1923 jyly Orynbor qalasynda «Densaýlyq», 1924 jyly Petropavlda «Gıgıena», 1926 jyly Máskeýde «Juqpaly naýqastar men olarǵa qarsy qoldanylatyn sharalar» atty kitaptar men 1927 jyly Qyzylordada «Gıgıena» atty medısınalyq oqýlyq jazyp, bastyryp shyǵarǵan. Sonymen birge ol ataqty dárigerler – D.Globanyń «Kóz aýrýy», E.Mýralevıchtiń «Merez derti», E.Klotovanyń «Qoldaǵy haıýandardan adamdarǵa juǵatyn naýqastar» atty shyǵarmalaryn tárjimelep, bastyrǵan. Aýdarmalary joǵary sapaly, qazaqtyń uǵymyna qanyq, birden túsinýge bolady. Basqasyn aıtpaǵanda az ýaqytqa halyqqa aýadaı qajetti osynsha kitap shyǵarǵan adamnyń eńbegi Keńes Odaǵy jyldarynda Alash partııasynyń belsendi múshesi bolǵany sebepti aıtylmaı keldi. Tipti Táýelsizdik jyldary da onyń esimi atala qoıǵan joq.
Jumaǵalı Tileýlın 1890 jyly Soltústik Qazaqstan oblysynyń Aıyrtaý aýdanynyń aýmaǵynda dúnıege kelgen. 1910 jyly Ombydaǵy áskerı-feldsherlik mektepti bitirgen. О́zi týǵan óńirde bolǵan «lóktir Qusaıyn» degen adamnyń shákirti bolyp, adamdy qazaqtyń qara emimen de, eýropalyq medısına ilimi arqyly emdeýdi de bala jasynan boıyna sińirgen. Al Alash qozǵalysy bastalǵanda onyń belsendi músheleriniń biri bolady. Ol Alash qozǵalysynyń barlyq iri qaıratkerlerimen tyǵyz qarym-qatynasta bolǵan. Mirjaqyp Dýlatovtyń «Oıan, qazaq» óleńi «qýǵyndalǵanda» Qyzyljarda bir myń danasyn jandarmerııadan jasyryp qalǵan da Jumaǵalı.
1913-1918 jyldary ol Qyzyljar qalasyndaǵy oıazdyq aýrýhanada dáriger bolyp istegen. Kóptegen adamnyń ómirin ajaldan arashalap qalǵan. Ony bizdiń tóńirektegi qazaqtar arasynan shyqqan dıplomdy tuńǵysh dáriger dep te ataýǵa ábden bolady.
1918 jyly Qyzyljarda «Sovdep» ornaǵanda dáriger bolyp júrgen Jumaǵalı Tileýlındi túrmege jabady. Sonda Maǵjan óziniń «G-ǵa» degen ataqty óleńin jazyp, tutqyndaǵy jazyqsyz joldasy Jumaǵalıǵa rýhanı qýat bergen. Onda mynadaı joldar bar:
«Ardaqty er!
Umytylmas etken isiń,
Kúni erteń aıbyndy Alash jınap esin,
Kóksegen kóp zamannan tilegińdi
Jaryqqa shyǵarýǵa jumsar kúshin!».
Bertin Jumaǵalı Tileýlın týraly jergilikti ólketanýshy Qaırolla Muqanov orys tilinde kólemdi kitap jazdy. Jýrnalıstıkanyń aqtańgeri Sarbas Aqtaev aǵamyz «Ana tili» gazetine kólemdi maqalasyn shyǵardy. 2008 jyly ózimiz de «Maǵjan óleńiniń keıipkeri» degen atpen «Egemenge» maqala shyǵarǵan edik. Keıin kókshetaýlyq áriptesimiz Baıqal Baıádil de «Osy jurt Jumaǵalıdy bile me eken?» atty maqala bastyrdy. Qazir Kókshetaý qalasynda Jumaǵalı Tileýlınniń atyna kóshe aty berilgen. Tek Petropavl qalasynda onyń esimin jańǵyrtý qolǵa alynbaı tur.
Osy olqylyqtyń ornyn toltyrǵandaı jýyrda Petropavl qalasynda Jumaǵalı Tileýlın eńbekteriniń tóte jazýdan kırıll árpine aýdarylǵan jınaǵy jaryq kórdi. Ony jergilikti jýrnalıst, ádebıetshi ǵalym Zarqyn Taıshybaıdyń bastamasymen oblystyq arhıv qurastyrǵan eken. Bul eńbektiń jaryq kórýine ásirese arhıv dırektory Sáýle Málikovanyń sińirgen eńbegi zor. Jumaǵalı Tileýlınniń jınaǵymen qatar olar Qyzyljarda 1918-1919 jyldary basylyp turǵan «Jas azamat» gazetiniń de kırıll árpindegi nusqasyn jeke kitap etip, bastyryp shyǵardy. Jýyrda S.Muqanov atyndaǵy oblystyq kitaphanada Qyzyljar jurtshylyǵynyń zııaly qaýymy qatysqan jıynda osy eki kitaptyń tusaýkeser rásimi boldy. Onda oblys ákiminiń orynbasary Ǵanı Nyǵymetov te sóz sóılep, «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasynyń sheńberinde atqarylǵan bul ıgi iske alǵysyn bildirdi. Biz óz tarapymyzdan oblys basshysynyń esine osyndaǵy medısınalyq kolledjge Jumaǵalı Tileýlınniń esimin berý týraly burynǵy ótinishimizdi eske saldyq. Muny jınalǵan halyq ta, Ǵanı Nyǵmetov te qoldady.
PETROPAVL
