Sherhan Murtazanyń úıi

Ákeniń jalǵan jalamen ustalyp ketýi, jetim qalǵan balanyń jergilikti sholaq belsendilerden kórgen qu­qaıy, taǵdyrdyń teperishi, bári de sol topyraqta bolǵan oqıǵalar. Ara­da qansha ýaqyt ótkenimen bolǵan oqıǵa­nyń izi óshpeıdi. Bul kúnde Jýaly aýdanynda Talapty dep atalatyn shaǵyn aýyl bar. Myńbulaq aýyldyq okrýginiń quramyna kiredi. Bul jer – Sherhan Murtazanyń týǵan jeri.

Sherhan Murtaza kórnekti tulǵa bolyp qalyptasqan kezinde de óziniń týǵan topyraǵynan qol úzgen joq. Toq­sanynshy jyldardyń orta sheninde Jýaly aýdanynyń sol kezdegi ákimi Ermek Úsenbaev jazýshyǵa arnap Ta­lapty aýylynan arnaıy úı salyp ber­gen. Eki qabatty, eńseli ǵımarat áli kúnge deıin bar. Aınalasyn qaıyń qor­shaǵan asqaq nysannyń aýlasynda ta­lanttyń tuma kózindeı bolyp bu­laq atqylap tur. Tabıǵaty da, tyl­sy­my da bólek. Osy jerde áıgili qalamger ǵumyrynyń keıbir sáýleli, shýaqty sátteri ótken. «Atamyz bas basylym «Egemen Qazaqstan» gazetin basqarǵannan keıin, 1994 jyly Par­lament Májilisiniń depýtaty boldy. Bul úı sol jyldary salyndy. Ol kisi jazǵy demalys saıyn mindetti túr­de aýylǵa keletin. Aýyldyń úlken kisi­lerinen bastap, balalarǵa deıin atamyzdy kútip júretin. Ata jumys isteımin, shyǵarma jazamyn dep keledi negizi. Biraq ol kisini aýyldaǵy aǵaıyndary birinen keıin biri úıine qonaqqa shaqy­ratyn. Men de ol kisilerge qyzmet qylyp júrip, atamyzdyń qandaı shy­ǵarma jazý ústinde ekenin bilip alatynmyn», deıdi jazýshynyń kelini Gúlsim Shońǵarova. Qalamgerdiń izi qalǵan aýyldyń ár turǵyny Sheraǵa týraly saǵynyshpen sóıleıdi. Týǵan topyraǵy da perzentin saǵynyshpen eske alatyndaı bolyp turady.

Sheraǵa turǵan úı bul kúnde qundy jádigerlerge toly. Jazýshynyń ózi Máskeýde oqyp júrgen shaǵynda arnaıy alyp kelgen álem ádebıetiniń jaýharlary da sórelerde tizilip tur. Ýaqyttyń túrli synyna kýá bolǵan kitaptar bolmysyna bar qupııasyn saq­taǵan kúıi kórgen adamdy tylsym tuń­ǵıyqqa tartady. Jazýshynyń ózimen qarapaıym stýdent kezinen bastap, qa­zaqtyń Sheraǵasy, Sherhan Murtaza bol­ǵanǵa deıin birge jasap kele jatqan baǵa jetpes baılyq. Jazýshyǵa mol ilim-bilim bergen, ádebıet deıtin kúr­deli álemniń taǵdyryn tanytqan rýhanı oljasy. Sol sııaqty qalamger úıinde saqtal­ǵan qoljazbalardyń ózi bir tóbe. Jazýshy­nyń «Jol», «Sho­ıyn sharbaq» jáne taǵy da basqa áńgime­leriniń qoljazbasy bar munda. Bu­dan bólek, Sherhan Murtaza ómiriniń bir bó­liginen syr shertetin kún­delik qol­jazbalarynyń ózi bir álem. Máselen, jazýshynyń 1985-1986 jyldary jaz­ǵan kúndelikteri saqtalǵan. Qalyń dáp­terlerge muqııat jazylǵan árbir de­rek qalam­gerdiń kórnekti kúnderiniń, ǵıb­ratty ǵumyrynyń bir parasy bolsa ke­rek. Kúndelikterinde Ákim Tarazı, Qadyr Myrza Áli, Iran-Ǵaıyp jáne bas­qa da tanymal ádebıetshilermen kezdesýi, suhbattasýy týraly jaz­ǵan­dary bar. Osy ýaqytqa deıin jazý­shy­nyń Turar Rysqulov taǵdyryn tol­ǵa­ǵan «Qyzyl jebe» romanynan bas­tap, barlyq shyǵarmalary derlik ki­tap bolyp basyldy. Al kúndelikteri ja­ryq kórgen joq. Sonymen qatar jazý­shy turǵan bul úıde onyń «Juldyz» áde­bı jýrnalynyń redaktory bolyp júr­gen kezdegi ózi júrgizgen jıyn­dardyń qoljazbalary da bar eken. Sol kez­degi «Letýchka» dep atalatyn redak­sııa jıynynyń qoljazbasynda da ót­ken tarıh tunyp tur. Jalpy, Sherhan Murtazanyń redaktorlyq qy­ry da bul kúnde ańyzǵa bergisiz aıty­lady ǵoı. Mine, bul jazbalar da ke­ıingi urpaqqa úlgi bolatyn qun­dy dúnıeler bolsa kerek. Taǵy bir aıta keterligi, munda Sherhan Murta­zanyń «Qazaq SSR Memlekettik syı­lyǵynyń laýreaty» ataǵynyń jáne túrli dárejedegi ataqtarynyń qujat­tary da saqtalǵan. Ásirese qalamgerdiń aldaǵy shyǵarmashylyq jolyna sham­shyraq bolǵan «Lenınshil jas» gazeti redaktorynyń orynbasary laýazy­myna taǵaıyndalǵan kúni alǵan qyzmettik kýáligi de baǵa jetpes rýhanı baılyqtardyń qatarynda.

Talapty aýylynyń eń shetki kóshe­sinde ornalasqan eńseli úı Sherhan Murtaza ómiriniń bir bóligine kýá bolǵan meken. Úı de shetki kósheniń sońynda. Odan tómen jazýshynyń balalyq shaǵy ótken jurty jatyr. Kózkórgender jazýshy aýylyna kelgen saıyn sonda baryp, uzaq ýaqyt boıy oıǵa shomyp otyratynyn aıtady. «Mende balalyq shaq degen bolǵan joq», dep qalamgerdiń ózi aıtatynyndaı, bálkim ol bolmaǵan balalyq shaǵymen qaıtadan betpe-bet kelip otyratyn bolar. Odan aıańdap, qaıtadan úıine keledi eken. Osy úıde keń ári yńǵaıly balkon bar. Sol jerde qalamger óziniń taǵ­dyrynan syr shertetin ataqty «Aı men Aısha» romanyn jazypty. Tipti sol shy­ǵarmasy Almaty qalasyndaǵy Muh­tar Áýezov atyndaǵy akademııalyq drama ­teatrynda qoıylǵanda, búkil Talapty ­aýyly spek­takldi tamashalaýǵa barǵan eken. Bul kúnde Sheraǵa úıine barýshylardyń qa­tary sıregen. Eshkim turmaǵan soń ýaqyt ótken saıyn nysannyń da tozyǵy jetip barady. Búginde jazýshynyń nemere inisi Álıjan Murtaza sol úıge qarap otyr. Ol da endigi jerde qalamger turǵan úı mýzeıge aınalsa degen nıette. Al sol úıdegi ja­zýshy muralaryn shashaý shyǵarmaı ustap otyrǵan aǵaıyn kelini Gúlsim Shoń­ǵarova bolsa, kelesi jyly tulǵanyń toq­san jyldyǵyna oraı osy úı mýzeıge aınalsa degen oıy bar ekenin aıtty. Bizge jazýshynyń qundy muralaryn kórsetken ol munyń bári de keıingi shyǵarmashyl jastarǵa úlgi ekenin jetkizdi.

Uly rýhanı keńistikte «Tolstoıdyń úıi», «Kafkanyń úıi» degen bar. О́zge de uly qalamgerlerdiń úıleri týraly málimet mol. Uly jazýshylar turǵan úı, shyǵarmalaryn jazǵan meken kim-kimdi de beıjaı qaldyrmasy anyq. Sondaı-aq Almaty qalasynda «Muhtar Áýezovtiń úıi» tur. Sol sııaqty «Sherhan Murtazanyń úıi» bolýy kerektigi talaı ýaqyttan beri aıtylyp keledi. Jazýshy dúnıe salǵaly bes jylǵa jýyqtasa da bul bastama sheshimin tappaǵan. Kelesi jyly jazýshynyń týǵanyna toqsan jyl tola­dy. Osynsha baǵa jetpes rýhanı baılyq qa­zir bir bólmeniń ishinde ǵana tur. Biraq ­ol tutas ulttyń rýhanı oljasyna aınal­ǵaly qashan. Qazaqta Sherhan Murtaza jal­­ǵyz. О́zi de jaı otyndaı jarqyrap, aqıqat­ty aıamaı aıtqan, shyndyqtyń betine týra qaraǵan týrabı tulǵa retinde el esinde máńgi qaldy...