dedi?
Joǵaryda aıtyp ótken Výlftyń túrli-tústi sııasynyń syryn Frans Kafka ashady. Birde oǵan bir zamandasy aqyn Ernst Ledererdiń óz óleńderin ashyq-kók sııamen erekshe qaǵazǵa túsiretinin aıtypty. Kafka esh tańǵalmastan, aqynnyń bul áreketin bylaı dep túsindiredi: «Ár sıqyrshynyń óz dástúri bar. Máselen, Gaıdn meıramdaǵydaı basyna jalǵan shash qoıyp, betine opa jaǵyp alyp mýzyka shyǵaratyn bolǵan. Jazý – óz tabıǵatynda rýhtardy arbaý bolyp sanalady». Rasynda, jazýshylardyń «oǵash» minezderi men áreketteriniń syry Kafkanyń osy anyqtamasyna syıyp turǵandaı.
Daıyndaǵan
Marjan ÁBISh,
«Egemen Qazaqstan»
