Tulǵa dese tulǵa edi

Arqaly aqyn Muqaǵalı Maqataev Baýyrjan Momyshulyna arnaǵan bir óleńinde «Qandaı syı tartsam eken, aǵa saǵan», dep alady da, artynan «Altyn da, almas ta emes jaltyldaǵan, Bir syı bar, aǵa, saǵan, tartylmaǵan! Urpaqtar ańyz etip aıta júrer, Syıdan da on ese artyq dań­qyń maǵan» deıdi. Sondaı bitim-bolmysy bólek, kes­kin-kelbetin, túr-túsin Táńirim keń etip jaratqan eresen aǵalarymnyń biri Sher­aǵań, Sherhan Murtaza «Qazaqtyń Qa­ra­taıy» dep ataǵan ardaqty da aıaýly Qarataı Turysov edi. Sol asyl azamat týraly maqa­la jazyp berýimdi ótinip, Astanadan jaqsy kóretin inilerimniń biri telefon shaldy. Amandyq-saýlyqtan soń:

– Aǵa, Qarekeńdi – Qarataı Turysov aǵamyzdy jaqsy bilýshi edińiz ǵoı, – dedi.

– Bilgende qandaı! Jaqsy aralastym, jyly sózderin kóp estidim. Syrlas, syılas boldyq. Aǵa deýshi edim.

Arqaly aqyn Muqaǵalı Maqataev Baýyrjan Momyshulyna arnaǵan bir óleńinde «Qandaı syı tartsam eken, aǵa saǵan», dep alady da, artynan «Altyn da, almas ta emes jaltyldaǵan, Bir syı bar, aǵa, saǵan, tartylmaǵan! Urpaqtar ańyz etip aıta júrer, Syıdan da on ese artyq dań­qyń maǵan» deıdi. Sondaı bitim-bolmysy bólek, kes­kin-kelbetin, túr-túsin Táńirim keń etip jaratqan eresen aǵalarymnyń biri Sher­aǵań, Sherhan Murtaza «Qazaqtyń Qa­ra­taıy» dep ataǵan ardaqty da aıaýly Qarataı Turysov edi. Sol asyl azamat týraly maqa­la jazyp berýimdi ótinip, Astanadan jaqsy kóretin inilerimniń biri telefon shaldy. Amandyq-saýlyqtan soń:

– Aǵa, Qarekeńdi – Qarataı Turysov aǵamyzdy jaqsy bilýshi edińiz ǵoı, – dedi.

– Bilgende qandaı! Jaqsy aralastym, jyly sózderin kóp estidim. Syrlas, syılas boldyq. Aǵa deýshi edim.

– Siz bilgennen keıin ádeıi ha­bar­lasyp otyrmyn. Eger Qarekeń tiri bolsa, aqpannyń ekisi kúni seksenge tolar edi. Aqsaqaldyq lebizin tyńdar edik. Táýel­siz elimizge baılanysty, ekono­mı­ka­lyq jaǵdaıymyzǵa qatysty jan-jaqty oı aıtatyn áńgime qozǵar ma edik. Áttegen-aıy, Jaratýshy Ie ony bizge qos kórmepti.

Oılanyp qaldym. Qarekeń jóninde eske alatyndarym barshylyq. Biraq, birden kelisim bere almaı únsizdikti sozyńqyrap alsam kerek. «Kóp kidirdińiz ǵoı, aǵa» dep, serpiltip jiberdi inim.

– Ne jazsam eken, qalaı jazsam eken degen oı ǵoı meniki. Senimderińnen shyǵyp, el oqıtyn birdeńe jaza alamyn ba dep turǵanym.

– Jazasyz! Sizdiń qoldan keledi, aǵa, – dedi ol sózin nyǵarlap.

Ýáde berý – ońaı, sol ýádeniń údesinen shy­ǵý qıyn-aq. Men de qolyma qalam ala al­maı birer kún júrdim. «Geometrııaǵa da sha­byt kerek» deıtin kim edi? Kim bolsa da, bi­­lip aıtypty.

«At, esimdi bireý beredi, al taǵdyryńdy óziń jasaısyń» demekshi, Qarataı Turysov qarymdy isimen, qaıratkerligimen, ǵy­lym­daǵy izdenisimen, halyqqa qylaýsyz etken adal eńbegimen óz-ózin daralap, tanyta bilgen sańlaqtardyń biri edi. Azaly ashtyq jyldarynan keıin ómirge kelgen. О́mirbaıanynda sol ýaqytta týylyp, bala­lyq shaǵyn ótkizgen qatarlastarymen uq­sastyratyn jaqtary kóp. Jambyl ob­lysynyń Jambyl aýdanyndaǵy Jasór­ken degen ádemi aýylda balalyǵyn qal­dy­­rady. Sheraǵamyz – áıgili qalamger, qo­­ǵam qaıratkeri Sherhan Murtazamen bir­ge ınternat nanyn jep, bilim alady. Asanbaı Asqarovtaı janashyr azamattyń yqylasy arqyly Máskeýge oqýǵa attanady. Geologııalyq barlaý ınstıtýtyn, KOKP Ortalyq Komıteti janyndaǵy Joǵary partııa mektebin, KSRO Halyq Sharýashylyǵy Akademııasyn támamdaıdy. Ekonomıka ǵylymdarynyń doktory, QR Injenerlik akademııasynyń akademıgi. Bul qysqasha túıindep aıtqandaǵy sózimiz. Áıtpese, ol kisi ınstıtýttan keıingi qyzmetin aǵa geolog bolyp bastaǵan. Sodan keıin geo­lo­gııalyq partııanyń bastyǵy bolady, uıymdastyrýshylyq, iskerlik qyrlaryn kórsete bilgennen soń baryp komsomoldyq, partııalyq qyzmetke tartylady. Aqshataý ónerkásiptik aımaǵy boıynsha partııalyq-memlekettik baqylaý komıtetiniń tóraǵasy, Qarajal qalalyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy, Torǵaı oblystyq partııa komıtetiniń hatshysy, Memlekettik taý-ken jumystaryndaǵy qaýipsizdikti saqtandyrý komıtetiniń tóraǵasy, Qazaqstan Kompar­tııasy Ortalyq Komıtetiniń hatshysy, Kásipodaqtardyń Búkilodaqtyq Orta­lyq Keńesiniń hatshysy, Qazaq KSR Mınıstrler Keńesi tóraǵasynyń orynbasary, QR Týrızm jáne sport mınıstri, QR Ortalyq saılaý komıssııasynyń tóraǵasy, Qazaqstan Respýblıkasy Parla­menti Májilisiniń eki ret saı­lanǵan depýtaty, Ekonomıka, qar­jy jáne bıýdjet jónindegi ko­mıtetiniń tóraǵasy. Mine, Qar­ekeń aǵamyzdyń atqarǵan aıtýly qyzmetteri. Oǵan KSRO Joǵarǵy Keńesiniń eki dúrkin depýtaty bolyp saılanǵanyn qosyńyz. Árıne, etken abyroıly eńbek, atqarylǵan qyzmetterine oraı marapattalǵan. Keńestik jyldarda eki ret «Eńbek Qyzyl Tý» ordenin óńirine taqsa, táýelsiz Qazaqstan týy jelbiregen zamanda ekinshi dárejeli «Barys» ordeniniń ıegeri atanady.

Qarekeń óte ustamdy, ne aıt­sa da oılanyp aıtatyn, tol­ǵanyp sóıleıtin kisi edi. Bul ush­qan uıasy, alǵan tárbıesine de qatysty shyǵar. Keıin osy qyry atqarǵan qyzmeti ba­ry­synda ushtala túsedi. Aqı­qa­tyn aıtsaq, qaıratkerlik tulǵalanýyna komsomoldyq jumysynyń, partııalyq saladaǵy eńbegi úlken mektep boldy. Dımekeńniń dáýirinde ósti, órledi. Son­dyqtan ózimiz ushyrasqan, ońasha syrlasqan kezderdiń bárinde derlik ol kisini aýyzǵa almaı ketpeıtin. Meniń de aıtarym bar. Halyq sharýashylyǵy ıns­tıtýtyna rek­tor­lyqqa bekitiler aldynda ol kisi meni de arnaıy qabyldaǵan. Sonda: «Aınalaıyn, Nurǵalı, sen eldiń nazaryndaǵy úlken qyz­metke bara jatyr­­syń. Shákirtterdiń bo­ıyna tazalyq rýhyn darytý úshin, eń áýeli óziń taza bolýyń kerek. Osy se­nim­­di aqtaıdy dep jiberip otyrmyz», – degeni bar-dy. Áıgili Jeltoqsan kóteri­li­si­nen soń qyspaqty shaqty bastan kesh­ti. Men de Dımekeńniń kadry retinde qyzmetten qýyldym, qýdalaýǵa tústim. Tipti, basqa respýblıkaǵa ketýge májbúr boldym. «О́zi jaqsyǵa bir kisilik oryn bar» eken. Jylymyq jyldar kelgende elge oraldym. Bir kúni sálem bergeli bar­ǵanymda: «Aınalaıyn, jaman atyń shyq­­qan joq. Razymyn. Osy jolyńnan taı­ma», – dep edi aıaýly Dinmuhamed Ah­met­uly Qonaev. Sóıtsem, dál osy sózdi ózi qyzmetti se­nip tapsyrǵan talaılarǵa aı­typty. Árı­ne, oıynan shyqpaı, uıatqa qaldyr­ǵan­dar da ushyrasqan. Atyn atap, túsin tústemegenimen ishki renishin Qarataı aǵaǵa da bildirtti. «Qaraǵym Qarataı, sender áli qyzmet etesińder. Halyq – aına, odan eshteńeni jasyryp-jaba almaısyń. Al, bir bylǵandyń ba, odan arylý qıyn», – depti.

Qaıran, Qarataı aǵam meniń! Adaldyqty alǵa salyp óttińiz-aý deımin. Qanshama ret dıdar­lasqan sátimizde áldekim týraly kiji­­­­­­nip aıtqan, kúıinip aıtqan, kúızelip aıtqan sózińizdi estimeppin. Sol sebepti qazir Tuma­ǵamnyń – Tumanbaı Moldaǵalıevtiń myna bir ǵajap óleńin eriksiz eske alyp otyrmyn:

Asyqpashy, jetersiń jeter jerge,

Til tıgizip qaıtesiń beker elge.

О́mir degen sahna, shyq, kánekı,

Renjimeı ketip qal keter jerde.

Myna jaryq jalǵanda dúnıe birtegis, árbir kún shyraı-shýaqty emes qoı. Adamdar da ártúrli. Qanshama adam bolsa, sonshama minez-qulqy, bir-birin qaıtalamaıtyn ózgesheligimen erekshelenedi. Solardyń arasynan oıy úndes, minezi úıles, pikir-paıymy jaqyndary ǵana dos-jar bolady, jyldar boıy baılanys jibin úzbeı júredi. Qarekeń ekeýmizdi jaqyndatqan osyndaı qyrymyz shyǵar. Áıtse de kúndelikti tirshilik tynysy, atqaratyn qyzmetiń adamdarǵa áser etpeı qoımaıdy. Bireýlerge bolsyn dep aıtqan qatqyldaý sóziń basqasha qabyldanyp, araǵa syna salady. Men de biraz «jaýlar» taptym. Bılikte júrgenimde olardy ańǵara qoımadym. Tóbemdi bult torlaǵan kezde, áı, sol shirkinder sybanyp shyǵa keldi-aý. Ýaqytynda da, odan keıin jabylǵan jala jala ekendigi aıqyndalyp, júzim jadyraǵanda da qaısysyn bolsyn eske almaýǵa, umytýǵa tyrystym.

Qarekeń ekeýmiz samaldy keshte áńgime­lesip júrgende osylaı degem-di.

– Nurǵalı, bul óte ǵajap qasıet. Onsyz da qys­qa ǵumyrda bitken jarany qaıta tyrnaǵandaı bolǵannyń, kóńildi kirbiń shaldyrǵannyń qajeti az. Jaqsy jamanǵa renjimeıdi. Eger renjı berse, onyń boıyn­­­daǵy jaqsy qasıetiniń ózi ydyrap, joıylyp ketpeı me? – dedi. Osy sózi qatty áser etti. Keıin «Qarekeń aıtyp edi» dep únemi eske alyp júrdim.

Álbette, eshteńe ózdiginen bolmaıdy. Bir nársege bir nárse áser etedi, bi­reý­ge bireý dáneker bolady. Meni ol kisi­men eń áýeli tanystyrǵan Ábdiǵappar Mah­mudov edi. Ábekeń kóp jyl Qazaqstan Kom­par­tııa­sy Ortalyq komıtetinde jaýapty qyzmet atqardy. Osy tanystyǵymyz talaı jaqsylyqtarda, janymyz jabyr­qaý tartqan shaqtarda birge bolýǵa bas­ta­dy. Buǵan ekeýimizdiń de ekonomıst bolýymyzdyń yqpaly tıdi. Bul baıa­ǵy keńestik júıede bir basqa bolsa, óz aldymyzǵa el atanyp, týymyz tiktelgen jyl­darda tipti ózgeshe sıpat aldy. Qara­taı aǵamyz táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda Premer-Mınıstrdiń orynbasary qyzmetin atqardy. Endigi ekono­mı­kalyq damýymyz ózgerdi. О́ıtkeni, kúl­li óndiristi ortalyqtandyrǵan júıe buzyl­dy. Josparly sharýashylyq kúıredi. Sondyqtan naryq zańyna súıengen qu­rylymǵa kóshý máselesi kólbeńdep al­dan shyqty. Árıne, tabıǵı baılyǵy ǵa­jap deıtin Qazaqstanǵa da ońaı tımedi. Qıyn­dyqtarmen betpe-bet keldik. Mine, osy bir syndarly shaqta ol kisiniń moınyna alǵan jaýapkershiligi ústi-ústine eselep artty. Árıne, eń negizgi sheshýshi mindetti atqarǵan – Prezıdentimiz Nursultan Ábishuly Na­zar­­baev. Nurekeń de ekonomıst. Odan keıin­ bul iste erekshe kóringen kim dese, men oı­­la­nbastan Qarataı Turysovty aýyzǵa ala­myn. Bul qaı-qaısymyzǵa da belgili, aı­daı aqıqat. «Ultqa qyzmet etpegen daryn, daryn emes – jarym» deı me Qadyr Myrza Áli, sol qıyn-qystaý kezeńde hal­qymyzdyń áleýmettik jaǵdaıyn baryn­sha oılap, mazasy maı ishkendeı kúı keshkenderdiń biri Qarekeń bolǵandyǵyn bilgendikten de aıtyp otyrmyn muny. Eldiń shynaıy jaǵdaıyn mol maǵlumaty bolyp, ózi de ǵylym men bylaıǵy ómirdi ushtastyra júrgizgendikten Mınıstrler Kabınetiniń yqpaldy sheshimderdi der kezinde qabyldaýyna barynsha aralasty. Bel­gili ekonomıst ǵalymdarmen qoıan-qol­tyq aralasyp, mańyzdy sharalardy bir­lese atqarýǵa basshylyq etti. Odan soń Respýblıka Parlamentinde halyq qalaý­lysy bolyp otyryp, Ekonomıka, qarjy jáne bıýdjet jónindegi komıtettiń tór­aǵasy retinde kóptegen mańyzdy zań­dardy qabyldaýǵa usynys jasap qana qoımaı, talqylaýǵa aıryqsha atsalysty. Bul qoǵamdyq turǵydaǵy qyzmeti. Eksheýge, esepteýge kelmeıtin, kónbeıtin qısapsyz eńbek. Halyqtyń kóz aldynda, jalpaq jurttyń nazaryndaǵy atqarǵan isteri. Olardyń sonshalyqty sátimen oraılasýy, sóz joq, óz basyna qatysty jaı. Qudaıdyń bere salǵan keńdigi bar jáne ajaryn asha túsetin adaldyǵy sózinen de, áreketinen de ap-aıqyn ańǵarylyp turatyn. Olaı deıtinim, aıtýly qyzmettiń tutqasyn qolǵa ustaǵan talaılardy bilemiz. Bir ǵajaby, Qarekeń solardyń keıbireýlerine uqsap, meniń rektorlyq qyzmetime baılanysty ótinish aıtyp, qolqa salǵan emes. Áý basta qarym-qatynasymyz osylaı qalyptasyp edi, aqyryna deıin solaı bolyp ótti.

– Bılik degenniń kúshi zor. Bul, ásirese, sondaı eńseli jerde otyrǵandardy sátimen paıdalanyp qalǵysy keletinderge tıimdi, – dedi bir kúni. – Qasyńa kelýshiler kóbeıedi. Kóńiliń aq, nıetiń taza bolǵannan keıin bárine qulaı senesiń, eshqaısyna jel bop tımeısiń. Kimniń kim ekenin basyńnan baǵyń taıǵan kezde bir-aq bilesiń.

– О́te durys aıtasyz, Qareke. Dál solaı ekenin óz basymnan keshtim ǵoı. Aınalamda úıirilip, aıaq attatpaı júretinder ústimnen aryz-shaǵym kóbeıtip, rektorlyqtan ketken kúni zym-zııa joǵaldy. Dospyn, qı­mas joldasyńmyn dep aýyz jappaı jar­­namalap, asty-ústińe túsip júrgen «j­a­qyndarym» meni kórse, kósh jerden burylyp qashatyndy shyǵardy. Eń ja­qyn-aý, osy durys degen bir-ekeýine tele­fon shalsam, jolamaıdy, anaý dep, my­naý dep sebep-syltaý aıtady. Kózimdi baqyraıtyp asyra maqtady demeńiz, sonda habarlasyp, jaǵdaı suraǵan, olqy tartqan kóńilimdi demegen sanaý­ly azamattardyń arasynda siz bol­dyńyz, – dedim. – Esińizde me, Máskeýge kele qalsań habarlaspaı ketpe dep úı telefonyn da, qyz­met telefonyńyzdyń nómirin de berip edińiz.

Iá, ol kúnderdi oılasam, shyrt uıqymnan shoshyp oıanǵandaı kúı keshemin. Aq-adal azamattardyń birazy qamaldy. Sondaı qaraly mezet maǵan da taıanǵandaı kórindi. «Qoı, kózderine kúıik bolmaı tasalana turaıyn» dep, ózimshe amaldap Dýshanbege kettim. Máskeýdegi Oqý mınıstrliginiń kelisimimen bol­dy bul. Bóten el, bóten jer dep jatyrqamaı bilek sybana kiri­sip kettim. Eshkim jatsynbady. Qyz­mette erkindik berdi. Ne is­tep, ne qoıý kerektigi óte túsinikti. Ara­da birer aı ótkende issaparmen Más­keýdegi, sol ýaqytta dańqy dúrildep turǵan «Novo Moskovskoe proızvodstvennoe obedınenıege» keldim. Jalǵyz emespin, janymda álgi kásiporynnyń is-tájirıbesimen ta­nysý maqsatymen kelgen bir top ǵalymdar bolatyn. Bir aıdaı júrdik. Sol ýaqytta ótkendegi bergen telefony bo­ıyn­sha Qarekeńmen habarlasyp, qyzmet ornyna bardym. Qushaqtasa qaýyshtyq. «Jeń­geń únemi surap qoıady. Búgin aýyzba-aýyz­ sóılessin, úıge kettik», – dedi. «Oı,­ Qareke, janymda bir qaýym el bar. Olardan bólinip bara almaspyn. Alda yńǵaıy keler, taǵy da soǵarmyn, úıge barýdy, Áskerkúl jeńgeıdiń qolynan dám tatýdy sol kezge qaldyrsaq jón bolar edi», – dedim. Shyny kerek, osy yqylasyna óte razy boldym. Jalǵyzsyrap, jabyǵyp, jaqyn tartqan talaılar qamyqtyryp, qapalandyryp júrgendegi ol kisiniń aýzy­nan estigen jyly sóz janymdy jadyratyp, rýhtandyryp jiberdi. Qarekeńniń sezimtal júregi ishki tolqýymdy jazbaı tanydy. «Qaıǵynyń oty sónedi, kózdiń jasy kebedi» degen ǵoı atalarymyz. Seniń ǵana emes, qalyń qazaqtyń basyna úıirilgen munarly kúnder ketedi. Aqqa – Qudaı jaq, sondyqtan erkin sóıle, eńseńdi tiktep júr», – dep esikke deıin shyǵaryp salyp edi-aý, qaıran aǵam...

О́tkende Qazaqstan úkimetin basqarǵan Nurtas Ońdasynov týraly estelik kitapty aqtaryp otyrsam, ishinde óziniń tazalyǵy, elge degen nıeti haqynda jazǵan ádemi oıyn kózim shalyp qaldy. Júregimdi terbegen jaqsy joldar bolsa, qoıyn dápterime túrtip alatyn ádetim boıynsha kóshirip aldym. «Eshqashan para alǵan emespin – qolym taza, eshkimdi qaralap aryz jazǵan joqpyn – arym taza, eshýaqytta adamdardy alalap bólip-jarmadym – janym taza» depti. Qandaı ǵajap sóz! Ar-namysyn bárinen de bıik qoıǵan ne degen tańǵajaıyp kisi dedim. Bizdiń Qarekeń aǵamyz da solardyń sanatynan bolatyn. О́ziniń bolashaǵyna dańǵyl jol ashqan Asanbaı Asqarovty pir tutty. Dinmuhamed Qonaevty aıryqsha qurmettedi. Sol kisilermen taǵdyry toǵysqanyn, halyqqa qalaı qyzmet etýdi úırengenin árdaıym aıtýmen, ózgelerge úlgi etýmen júrdi.

– Asekeń syrqattanyp jatyr eken degendi estı sala, Astanadan qustaı ushyp jettim, – dedi bir jolyqqanymyzda. – Operasııa jasatypty. Áýejaıdan esh jaqqa burylmaı birden aýrýhanaǵa tarttym. Palatasyna kirsem, Asekeń shalqasynan jatyr eken. Basyn bıiktetip qoıǵan. Kózi jumýly. E, kóz shyrymyn alyp jatyr eken ǵoı, uıqysyn buzbaı keıinirek kelsem qaıtedi dep bir sát turyp qaldym. Sóıtsem, ol kisi oıaý eken.

– Sen Qarataısyń ba? – dedi aqyryn.

– Iá, aǵa, assalaýmaǵaleıkým. Qara­taımyn.

– Ýaǵaleıkýmassalam. Kel, maǵan jaqy­nyraq otyr, – dep kóz qıyǵymen oryndyqty nusqady.

– Qalaısyz, aǵa?

– Ne qalaıy bar?.. Tar tósekke tańyl­dyq. Operasııa sátti ótti deıdi. Biraq, kóńi­lim alań, halim onsha emes sııaqty kóri­nedi, álsizbin. Uıqy nashar, tábet qashqan. Nege ekeni, túsimde anam men ómirden ozǵan baýyr­larymdy jıi kóremin.

– Qınalǵandyki shyǵar... Osyndaı sátte ómir týraly oılaısyz, janyńyzǵa jaqyn kisiler kóz aldyńyzǵa keledi, sonyń áseri ǵoı. Alla jar bolsyn deıik, túrińiz jaqsy. «Aýy­ryp turdyń, aýnap turdyń» demekshi, áli-aq arqalanyp aldymyzda júresiz. Álgi tús­­­terdiń bárin jaqsylyqqa joryńyz, – dedim.

– Jaraıdy, ózimniń jaǵdaıymdy aıta bermeıin. Áskerkúl kelin qalaı, ul-qyz­daryń, nemereleriń jaqsy ma? Aınalańda qandaı jańalyqtar bolyp jatyr. Úlken úıge jaqyn júrsiń ǵoı, onda ne jańalyq? Ánebir jyldardaǵydaı emes, ekonomıka eńsesin jaza bastady. Alla qazaqtyń keń peıiline bárin bergen, menińshe bolashaq jarqyn bolýǵa tıis, – dedi.

О́stip, Asekeń ekeýi uzaq áńgimelesipti. Medbıke qaıta-qaıta kelip, kóp otyrýǵa bolmaıdy degendi ashyq aıtpaǵanymen, qabaǵymen sezdire bermese taǵy da otyra túskendeı eken. Qoshtasar kezde: «Qarataı, qaraǵym, bermen eńkeıshi, mańdaıyńnan bir ıiskeıin», – depti. «Asekeń eljireı qushaqtaǵan kezde bir túrli kúı keshtim. Kózimnen bir tamshy ystyq jastyń qalaı yrshyp shyqqanyn baıqamaı da qaldym. Qaıran, asyl aǵataıym, ómiriniń sanaýly kúnderi qalǵanyn bilgendeı eken. Uzamaı dúnıeden ozdy. Halqy qımastyqpen qoshtasyp, qara jerdiń qoınyna berdi. О́mir degen osylaı ǵoı...» – dep edi Qarekeń. Mine, sol joly ol kisi Asekeńniń aldynda máńgilik qaryzdar ekenin, ótelip bitpeıtin jaqsylyq jasaǵanyn aıtyp edi. Kózi jumylǵansha nazarynda ustap, janashyr bolǵanyn, tileýin tilegenin shynaıy kóńilmen, asyl aǵany ańsaǵan nıetpen oıyna alǵan. «Mektep-ınternatta oqyp júrgen kezimizde jalyndaǵan jas jigit edi Asekeń. Bizdi tanyǵanyn, talabymyzdy ushtap, arman bıigine qanattandyrǵanyn kóregendik demeı ne deıin?! Sherhan halyqtyń súıikti qalamgerine aınaldy, men de aǵanyń senimin aqtaý úshin aıanyp­ qalmadym», – dedi. Asanbaı aǵanyń Qazaqstannyń damýy úshin qosqan úlesin, qaıtalanbaıtyn qaıratkerlik tulǵasyn, bilimdarlyǵyn aýyzǵa aldy. «Birtýar ǵoı, birtýar! – dedi. – Kúlli Keńester Odaǵynda oblys basqarǵandardyń arasynda oǵan teń keler eshkim bolmady desem, ábden jarasady. Áli de bereri kóp, atqarary mol, tolysqan, jigerli shaǵynda qolyna buǵaý tústi, tar qapasqa qamaldy. Osydan ótken qorlyq bola ma?..» Osylaı dep kelip:

Kósem de bolar kez keler,

Sheshen de bolar kez keler.

Sol qasıetiń ózińe

Kesel de bolar kez keler, – degen Alash arys­tarynyń biriniń óleńin jatqa aıtyp edi.

Qarekeń 1978 jyly Torǵaı oblystyq par­tııa komıtetiniń hatshysy bolyp júr­gende Máskeýge KSRO Halyq sharýa­shylyǵy akademııasyna oqýǵa jiberiledi. Sol jyldary Asekeń Almaty oblystyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy eken. KOKP Ortalyq komıtetiniń múshesi, KSRO Joǵarǵy Keńesiniń depýtaty bolǵan soń pleným, sessııalarǵa qatysý úshin jıi baryp turypty. Barǵan saıyn akademııada Qazaqstannan oqyp júrgen azamattardy kómekshisi arqyly taptyrtyp alyp, qonaqúıdegi bólmesine shaqyryp dám tatqyzyp, áńgimelesetin kórinedi. Ar­ty­nan Qarekeńdi alyp qalyp, qonaqúı­diń mańynda serýendeıdi. Sondaı serýen­niń kezinde: «Qarataı, jaqynda Nur­sultan Na­z­ar­baev Qaraǵandydan Alma­tyǵa aýy­syp, Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq ko­mı­tetine hatshy bolyp keldi. Sen de sol óńirde qyzmet istediń. Aralas-quralas bolǵan shyǵarsyńdar. О́zi qandaı jigit?» – dep surapty. «Nursultan jaqsy jigit. Halqy úshin jany aýyratyn, jaqsy-jamannyń baıybyna baratyn, basshylyq qabileti boıynan molynan tabylatyn arly azamat», – dedim. «Durys eken. О́zim de solaı shyǵar dep edim. Qatelespeppin», – depti. Qarańyzshy, áńgime osylaısha órbigen sekseninshi jyldardan beri qanshama ýaqyt ótti. Dúnıe ózgerdi. О́zgergen ýaqytpen bir­ge syn bolǵan sátter de keıindep qaldy. Táýel­siz Qazaqstannyń tizginin ustaǵan Nur­sultan Ábishuly qandaı qaıratker, Memleket basshysy ekenin isimen kórsetti. Talaı ózgerister júzege asty, ońdy bet­bu­rystarǵa kýámiz. Eń ǵajaby – qoǵamda tu­raqtylyq, azamattyq kelisim saltanat qur­ǵan. Elge keregi osy emes pe? Demek, qazaq eli kemel keleshegine úlken úmit, senimmen ilgerileı beredi. Ylaıym solaı bolsyn!

Qazaǵynyń Qarataıy atanǵan Q.Tury­sov aǵamyzdyń da dittegen oıy osy edi-aý.

Mynany qarasańyzshy... Muny Alla taǵalanyń isi ǵoı dep ózimizdi jubatamyz, Qarekeń ekeýmiz qasiret jaǵynan da uqsap kettik... Oılamaǵan jerden baýyr eti balapany Nurlanynan aıyrylyp qaldy. Qanypezer jaýyzdar kelini Baıanmen birge óz úıinde atyp ketti. Sol ýaqytta bardym, basý aıttym. Qaıǵysyn bólýge qalyń qaýym el jınaldy. Jan-jaqtan keldi. «Qudaıǵa ne jazyp edim? Qos qulynshaǵymnan qosa aıyratyndaı ne istedim?» – dep jylady. «Atamdy alsań al, Qudaı, botamdy alma» dep tileıtin keń qoltyq qazaq emespiz be, Qarekeńniń muńy, jan qaıǵysy shydatpady, bárimiz kózimizdi qaıta-qaıta súrtkiledik. Sodan arada jyl ótkende dál sondaı qaraly oqıǵa meniń de basyma keldi. Tuńǵyshym – Erǵalıym oıym túgili túsime kirmeıtin jaǵdaıda kóz jumdy. Jumbaq ólim. Jaýapkeri tabylmaıtyn, azaly azaby esińdi tańdyratyn ólim... Men mundaı qaıǵyny jaýyma da tile­meımin. О́ıtkeni, onyń da bala-sha­ǵa­sy, janashyr aınalasy bar shyǵar. Olar­­dyń jazyǵy ne? Men de kúńirendim. Qa­byrǵam qaıysyp ketti-aý, qaıysyp ketti... Osy bir qıyn sátte kúızelgen kóńilimdi Qarekeń de kelip demedi. Aǵalyq sózin aıt­ty. «Jazyǵym ne edi, aǵataı? Kózimniń qa­rashyǵyndaı balapanym ne istedi? Bireýdiń ala jibin attaıtyn pende emes edi ǵoı...» – dep jyladym. Qarekeń janymda qosa egi­lip turdy. Erǵalıymnyń qazasy ol kisi­niń de qaıǵysyn qozǵap ketti-aý sonda. Kóz aldyna uly Nurlan men kelini Baıan kel­gen shyǵar.

«Olardyń bolashaǵy alda edi-aý. Erǵa­lı balamnyń da bolashaǵy mezgilsiz qıyl­dy-aý... Táýelsiz elimizdiń órleýine, ór­ken­deýine qosatyn úlesteri bar edi... El­ge kerek edi. Ne kórdi, ne bitirdi? Biz erteńi­miz, úmitimiz, ózimiz bitire almaǵandy solar atqarady dedik qoı. Sol úshin ósirip, jet­kizdik emes pe? Qaıteıik endi?.. – dep estigen eldi de jylatty. – Balasy ólip jylaǵan biz bolaıyq, bizden keıin qaza­ǵy­myzdyń qaısysy da qan jutpasa eken...».

Iá-ıá, Qarataı aǵam osylaı dedi, tilek tiledi.

Endi sony eske alyp, men de tileımin. Biz onsyz da azbyz ǵoı. Halqy úshin qaltqysyz qyzmet etken nar uly Qarataı Turysovtyń oı-armany oryndalýy úshin uıymshyl bolaıyqshy. Birligimizge, tirligimizge syzat túspesin dep qulshynaıyq.

Nurǵalı MAMYROV,

akademık.