Kollajdy jasaǵan: Záýresh Smaǵul
1993 jyly «Jappaı qýǵyn-súrgin qurbandaryn aqtaý týraly» zań qabyldanǵannan keıin ǵana toń jibip, asharshylyqtyń zardaptary ǵylymı turǵyda jańasha mazmunmen zerttele bastady. Elbasynyń Jarlyǵymen 1997 jyly 31 mamyr «Saıası qýǵyn-súrgin jáne asharshylyq qurbandaryn eske alý kúni» bolyp jarııalanyp, asharshylyq náýbeti bólek másele bolyp tanyldy. Elbasy Nursultan Nazarbaev «Uly dalanyń jeti qyry» maqalasynda bylaı dep jazdy: «Bizdiń tarıhymyzda qasiretti sátter men qaıǵyly oqıǵalar, surapyl soǵystar men qaqtyǵystar, áleýmettik turǵydan qaýipti synaqtar men saıası qýǵyn-súrginder az bolmady. Muny umytýǵa haqymyz joq. Kópqyrly ári aýqymdy tarıhymyzdy durys túsinip, qabyldaı bilýimiz kerek. Naqty ǵylymı derekterge súıene otyryp, jahandyq tarıhtaǵy óz rólimizdi baıyppen ári durys paıymdaýǵa tıispiz».
Alapat ashtyqtan opat bolǵandardyń sanynyń árqıly kórsetilýine zertteý materıaldarynyń shynaıy ǵylymı ustanymdarǵa negizdelmeýi, arhıvterde saqtaýly qupııa qujattarǵa ruqsattyń berilmeýi, basqa da kedergiler sebep boldy. Máselen, jazýshy Smaǵul Elýbaı 1919 jyly ótken Túrkistan keńesteriniń tótenshe sezinde Turar Rysqulovtyń 1918-1919 jyldary ashtyqtan qyrylǵan qazaqtardyń sany 1 mln 214 myń degen derek keltirgenin, tarıhshy Talas Omarbekov asharshylyqpen kúres komıssııasy quramynda jumys istegen Muhtar Áýezovtiń 1 mln 700 myń qazaq qyrylǵan degen málimdemesin alǵa tartady. 1992 jyly qurylǵan Parlamenttik komıssııanyń qorytyndysy boıynsha 1931-1933 jyldary ashtan buratylyp, kóz jumǵan qandastarymyzdyń sany 2,3 mln adam delinse, qalamger Beıbit Qoıshybaı 1917-1933 jyldar aralyǵynda 4,5 mln adamnyń qyrshyn ketkenin jazady.
Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev «Táýelsizdik bárinen qymbat» maqalasynda bul baǵyttaǵy kezek kúttirmes mindetterdi belgilep berdi. «Tarıhymyzdyń osy aqtańdaq betteri áli kúnge deıin jan-jaqty zerttelmeı keledi. Tipti ǵalymdardyń arasynda asharshylyq qurbandarynyń naqty sany týraly ortaq paıym joq. Ala-qula derekter jáne onyń sebep-saldary jaıly ártúrli kózqarastar qoǵamdy adastyrady. Tıisti tarıhı qujattardy, jınalǵan málimetterdi asa muqııat zerdeleý kerek», deı kelip, kúrdeli máselege ustamdylyqpen, jaýapkershilikpen qaraýǵa, jalpy tarıhı zertteýlerdi dańǵazasyz, taza ǵylymı ustanymmen júrgizýge shaqyrdy.
Iá, mıllıondaǵan adamdy ashtan qyryp, tiri qalǵandaryn jan-jaqqa tarydaı bytyratyp jibergen alapat asharshylyqtyń alǵashqy kezeńi – 1921-1922 jyldardan bastalady. Sodan beri arada bir ǵasyr ótse de, aqıqatqa jetýdiń joly qashan da aýyr keletin anyq túısingendeımiz. Táýelsizdigimizdi qadirleý tól tarıhymyzdy tereń tanýdan, óskeleń urpaq boıynda tarıhı sanany qalyptastyrýdan bastalady desek, jańasha zerdeleýdiń túp-tórkini naqty aqıqattarǵa negizdelgen qoǵamdyq ustanymǵa, ǵylymı oı qorytýǵa kelip tireletini daýsyz. Ǵalym-tarıhshylardyń aıtýynsha, qasiretti taǵdyrdyń talaıynan ótken qazaq halqy 1918 jyldan 1933 jylǵa deıingi aralyqta úsh asharshylyqty bastan keshirgen. Alash zııalylary qazaq halqyn otyryqshylyq sııaqty dástúrli sharýashylyǵynan, ata kásibinen kúshtep aıyrmaýdy, zorlap ujymdastyrmaýdy qansha eskertse de, ústem, ozbyr kúsh degenine jetip tyndy. Arhıv qujattaryna súıensek, 1929 jyly respýblıkadaǵy 44 mln 723 myń bas maldan 1934 jyly 4,5 mln bas qana qalǵan. 1930 jyly turǵyndardyń sany 317 myńǵa, 1932 jyly 769 myńǵa kemigen. Sol jyldary bolǵan 372 kóterilistiń bári qarýly kúshpen basylyp, aıaýsyz jazalanǵan. Ujymdastyrý jyldary 150 myńnan astam adam jaýapqa tartylǵan. Júzdegen myń adam Qazaqstannan tysqary jerlerge qonys aýdarýǵa májbúr bolǵan. Belgili tarıhshy Manash Qozybaev 1931-1933 jyldary 2 mln 100 myń adamnyń ashtan ólgenin, onyń 1 mln 750 myńy qazaqtar ekenin aıtsa, keıingi kezderi ashtan qyrylǵandardyń sany 4-5 mln degen málimetter keltirilip júr. Sońǵysy shyndyqqa janasatyn sekildi. О́ıtkeni akademık Keńes dáýiriniń derekterine silteme jasaıdy. Ol kezdiń shyndyǵy jórgeginde tunshyqtyrylyp, kóp jaǵdaıda burmalanyp, birjaqty baǵa berilip kelgeni jasyryn emes. Ámirshil-ákimshil óktemdik órtteı laýlap turǵan kezdiń ózinde BK/b/P ortalyq, ólkelik komıtetterine, Stalınniń ózine tolassyz aǵylǵan, qardaı jaýǵan hattar men aryz-shaǵymdardy, ashtyqtyń tiri kýágerleriniń estelikterin beıjaı oqý múmkin emes. Ataqty «Beseýdiń hatyna» qol qoıǵandardyń biri – Ǵabıt Músirepov. Hat 1932 jyly 4 shildede, ıaǵnı mıllıondaǵan beıbaqtyń súıekteri qara joldyń boıynda shashylyp, jınaýsyz qalǵan qanjosa ýaqytta Goloshekınge baǵyttalyp, onyń «asyra silteý bolmasyn, asha tuıaq qalmasyn» degen urda-jyq sholaq saıasatyn ótkir syn tezine alady. Qoldan jasalǵan qysastyq saldarynan mal basynyń qısapsyz kemip ketkeni, tirlik eterlikteı tigerge tuıaq qalmaı, jyly qonysynan amalsyz aýǵandarǵa, jappaı qyrylyp qalǵan ash-aryqtarǵa naqty kómek kórsetilmeı jatqany, barlyq jerde kóptegen qazaq, keıbir orys aýdandary ashtyqqa ushyraǵany, naǵyz kózboıaýshylar, kópirme josparlar jasaýshylar, onyń ústine ózderine júktelgen tapsyrmany oryndaı almaǵandar «bári jaqsy dep» jaýyrdy jaba toqıtyny, biraq sabaq bolarlyqtaı sazaıyn tartpaıtyny, jem-shóp qorynyń taýsylǵany, halyqta mal ónimderiniń qory túgesilgeni, maldyń kóp soıylýy tipti údep ketkeni betine basylǵanymen, shyn sózge Goloshekın men onyń tóńiregindegiler qulaq qoıýdyń ornyna ony baıshyldyq pıǵyldy kóksegen ulttyq kórinis dep baǵalaǵan.
Oraz Isaev Stalınge joldaǵan hatynda mal sharýashylyǵy tup-týra qııamet jaǵdaıǵa ushyrap otyrǵanyna nazar aýdarýdy ótinedi: Ortalyq Qazaqstannyń 10-12 qazaq aýdanynda halyqtyń edáýir bóligi ash-jalańash. Kóktemde 10-15 myń adam ashtan ólgen. 1929 jylmen salystyrǵanda kóptegen qazaq aýyldarynda turǵyndardyń jartysy da qalmaǵan. Semeı, Aqtóbe aýdandarynda, temir jol boılarynda panasyz balalar, ashtan buratylǵan jandar seńdeı soǵylysady dese, Turar Rysqulov qazaqtardyń ónerkásipti mekender tóńireginde jumysqa ornalasa almaı tentirep júrgenin, soltústik óńirlerde qaıyrshylyq balalar arasynda aıryqsha etek alǵanyn, ashtyqtyń saldarynan kisi óltirý men tonaýshylyq tym kóbeıip ketkenin ashyna jazady. О́z sózine dáıek retinde Orta Edilge – 40 myń, Qyrǵyzstanǵa – 100 myń, Batys Sibirge – 50 myń, Qaraqalpaqstanǵa – 20 myń, Orta Azııaǵa 30 myń qazaqtyń eriksiz qonys aýdarǵany, lek-legimen vokzaldarǵa shubyryp kele bastaǵany, Sibir temir joly mańyndaǵy stansalarda 10 myń qazaqtyń bosyp júrgeni, kún saıyn 5-10 adam óletini, Sarysý aýdanynda 7 myń qojalyqtan 500-deıi ǵana qalǵany, Áýlıeatanyń shaıhanalarynda 20 balanyń súıekteri jınap alynǵany, 84 eresek adamnyń ashtan ólgeni, Semeı aýdanyndaǵy balalar úıiniń birinen 20 qazaq balasynyń irip-shirı bastaǵan óliginiń tabylǵany, Torǵaıdaǵy balalar úıinde 4 jasqa deıingi jetim balalardyń túgel qyrylǵany, osyndaı basqa da jaǵa ustatar, kóz senbes nebir sumdyq faktiler keltiredi.
Jetisý oblysy Lepsi aýdany Sarqan stansasynyń turǵyny Melanııa Harıtonovanyń «Búkilodaqtyq starosta» M.Kalınınge kóz jasyn kóldetip otyryp jazǵan haty adamnyń óńmeninen ótedi. «Taras» kolhozynda jaǵdaı múldem tózgisiz. Ár adamǵa taǵy da 10-16 jáne 20 putqa deıin salyq salyndy. Ol astyqty qaıdan almaq? Ashyqqan jurt shıetteı bala-shaǵasyn ertip, talǵajaý tamaq izdep, qańǵyp júr. Jol boıy shybyndaı qyrylǵan halyq. Aıagóz stansasynda jarty bólke nan úshin bir áıeldi baýyzdap ketken. Qaıyrshylarǵa beretin dáneńe joq. Olardyń deni – batraq, kedeı. Maǵan túsindirińizshi: bıyl qoımalar astyqqa shúpildep tolyp tursa da, ashtyq jaılap otyrǵany qalaı?».
Osy taqyrypty zerdeleý barysynda birqatar tyń derekterdi kezdestirdik. Solardyń birinde ómiriniń biraz jylyn Qyzyljar óńirinde ótkizgen ulaǵatty ustaz Seıten Saýytbekov «Ashtyq apaty» esteliginde otyzynshy jyldary bastan keshken qııamet-qaıymyn esh ásireleýsiz sýretteıdi: «Ishim alaı-dúleı. Qazaqty qan qustyrǵan, teń jartysyn jer jastandyrǵan, ataqonysynan aýdarǵan náýbettiń belgili adamdardyń qolymen uıymdastyrylǵany búl kúnde ashyq aıtylyp júr» dep júregi qars aırylady.
Asharshylyq taqyrybyn tolyq ashyp, búge-shigesine deıin zertteý – basty mindetteriniń biri. «О́li rıza bolmaı, tiri baıymaıdy» demekshi, qurban bolǵandardy umytpaý, esimderin qasterleý órkenıetti elge tán úrdis desek, bul baǵytta keshendi is-sharalar dáıektilikpen júzege asyrylady degen senimdemiz.
