Qazaqstandyq dıplomatııanyń 2020 jylǵa deıingi pishimi

Táýelsizdik jyldarynda Tuńǵysh Prezıdent – Elbasy N.Á.Nazarbaevtyń basshylyǵymen Qazaqstan óziniń saıası jáne áleýmettik-ekonomıkalyq damýynda qarqyndy serpilis jasady. Elimiz halyqaralyq arenada aıtarlyqtaı syrtqy saıası jetistikterge qol jetkizip, álemdik qoǵamdastyqtyń bedeldi ári jaýapty múshesine aınaldy.

Qazaqstandyq dıplomatııa álemniń barlyq elderi jáne halyqaralyq uıymdarymen ózara yntymaqtastyqtyń senimdi júıesin qurdy, qazirgi tańdaǵy álem qurylysynyń aımaqtyq jáne jahandyq máselelerin sheshýge teń dárejeli qatysyp, óziniń konstrýktıvti úlesin qosyp keledi. Búginde Astananyń syrtqy saıası qyzmeti ulttyq múddelerdiń barlyq salalary men eń ózekti halyqaralyq máselelerdi qamtıdy.

Táýelsizdik jyldarynda Tuńǵysh Prezıdent – Elbasy N.Á.Nazarbaevtyń basshylyǵymen Qazaqstan óziniń saıası jáne áleýmettik-ekonomıkalyq damýynda qarqyndy serpilis jasady. Elimiz halyqaralyq arenada aıtarlyqtaı syrtqy saıası jetistikterge qol jetkizip, álemdik qoǵamdastyqtyń bedeldi ári jaýapty múshesine aınaldy.

Qazaqstandyq dıplomatııa álemniń barlyq elderi jáne halyqaralyq uıymdarymen ózara yntymaqtastyqtyń senimdi júıesin qurdy, qazirgi tańdaǵy álem qurylysynyń aımaqtyq jáne jahandyq máselelerin sheshýge teń dárejeli qatysyp, óziniń konstrýktıvti úlesin qosyp keledi. Búginde Astananyń syrtqy saıası qyzmeti ulttyq múddelerdiń barlyq salalary men eń ózekti halyqaralyq máselelerdi qamtıdy.

Syrtqy ister mınıstrligi Qazaqstan Prezıdenti belgilegen strategııalyq syrtqy saıası maqsattar men barlyq baǵyttardaǵy basymdyqtardy júzege asyrý boıynsha birizdi jumysty jalǵastyrýda. Osylaısha, ótken jyly Elbasymyzdyń qatysýymen Qazaqstanda jáne shetelderde 170-ke jýyq halyqaralyq is-sharalar men kezdesýler ótti.

Bizdiń jaqyn kórshilerimiz – Qyrǵyz­stan, Túrkimenstan jáne О́zbekstan elde­rimen joǵary deńgeıde jemisti kelissózder júrgizildi.

2013 jylǵy qarasha aıynda Reseı Federasııasymen ekijaqty qarym-qatynastyń barlyq salalaryn qamtıtyn HHI ǵasyrdaǵy tatý kórshilestik jáne odaq­tastyq týraly jańa kelisimge qol qoıyldy.

QHR-dyń jańa Tóraǵasy Sı Szınpınniń Astanaǵa alǵashqy memlekettik sapary aıasynda energetıka, qarjy jáne ınvestısııa salalarynda jalpy somasy 35 mlrd. AQSh dollaryn quraıtyn naqty kelisimderge qol qoıyldy. Sonymen qatar, eki memleket arasynda sý almasý jónindegi kelisim jobasyna qatysty 2015 jyldan bastap jumys júrgizý týraly mańyzdy ýaǵdalastyqqa qol jetkizildi.

AQSh-pen ekijaqty jáne halyqaralyq kún tártibiniń keń aýqymdy máseleleri boıynsha strategııalyq áriptestik senimdi jalǵasýda.

Eýropa baǵytynda jańa belester alyndy. Elbasymyz Monako Knıazdigine óziniń alǵashqy saparymen bardy. Ekijaqty qarym-qatynastar tarıhynda alǵash ret Ulybrıtanııa Premer-mınıstri D.Kemeronnyń Qazaqstanǵa memlekettik sapary bolyp ótti. Bul sapar bizdiń qarym-qatynastarymyzdy strategııalyq áriptestik deńgeıine shyǵardy. Alǵashqy resmı saparymen Astanaǵa Ispanııa Úkimetiniń tóraǵasy M.Rahoı keldi.

Eýrokomıssııanyń tóraǵasy J.M.Bar­­rozýdyń ótken jylǵy maýsym aıynda Qazaqstanǵa jasaǵan sapary elimizdiń iri saýda-ekonomıkalyq jáne ınvestısııalyq áriptesimiz bolyp tabylatyn EO-men keń aýqymdy qarym-qatynasyn tereńdetýge aıtarlyqtaı yqpal jasady.

Syrtqy saıasat vedomstvosy óziniń azııalyq baǵytyn kúsheıte tústi. Bul bizdiń dástúrli áriptesterimiz – Japonııa, Koreıa Respýblıkasy, Úndistan, Malaızııa elderi ǵana emes, sonymen qatar, aımaqtyń basqa da memleketterine qatysty. Osylaısha, Indonezııa Prezıdenti S.B.Iýdoıononyń Astanaǵa alǵashqy memlekettik sapary barysynda eki eldiń memlekettik jáne jeke ónerkásipteriniń, sondaı-aq, qarjy ınstıtýttarynyń qatysýymen saýda jáne ekonomıka, tehnologııalyq baılanystar salalarynda birqatar kelisimderge qol qoıyldy.

BUU, EQYU, IYU, AО́SShK, ShYU, UQShU jáne basqa da kópjaqty qury­lymdar sheńberindegi ózara yqpaldastyq pen kópjaqty dıplomatııaǵa úlken nazar aýdaryldy. 2014-2016 jyldar aralyǵynda tóraǵalyq Túrkııadan QHR-ǵa ótetin Azııadaǵy ózara is-qımyl jáne senim sharalary jónindegi keńesti tolyqqandy ha­lyqaralyq uıymǵa transformasııa­laý jóninde áriptestermen ári qaraı ju­­­­­mys­tardy jalǵastyrýǵa úlken mán berilýde.

Syrtqy ister mınıstrligi óziniń qu­rylǵan kúninen bastap, eń aldymen, memleket pen qoǵamdy damytý máselelerine yqpal jasaý qajettiligine súıendi. Elimizdiń iri ishki saıası, ekonomıkalyq jáne áleýmettik reformalardy qamtamasyz etý úshin Qazaqstan dál osy dıplomatııalyq quraldarmen qolaıly syrtqy ortany qalyptastyrdy.

Syrtqy saıasat tujyrymdamasyn qurý úderisi birneshe satydan turdy – onyń árqaısysynda Memleket basshysy syrtqy saıası basymdyqtardy aıqyndap, qujat Qazaqstannyń qazirgi zamandaǵy orny men rólin, sonymen qatar, elimizdiń syrtqy saıa­sı qyzmetiniń qaǵıdalaryn, maqsattaryn, basymdyqtary men alda turǵan tapsyrmalaryn anyqtaıtyn qujat bolyp tabyldy.

Memleket basshysynyń 2014-2020 jyldarǵa arnalǵan Qazaqstan Res­­pýb­­lıkasynyń Syrtqy saıası tujy­­­­rym­­da­masyn bekitýi jańa 2014 jyldyń mańyzdy oqıǵasy boldy. Bul qujat «Qazaqstan-2050» Strategııasynda bekitilgen syrtqy saıası ustanymdar aıasynda jasalyp shyǵarylǵan, sondyqtan jańa tujyrymdama osyǵan deıingi qujattardan óziniń mazmundyq tolyqtyrylýy jaǵynan erekshelenýi tabıǵı zańdylyq. Bul Elbasy alǵa qoıǵan jańǵyrtý úderisteriniń jańa basymdyqtarynyń, Qazaqstannyń ósip kele jatqan halyqaralyq bedeli men yqpalynyń, qazirgi zamanǵy saıasat pen ekonomıkanyń ózindik jańa trendteriniń paıda bolýymen baılanysty.

Qujatty ázirleý barysynda, bir jaǵynan, Qazaqstan syrtqy saıasatynyń sabaqtastyǵyn saqtap tursa, ekinshi jaǵynan, zamanaýı ózgeristerge degen onyń balamalyǵyn pash etý maqsaty turdy. Nátıjesinde bul oıymyz iske asty dep senemin. Tujyrymdamada kórsetilgen syrtqy saıası qyzmettiń basym baǵyttary irgeli, myzǵymaıtyn jaǵdaıyn kórsetse, sonymen qosa, búgingi kúnniń talaptary men jańa ımperatıvterdi de qamtyǵan.

Tujyrymdamaǵa ashyq qoǵamdyq sıpat berý jańalyq boldy. Osylaısha, biz eki birdeı máseleni sheship otyrmyz. Syrtqy ister mınıstrliginiń qyzme­tine anyq jáne naqty baǵdar qoıyp jáne budan da mańyzdysy – Qazaqstan Res­pýb­lıkasynyń syrtqy saıası baǵyty men basymdyqtaryn bizdiń qoǵam men sheteldik áriptesterimizdiń jaqsyraq túsinýine jol ashyp otyrmyz.Tereńirek túsinisý mol senimge jol ashady; túsinikti jáne boljamǵa keletin kontragent kóp jaǵdaıda eń jaqyn áripteske aınalady.

Tujyrymdamanyń kelesi ereksheligi onyń shaǵyn sıpatynda. Bul mazmunynyń negizgi aspektilerin bólip shyǵarý úshin jáne aqparatty qabyldaý qolaılylyǵy úshin jasalǵan. Ol aldymyzdaǵy jeti jylǵa eseptelgen Qazaqstannyń syrtqy saıası fılosofııasy retinde berilgen.

Tujyrymdama sońǵy bekitilýine deıin qazaqstandyq zańnamamen qarastyrylǵan tıisti ázirleý jáne memlekettik organdarmen kelisý jolynan ótti. Ony ázirleý kezinde Qazaqstannyń saraptamalyq qaýymdastyq ókilderiniń usynystary, sonymen qatar, halyqaralyq ómirdiń túrli aspektileri boıynsha elimiz jurtshy­lyǵynyń pikirleri men baǵalary eskerildi. Osy múmkindikti paıdalana otyryp, tu­jyrymdamany jasaýǵa jáne ony talqylaýǵa qatysqan adamdarǵa shynaıy alǵysymdy bildirgim keledi.

Táýelsizdik tańynda Qazaqstan Respýb­­lı­­­­kasynyń Prezıdenti jarııa etken kópvektorly jáne teńdestirilgen syrtqy saıasattyń qaǵıdattary óziniń qalyp­tasqandyǵyn rastady jáne halyqaralyq qoǵamdastyqpen ózara yntymaqtastyqtyń balamasyz negizine aınaldy. Sonymen qatar, álemdik saıasatta bolyp jatqan shynaıy jaǵdaılardy eskere otyryp, qujattyń osy redaksııasynda ulttyq múddelerdi nyq qorǵaý jáne ózara tıimdilik negizinde erekshe syndarly syrtqy saıasat júrgizý qajettiligi kúsheıtilgen. Jýyrda jarııalanǵan Qazaqstan Prezıdentiniń «Qazaqstan joly – 2050: bir maqsat, bir múdde, bir bolashaq» atty Qazaqstan hal­­­­qyna Joldaýy da bizdi osyǵan baǵyttaıdy.

Qazaqstan halyqaralyq qoǵamdastyqtyń múshesi bolyp tabylady jáne onda bolyp jatqan barlyq úderisterge sózsiz táýeldi bolady. Osy jaıtty eskere otyryp, elimizdiń syrtqy saıasaty syndarly bolmaýy múmkin emes. Ádette «Saıasatta turaqty dushpandar men turaqty dostar joq, tek turaqty múddeler bar», delinedi. Qazirgi halyqaralyq jaǵdaıda bul naqyl sóz óz ózektiligin joǵaltqan joq.

Qazaqstannyń syrtqy saıasattaǵy maqsaty jaıynda jazylǵan qujattan dástúrli nusqaýlarmen birge, mysaly, «ulttyq qaýipsizdikti qamtamasyz etý, qorǵanys múmkinshilikteri, egemendik jáne aýmaqtyq tutastyq», sondaı-aq, jańa elementterdi tabýǵa bolady.

Atap aıtqanda, másele «Qazaqstan-2050» Strategııasyn tıimdi oryndaý úshin qolaıly jaǵdaı jasaý, halyqtyń ómir súrý jaǵdaıyn joǵary deńgeıge kóterýge qol jetkizý, kópultty qoǵamnyń birligin, quqyqtyq memleketti jáne demokratııalyq ınstıtýttardy nyǵaıtý, adamnyń quqyǵy men bostandyǵyn iske asyrý bolyp tabylady. Eger buryn nazar aıtarlyqtaı deńgeıde memlekettiń múddesin qorǵaýǵa aýdarylsa, al búgingi tańda nazar birtindep qoǵamnyń qajettilikterin azamattardyń jıyntyǵy men ár qazaqstandyqty jeke alý retinde qamtamasyz etýine aýysyp keledi. Osy tapsyrma aıasynda biz shet-elderdegi qazaq dıasporasy men qazaq tiline degen qamqorlyqty jalǵastyra berýdi qarastyramyz.

Qazaqstan úshin básekelestikke ıe álemde ózine laıyqty oryn tabýǵa áreket jasaý jat másele emes. Osyǵan baı­lanysty syrtqy saıasattaǵy jańa tutas nusqaýlardyń ishinen eldiń «jasyl» damýǵa aýysýy men álemniń 30 eń damyǵan memleketter qataryna kirýin tabýǵa bolady. Astana qala­synda ótetin «Bolashaqtyń energııasy» atty EKSPO-2017 halyqaralyq kórmesine sapaly daıyndyq pen ony ótkizý, sondaı-aq, joǵary tehnologııa men energııa saqtaý stan­darttary men tehnologııalardy bizdiń elimizde engizý osy maqsatqa jetýdegi eń basty elementterdiń biri bolmaq.

Elderdiń kóbisi óziniń ulttyq minez-qalpy áleýetin ashyp kórsetý arqasynda damýǵa qol jetkizgeni belgili. Osyǵan oraı, qazaq jáne elimizdegi basqa da ulttardyń ulttyq-mádenı erekshelikterin saqtaý men memlekettiń jeke damý jolymen júrý Qazaqstan syrtqy saıası qyzmetindegi basty baǵyttardyń biri bolyp tabylady.

Tujyrymdamada Qazaqstannyń qazirgi syrtqy saıasatynda Ortalyq Azııany basty strategııalyq basymdyqtardyń biri retinde alǵa tartý – jańa mańyzdy engizýlerdiń biri. Osyndaı baǵyt bizdiń elimizdiń túpki ulttyq kózqarasy jaǵynan mańyzdy bolyp sanalady dep oılaımyz. Qazaqstan Ortalyq Azııanyń ortasynda ornalasqan jáne onyń beıbitshiligi kórshiles jatqan memlekettermen tyǵyz baılanysty. Aldymen bul – ekonomıkalyq jáne saıası damýdy, aımaqtyq turaqtylyq pen qaýipsizdikti, jańa syn-qaterler men qaýipterge qarsy turýdy qamtamasyz etý.

Barlyq ortalyqazııalyq elderdiń turaqty damýynyń kepili olardyń aımaqaralyq yntymaqtastyqqa belsendi qatysýynda jáne keleshekte ekonomıkalyq ıntegrasııada dep esepteımiz. Tek osy jaǵdaıda ǵana jalpy aımaqtyń áleýmettik-ekonomıkalyq jáne ekologııalyq máselelerin tıimdi sheshýge, saýda jáne kóliktik baılanystardy nyǵaıtýǵa, halyqtarymyzdyń áleýetin arttyrý jumystaryn bastaýǵa bolady.

Qazaqstannyń syrtqy saıasatynyń negizinde ádettegideı eldiń ulttyq múdde­leriniń basymdyqtary jatyr. Dál osy kózqaraspen biz eýrazııalyq keńistiktegi ıntegrasııalyq úderisterdiń júrisin jáne oǵan qatysýyn baǵalaımyz.

Ekonomıkalyq ıntegrasııa XXI ǵasyrdyń jahandanýdaǵy zańdy qubylysy men ádil betalysy bolyp tabylady. Birde-bir memleket ekonomıkanyń ıntegrasııalanýynsyz tıimdi damýǵa qol jetkize almaıdy. Al bizdiń ekonomıkamyz jańa naryqtarǵa shyǵýdy, ınvestısııa men saýdadaǵy bógeýlerdi alyp tastaýdy talap etedi. Bul úshin biz ekonomıkalyq ıntegrasııaǵa jáne Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqty qurýǵa bet alamyz. Sonymen birge, biz saıası egemendiktiń baıandylyǵyn, qabyldanatyn sheshimderdiń ekonomıkalyq dáleldiligin, kezeńdiligin, pragmatızm men ózara paıda retindegi negizgi qaǵıdalaryn múltiksiz saqtaımyz. Biz, sondaı-aq, ıntegrasııanyń barlyq organdarynda teń ókilettik pen ıntegrasııalyq ózara árekettesýdiń barlyq deńgeıindegi konsensýstyń bolýyn alǵa tartamyz.

Sonymen qatar, tujyrymdamada Qazaqstannyń syrtqy ekonomıkalyq qyzmetindegi basymdyqtardy iske asyrýǵa erekshe kóńil aýdarylady. Biz munda otandyq ekonomıkaǵa «noý-haý» men sheteldik ınvestısııalardy tartý boıynsha jáne qazaqstandyq bıznestiń álemde alǵa basýy boıynsha saıası-dıplomatııalyq qoldaýdy mańyzdy dep sanaımyz. Halyq­aralyq tájirıbe SIM-derdiń jáne elshi­likterdiń qyzmetin ekonomııalandyrý dıp­lomatııanyń damýyndaǵy basty betalysy bolyp sanalýyn kýálandyrady. Mysaly, Qazaqstanda tirkelgen sheteldik elshilerdiń SIM-ge jáne basqa memorgandarǵa arnalǵan úndeýleriniń kópshiligi ekonomıkalyq yntymaqtastyqqa baılanysty.

Qazaqstannyń halyqarlyq bedeliniń nyǵaıýy elimizdiń álemdik uıymdar jumysyna aımaqtyq jáne jahandyq deńgeıde belsendi qatysýyna septigin tıgizedi. Sonymen birge, Qazaqstan bizdiń ulttyq múddelerimizge jaýap beretin qyzmeti bar halyqaralyq uıymdarǵa qatysady. Qazaqstan BUU múshesi retinde sońǵy jyldary osy bedeldi uıymnyń qyzmetine belsendi qatysyp keledi. Qazaqstandyq birqatar bastamalar álemdik qoǵamdastyq tarapynan tolyq qoldaý taýyp, elimizdiń jaǵymdy halyqaralyq ımıdjin qalyptastyrýǵa oń yqpal etip otyr. Biz búgin osyndaı negizdemelerdiń arqasynda 2017-2018 jyldary BUU Qaýipsizdik Keńesine turaqty emes múshe bolýǵa úmitkermiz.

Jahandyq qaýipsizdik salasyndaǵy belsendi jáne jaýapty saıasat Qazaqstanǵa ıadrosyz álem, qarýsyzdaný men jappaı qyryp-joıý qarýyn taratpaý qozǵalysynda kóshbasshy bedelin alyp keldi. Jańa tujyrymdama syrtqy saıasatqa qatysty osy mańyzdy saladaǵy mırasqorlyqty saqtap qalýdy kózdeıdi.

Álemdik qoǵamdastyqtyń ajyramas bóligi bola otyryp, Qazaqstan qorshaǵan ortany qorǵaý jáne jahandyq klımatty saqtaý máselelerine erekshe kóńil aýdara beretin bolady. Bul el aýmaǵynda ornalasqan ekologııalyq osaldaý aımaq bolyp tabylatyn Aral teńizi jáne burynǵy Semeı ıadrolyq polıgonymen aıqyndalady.

Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda Qazaqstannyń syrtqy saıasatyndaǵy basymdy aımaqtardyń jáne elderdiń arasyndaǵy kóshbasshylar ishinde Reseı, Qytaı, Ortalyq Azııa memleketteri, AQSh, Eýropa jáne TMD keńistigi edi. Tujyrymdamanyń jańa mátininde dástúrli spektrlerdi qamtıtyn basym baǵyttardy keńeıtý qarastyrylǵan. Atap aıtqanda, syrtqy saıasattyń azııalyq vektoryn nyǵaıtý sonyń ishinde qazirgi ýaqytta jasalyp jatqan arnaıy baǵdarlamany júzege asyrý arqyly josparlanyp otyr. Investısııalyq-tehnologııalyq jáne saýda-ekonomıkalyq yntymaqtastyq ózara is-árekettiń basty salalary bol­maq. Mundaı sheshimniń qabyldaný du­rystyǵy bizdiń burynǵy tájirıbemizben dáleldenedi. Sóıtip, 2009-2011 jyldary tabysty iske asqan «Eýropaǵa jol» memlekettik baǵdarlama saýda men ınves­tısııa kólemin edáýir art­­­­­­tyrýǵa, qarym-qatynastardyń barlyq spektr­leri boıynsha Eýropa elderimen ynty­maqtastyqty jandandyrýǵa yqpal etti.

Qazaqstan jaqyn jatqan el retinde aýmaǵynan halyqaralyq terrorızm, esirtki tasymaly, dinı ekstremızm qaýpi taralatyn Aýǵanstannyń bekem jáne turaqty damýyna múddeli jáne bul eldiń áleýmettik-ekonomıkalyq turǵyda aıaqtanýyna halyqaralyq áriptestermen birge áreket­tesýge daıyn. Otanymyzdy Orta jáne Taıaý Shyǵys elderimen biriktiretin tarıhı jáne rýhanı baılanystar esebinen biz bul óńirde kópten kútken turaqtylyqtyń tezirek ornaýyna úmit artamyz. Qazaqstan árdaıym Iran ıadrolyq baǵdarlamasy aıasyndaǵy jaǵdaıdy beıbit jolmen, ıaǵnı tek dıplomatııalyq turǵyda retteýge úndep keledi jáne ózara tıimdi sheshimder shyǵarý úshin Irannyń barlyq múddeli taraptarmen syndarly únqatysýynyń jalǵasatynyna senedi.

Bizdiń eldiń artyp kele jatqan bedeli men ekonomıkalyq múmkindikteri Afrıka, Orta jáne Latyn Amerıkasy elderimen yntymaqtastyqty keńeıtý alǵysharttaryn qalyptastyrdy. Elbasy 2013 jylǵy qarashada Ońtústik Afrıka Respýblıkasynda elshilik ashý týraly Jarlyqqa qol qoıdy. Bul el «Afrıka qurlyǵynyń qaqpasy» sanalady. Osy jyly Qazaqstannyń Meksıka jáne Efıopııada elshilikteri ashylady dep kútilýde. Al 2012 jyldan bastap elimizdiń Brazılııadaǵy elshiligi óz qyzmetin bastaǵany málim.

Jańa tujyrymdamaǵa sáıkes, elimiz óz múddesin eń alystaǵy elder men aımaqtarda ilgeriletýdi josparlaýda. Bul máseleni táýelsizdiktiń tańsári shaǵynda kún tártibinde múlde basqa máseleler turǵan kezde sheshý múmkin emes edi. Dál búgin, Qazaqstan turaqty jáne serpindi damýshy el retinde qalyptasyp, 2050 jylǵa deıin óz aldyna úlken maqsattar qoıǵan kezde, budan da aýqymdy keń syrtqy saıasat júrgizý úshin jańa alǵysharttar paıda bolyp otyr.

О́zine ótken jyldardan tarıhı táji­rıbe jınaqtaǵan jańa tujyrymdama qazaqstandyq dıplomatııa damýynyń kelesi kezeńine bet burǵyzýda. Bizdiń maqsatymyz ony tıimdi jáne sapaly júzege asyrý bolyp tabylady.

Erlan YDYRYSOV,

Qazaqstan Respýblıkasynyń

Syrtqy ister mınıstri.