Ulytaýdyń basynda ulyǵan jel...

Ultymyzdyń ulyq zııalysy Aqseleý Seıdimbektiń rýhanı ónegesin kórgen jyldar jadymda jańǵyrǵanda Jalynda saǵym oınaǵan, jonynda kıik josylǵan, jelinde qobyz kúmbirlegen Jańaarqa dalasyn san ret sharladym. San ret onyń jazyq dalasynda mańdaıymdy samal jelge súıgizip, jarqyn jazynda keldim, aspany men jeri aıqasyp, aq borany tútegen qysynda keldim, Sary Keńgiri men Qara Keńgiri oıanyp, týǵan jazyǵyna qaraı qýana qozǵalǵan kókteminde keldim, aq seleýli dalasy kúńgir-kúńgir kúmbez daýysyna qosylyp, beıýaqtyń bebeý kúıin sarnatqan kúzinde keldim. Qansha ret kelsem, sonsha ret birinshi ret kelgendeı bolyp attandym. Jańaarqa degen shartty ataý ǵoı, Asqar Súleımenov kókemniń sóz saptaý tásiline salyp aıtsaq, sosıalıstik realızmniń ıisi shyǵatyn ataý. «Igor jasaǵy týraly jyrdy» aýdarý kezinde sóz sańlaǵy Zeınolla Qabdolovtyń aqyn Berqaıyr Amanshın aýdarmasyna oraı: «Jyrdyń «O, Rýs» degen jerin, «o, orys» dep sholtıtpaı: «qaıran, orystyń dalasy-aı dep aýdarsa qaıter edi» degenindeı, Jańaarqaǵa kelgen saıyn ustazymnyń osy sózi esime túsip, arýaǵy rıza bolsyn dep, «shirkin, qazaǵymnyń darqan dalasy-aı» dep bir daýystap alamyn. Jańaarqanyń boıy jaıqalǵan shalǵyn, japyrylǵan kók, jelmen ushqan jupary Sarysýdyń boıyn samaldap, Ulytaýǵa qaraı umsynady, Atasýda at shaldyryp, Ortaý, Qyzyltaý, Aqtaýlardy bókterlep, Toqyraýyndy toltyryp, Balqashqa qaraı bet alady. Álkeı Marǵulandaı áz aǵalardyń arqasynda qoınaýy kenge, taýlary tabysqa aınalyp, ulttyq pasportynda jańa esim ıelengen Jezqazǵan dalasy qashan kelseń de, qashan kórseń de, óredegi qurty pen irimshigi, qymyzy men súzbesi, jenti men súbesi bir úzilmeı, dastarqany aǵyl-tegil bolyp jatatyn ashyq qol ájemizdiń aq peıilindeı bolyp qarsy alady. Beǵazy-Dándibaı mádenıetiniń aspan astyndaǵy alyp kitabyn osy jerde kózben kórip, qolmen ustap, kóńilmen terip oqısyń. Áýeli qysynda keldim. 1973 jyl­dyń aqpany bolatyn. Qazaq ulttyq ýnı­versıtetiniń besinshi kýrsynan dıplom ja­zýǵa shyqqan kezimiz. Aqpannyń aq býradaı shabynǵan, qarly monshaq taǵynǵan, qara je­li qaǵynǵan kezi eken. Aıazy arqyrap tur. Kýrstas dosym Baltabaı Ábdiǵazyuly (qa­zir belgili ǵalym, professor, ǵylym dok­tory) úılenip, men kúıeý joldas bo­­lyp, ere kelgenmin. Shildesi qarııa Shym­­kenttiń, tipti Táshkenge taıaq tastam shań­qaı jazyqtyń qyzy Nálbıke mynadaı aqshunaq aıazdy kórgende, Baltabaıǵa beker tıdim be dep oılap qalmasa da, «ólá, mynaý sumdyq qoı, adamdar bul jerde qalaı ómir súrip jatyr» dep esi shyǵyp ketti. Bizdi poıyzdan qarsy alýǵa kelgen Baltekeńniń ata-anasy aıazdy eleıtin emes, qýanyshtan júzderi qyzara nurlanyp, jeleń júgirip, jedel qyzmet jasap, bizderdi sol kezeńde qazaq jeriniń qaı jerinen de tabyla ketetin qara tonǵa orap jatty. «Mundaı alyp holodılnıkti kórgen emespiz» dep qara tonnyń astynda kúmbirlep sóılep jatyrmyz. Toı bastaldy, kelinniń beti ashyldy, jańa túsken jas kelin ertesine osy áýlettiń atasyna óz qolymen shaı quıyp berip otyrdy. Osy toıǵa oıdan-qyrdan jınalǵan qonaqtar, el aǵalary bizdi balasynbaı: «senderdiń Almatylaryńdaǵy kázıt-jornaldarǵa osy Jańaarqanyń bir balasy jazyp júr, qalamy júırik, sózi qarýly, túbinde eldiń de, óziniń de atyn shyǵaratyn bolar dep úmittenemiz» dep ol kezde bizge áli de beımálim Aqseleý Seıdimbekovti kóbirek tilge tıek etti. Maqtaýyn jetkizdi, madaqtaýyn toltyrdy. Sol kezden bastap, ózimiz de qalamǵa jarmasa bastaǵandyqtan, Aqseleý aǵamyzdy bir kórýge, aýyz toltyryp amandasýǵa, sálem berýge talpyndyq. Qazaqtyń shynaıy zııaly tulǵasy Aqseleý Seıdimbekovti tanýdaǵy bul meniń birinshi qadamym edi. Araǵa bes jyl tústi. Eki jyl Mańǵys­taýda qyzmette bolyp, Almatyǵa oraldym. Sol kezde bir ózi bir ýnıversıtetteı, jas qalamgerlerdiń ustahanasy bolyp kórigi dúrildep turǵan «Lenınshil jas» gazetine tilshi bolyp jumysqa turdym. Gazettiń aımaqtardaǵy menshikti tilshileri óńkeı «sen tur, men ataıyn» azamattar edi, kún saıyn jastar basylymynyń sala qulash betterin alyp, óńirlerden jazǵan ózekti týyndylaryn burqyratyp shyǵaryp jatatyn. Sonyń biri ári biregeıi Qaraǵandy – Jezqazǵan óńiriniń tilshisi – Aqseleý Seıdimbekov. Aqańnyń qaı kezde, qaı jerde jarııa­laǵandaryn qalt jibermeımin. Jata qa­lyp, jastana oqımyn. О́ıtkeni, ol kóbi­ne óńir tarıhy men el tarıhyn, óńir mádenıeti men Otan mádenıetin, óńir óneri men ult ónerin taldap, saralap, bir-birine etene baılap, ejelgi dáýir men qazirgi zamandy qos tindeı jymdastyryp, áriden qozǵap, álimsaqtan tartyp, janyma jaǵar tustan keledi. О́kinishtisi, bizdiń tolqyn jastar gaze­tine kelgende aldyńǵy tolqyn aǵalar basqa endikter men boılyqtarǵa bet alyp, keıingi tolqyn – inilerge kezek bere bastaǵan-dy. Jastar gazetinen keıin, 1975 jylǵa deıin «Ortalyq Qazaqstan» oblystyq gazetinde jaýapty hatshy bolǵan Aqań 1976 jyly aǵa basylym – «Sosıalıstik Qazaqstanǵa» qyzmet aýystyryp keldi. Men de 1976 jyldyń kúzinde «Lenınshil jas» gazetine tilshilik qyzmetke kelgende «assalaýmaǵalaıkúm» dep aýyz toltyryp amandasyp, sazdaýǵa bitken daraqtaı Aqseleý aǵama qos qolymdy shákirttik iltıpatpen usynǵanmyn. – Baýyrym, sen Mańǵystaýdan kelseń, onda mol qazynanyń ortasynan kelgen ekensiń. Shirkin, Mańǵystaýdyń mań dalasy ulttyq tarıhtyń muhıty ǵoı, kósip al da, jaza bar, kesip al da, usyna ber, men de Ortalyq Qazaqstannyń taý men tasyn, qorymy men qaýymyn, kúmbezi men keshenin armansyz aralap, mol qazyna bókterip oraldym, – dep aǵalyq aqjarma kóńilmen sát sapar tiledi. Men sóıtip Jańaarqa dalasynda syrtynan esimin alǵash estigen Aqseleý aǵama odan ári jaqyndaı tústim. Arada birshama ýaqyt ótkende Aqa­ńa odan ári jaqyndaı bastadym, ol «Sosıa­lıstik Qazaqstan» gazetiniń ádebıet já­ne óner bóliminiń, men «Lenınshil jas» basylymynyń ádebıet jáne óner bóliminiń meńgerýshisimin. Qyzmet uqsas, maıdan ortaq, sapar baǵyttas, pikir úndes. Osylaısha, ol aǵa, men ini bolyp, etene aralasyp, qoıan-qoltyq jumys jasaǵan jyldar bizdi birte-birte odan ári jaqyndastyryp, endi ádebı-óner keshterinde ǵana emes, dámdes bola júrip, syrlas, syndas bolatyndaı jaǵdaıǵa jetkizdi. Ol kezde, jasyryp-jabary joq, bar­lyq aqparat quraldaryndaǵy qazaq jigitteriniń ortaq ermegi, sol zamandaǵy saıatshylyǵy – karta oınaý. Ǵabeń men Ǵabıden aǵalardan tartyp, keıingi aǵala­rymyzǵa juǵysty bolǵan ermek. Birimen biri teteles, bir-birine jedeldes, bir-biri­men qanattas-qa­tarlas azamattar – qalam­gerler jıi bas qo­satyn oıyn-kókpar, qısy­nyn keltirip aıtqanda, ári ádebı-máde­nı basqosý, óner keshi, pikirtalas ordasy bolatyn. Munda tek aqsha utyp, kóńil kóterý úshin ǵana kelmeı, osynaý shaǵyn ádebı ortaǵa kelip, sol ýaqytta jurt nazaryn aýdarǵan jańalyqtar men jaqsylyqtardy bólisý, jańa shyǵarmalarmen kózaıym bolyp kórisý, jańa óner týyndysy týraly bir mámilege kelip, kelisý sekildi jazarmannyń jan dúnıesine shýaq túsiretin jaıttar jetkilikti bolatyn. Tipti, sol ortaǵa suranyp kelip, ózderi karta oınamasa da, ortaq áńgimege aralasyp, ne bolmasa yntyǵa tyńdap, yqylastana qoshtap otyratyn belgili-belgili óner tarlandary da az emes bolatyn. Sol óner tarlandary qajet kezinde bizdiń asyǵys, albyrt sózderimizge de aǵalyq aqylyn aıtyp, birge kúlip, birge muńaıyp, birge qýanyp otyratyn. Oıynnan oı týyp, ázilden áńgime qozdap, sózden sóz týyndap jatatyn. Jazar taqyryp ta, qazar pikir de osy jerden bastaý alyp jatýshy edi. Sol kezderde bárimizdiń de júregimizde, kóńil túkpirinde el bolashaǵy, mádenıet pen óner keleshegi, bostandyq pen azattyq degen asyl uǵymdar bárimizdi birge baýrap, bizder odan ári etene, odan ári týys, odan ári jaqyn bola túsetinbiz. Jerge tartyp, jer baýyrlap jatyp qalmaı, aldaǵy kúnderden bir aıaýly da abzal habar kútip, qazaq jurtynyń qaıǵyly tarıhy men qasiretti ótkenin de bir-birimizge jasqanbaı aıtyp, janymyzdy ashyp salýshy edik. Sol orta, sol azamattar osy «zańsyz mektepten» de birtalaı elge sep, ózine shep alǵan bolar dep oılaımyn. Áıteýir, osy mektep sol qalamgerlerdiń altyn ýaqytyn zaıa etip, jep jatsa da, arada ótken jyldardy oıǵa alyp, artqa bir qaıyrylǵanda tapqanymyz da az emes eken-aý dep joǵalǵan jyldarǵa salaýat aıtamyz. Mine, osyndaı basqosýlarda ataqty Aqań – segiz qyrly, bir syrly Aqań, seri de sal Aqań, kóne de jańa Aqań, aıtqysh ta bilgish Aqań óziniń «Qunanbaıdan qalǵan kúmis shaqshasyn» etiginiń taqasyna tyq etkizip bir qaǵyp tastap, kók buıra nasybaıdy ózine tán asa bir sándi de saltanatty daǵdylanǵan tásilmen ernine tastap jiberip, qýatty nasybaıdy qushyrlana dámdep, «baıaǵyda, Sáken kókemiz Arqada júrgende saıatshylyq jasap, bir aýylǵa kelipti...» dep bizge beımálim bir qyzyqty da qupııa áńgimeniń shetin shyǵaryp, ar jaǵyn aıta qoımaı, qolyndaǵy kartasyna uzaqtaý úńilip, álgi áńgimesiniń áseri kimge qalaı áser etkenin baǵamdap, bir baıyrqalaıdy. Biz Aqańnyń aýzyna kirip keterdeı eminip, oıyndy umytyp, oımen alysyp ketemiz. «Bizdiń Maǵjan sumdyq bolǵan ǵoı, ózi sándi, ózi aqyn, ózi sheshen, ózi kósem, tipti Lenın qatysqan bir keshte asaba bolyp, óńsheń arystandaı orys­tardy aýzyna qaratqan» dep jáne bir ǵajap áńgimeniń shetin shyǵarady. Endi oıynnyń da qyzyǵy men azarty artqa sheginip, Aqańnyń tarıhqa toly tylsym áńgimeleriniń aýanyna qulaımyz. Bul 1980 jyldardyń basy bolatyn. Ol kezde Maǵjannyń atyn aıtý úshin kádimgideı batyldyq, tipti batyrlyq  kerek. Biraq Aqań janynda jalaýlap otyrǵan bizderge senedi, ol hıkaıalarynyń máni men mazmuny qajetti sanaǵa qapysyz jetetinin uǵynǵandyqtan kókeıindegi kórikti de «bórikti» oılaryn qoryqpaı ashyp, jasqanbaı aıtady. Endi birde biz esimin etene bile ber­meıtin Álimhan Ermekov týraly qyzyqty hıkaıa sherte jóneledi. «Ataqty matematık Álimhan degen aǵalaryń bar, kezinde NKVD-nyń zyndanyn kórgen, sol aǵalaryń týraly «myna Lenın degen sarysaqal da osal adam emes eken, bizdiń Álimhanmen bir saǵat pikirtalastyrýǵa jarapty» degen áńgime estidińder me dep jáne bir qaıyrady. Kún kósemge kún salyp qaraıtyn bizder jan-jaǵymyzǵa jaltaq-jaltaq qaraımyz. Sodan Alashorda ardagerleri týraly áńgime ketedi. Olardyń aıtqandaryn tap qasynda otyrǵandaı etip qyzyqty da áserli etip aıtqanda, ózimiz de qyzynyp, shirkin, sol tulǵalardy kórgen de armanda, kórmegen de armanda eken ǵoı dep janarymyz jasaýrap qalady. «Bastaýysh, baıandaýysh.., san esim, zat esim, syn esim...» degen qazaq tiliniń tirkes­teri men ataýlaryn alǵash qazaq tilinde ataýlap túsirgen, 1914 jyly «Qazaq tiliniń grammatıkasy» degen tuńǵysh oqýlyqty jazǵan, «Aqqumnyń bir qyzy bar Ińkár atty» degen asqaq ta sulý ándi shyǵarǵan Ahań – Ahmet Baıtursynov dep taǵy ketedi josylyp. Sosyn Ahańnyń túrmede otyrǵan jas Muhtarǵa – Muhtar Áýezovke degen ósıet hatyn oısha qaıtalap oqyp, «arystan ǵoı Ahmet» dep bir kúrsinip, «Qunanbaı shaqshasyn» qolyna alyp, qutysynyń aýzyn ashady. «Osy álgi Amerıkany ashqan birese Hrıstofor Kolýmb dep, birde Amerıgo Vespýchı dep sandalyp júrgender kóp. Dalbasa bári, Amerıka qurlyǵyn ashqan bizdiń baýyrlar – bizdiń babalar, kórersiń endi bir qyryq jyldan soń bul áńgime jan-jaqty aıtyla bastaıdy. Úndister ashqan ol qurlyqty, álgilerden kemi on-on bes myń jyl buryn ashqan olar, qatqan buǵazdyń ústimen qonys aýdaryp, sol jerlerge baryp meken tapqan» dep jáne ketti bir basqosýda. «Olardyń eki júzge jýyq sózi tup-týra qazaq tilimen birdeı aıtylady. Al, olar bizdiń tildi qaıdan biledi, tipti jer betinde qazaq degen halyqtyń baryn da bilmeıdi, bizdiń túbi jaqyn týystarymyz olar» dep talaı derek pen dáıektiń kózin jipke tizip, Aqań «Amerıkany ózi ashyp» tastaıdy. Árıne, ol kezde bizdiń bul áńgimemizden múldem beıhabar, táýelsizdik nátıjesinde, aǵylshyn tiliniń arqasynda Amerıka elinde elshilik qyzmette bolǵan belgili ǵalym, professor, kórnekti memleket jáne qoǵam qaıratkeri Ádil Ahmetov aǵamyz bir emes, birneshe zertteý kitaptaryn jazyp, Amerıka qurlyǵyn alǵash ashqandar bizben atalas bolmasa da, alys aǵaıyn – túbi túr­kige baryp tireletin úndister ekenin jetkize jazyp, bura tartýǵa jibermeıtin baı­saldy pikirler men tujyrymdar usyndy. О́tken jyldarǵa oısha kóz jibersem, bul eńbekterdiń shyqqanyna, odan basqa da dýaly aýyzdy ǵalymdar men zert­teýshilerdiń osy pikirdi túpqazyq etip ustana bastaǵanyna qyryq jylǵa taıap qalypty. Tizelini eńkeıtken, shirengendi ıiltken, attylyny túsirgen, Eýrazııanyń en dalasyn ǵana emes, qartań Eýropanyń, aqsaqaldy Azııanyń azýyn aıǵa bilegen talaı memleketterin tabanǵa salyp, ­ kóngizgen, aıdaǵanyna turǵyzǵan batyr babalardyń baıyrǵy izderin biz endi kórip, indetip izine túspesek te, biz de irgeli el, mártebeli memleket bolǵanbyz dep shalqaıatyndaı jaǵdaıǵa jettik. Osyndaı oılardy jonyp aıtyp, jadymyzǵa kóbirek quıǵan Aqańnyń aýyzeki áńgimesi otyz tisten shyǵyp, otyz rýly elge tarady. Keıde shaǵyndaý toppen qalǵanda, keıde ortaq otyrystan ekeýara qaıtyp kele jatqanda Aqań Ahań men Jaqań, Mirjaqyp pen Halel, Mustafa men Shá­kárim týraly da áńgime tıegin aǵytady. «Baýyrym, sen de ádebıet pen óner salasyn basqaryp otyrsyń, bile júrgeniń jón, «Lenınshil jas» gazeti ulttyq ustahana ǵoı, kóńilińniń kórigine sal» dep maǵan talaı-talaı qupııa jaılaryn aıtqan-dy. Aqańmen áńgimemiz jarasýshy edi. Ásirese, kúı óneri týraly aıtqanda keıde qostap, keıde daýlasyp, keıde pikirtalastyryp, biraz jerge barýshy edik. Aqańnyń qalamynan týǵan kóptegen kitaptarynyń basym bóligi kúı tarıhyna, kúı ónerine arnalǵan. «Serper» (1982), «Aqqyz» (1991), «Qazaqtyń áıgili kúıshileri» (1992), «Kúı-shejire» (birinshi-ekinshi kitaptar), (1992, 1997 jyldar), «Qazaqtyń kúı óneri» (2002). Bulardyń bárin qarap otyrsań, qazaq halqynyń basqa eshbir jurtqa uqsamaıtyn erekshe óneri – kúı óneri, onyń aıtýly tulǵalary men belgili kúıpazdar tarıhy ulttyq óner oqýlyǵy retinde qazirgi óner salasynyń bolashaq mamandaryna oqýlyq retinde arnaıy baǵdarlama boıynsha oqytýǵa suranyp turǵan jınaqtar. Suranyp turǵan máseleler. Átteń, ult mańdaıyna bitken osy óner men ult tańdaıyna bitken ánshilik ónerdiń sarqylmas salqar qazynasy qazir jany joq qaǵaz betterinde ýaqytyn kútip sarǵaıyp jatqany janǵa batady. Osylardyń birtalaıyn men tasqa basylmaı turyp onyń óz aýzynan esti­genmin. 1979 jyldyń jeltoqsan aıynda Altaıda bolǵan qysqy saparymda Tarbaǵataı óńirinde turatyn shejire qart, kúıshi, áıgili Qajymuqannyń kózin kórip, áńgimesin tyńdaǵan bir aqsaqaldy izdep baryp, bir tún áńgimelestim. Sonda ol kisi osy Tarbaǵataı aımaǵynda ǵumyr keshken Kóken degen kúıshiniń sıkldy kúılerin (12 kúı) shertip bergen bolatyn. Almatyǵa oralǵasyn «Kóken kúıshiniń qupııasy» degen maqala jazyp, «Lenınshil jas» gazetinde jarııaladym. Maqala shyqqan kúnniń ertesine Aqań shaqyrdy. «Mynaý bir ǵajap habar eken, álgi kúıshiniń jaǵdaıy, densaýlyǵy qalaı, qýatty ma, budan basqa qandaı kúılerdi biledi eken, qaı jerde, qaı aýylda?» dep táptishtep surady. Sol aqsaqaldy izdep barý kerek eken dep oılanyp qalǵany esimde. Qarııany izdep bardy ma, barmady ma, ol jaǵyn suraý esime kelmepti. Sonda da qazaqtyń kúıshilik óneri, onyń san alýan mektepteri týraly keńinen kósilgen áńgime boldy. Aqseleý Seıdimbekov áıgili Ahmet Jubanovtan keıingi qazaq kúıleriniń óńirlik, mekteptik, kezeńdik, dáýirlik, taqyryptyq, ıdeıalyq klassıfıkasııasyn túzgen, kúılerdiń mazmuny men pishinin taldaýda tereńge tartqan maman boldy. Kúı men sazdyń arajigin asha alatyn, áýen men sherdiń ózindik qasıetterin eksheı alatyn synpaz bolatyn. Kúıdiń dramasy men tragedııasyn, rekvıimi men patetıkasyn, elegııasy men epıkalyq qulashyn, qysqasy, kúıdiń janrlyq qyrlaryn kóńil notasyna mazmundy áńgime etip túsire alatyn sheber edi. Keıin sol áńgimelerdiń deni Aqańnyń kúı týraly tereń tolǵanystardan turatyn qazaq kúıleriniń tarıhı jınaǵyna endi. О́zi de qońyr dombyrany qubylta shertetin kúıpaz, án salmasa da qazaq ánderiniń ar jaq ber jaǵyn qopara qozǵaıtyn qýatty bilimge ıe qaıratker edi. «Jánibek án salady, Aqseleý tamsanady» degen qanatty sózge keıipker bolǵan Aqań sol jyldary Qazaq teledıdarynda alashtyń ardakúreń ánshisi Jánibek Kármenovpen qazaq ánderi týraly habarlar destesin jasady. Bul habarlary, shyn máninde, qazaq án óneriniń, ultymyzdyń san taraý ánshilik mektebiniń barlyq endikteri men boılyqtaryn ashqan syndarly da syrshyl, mazmundy da nurshyl altyn qazyna atandy, altyn qorǵa ajar qosty, upaı saldy. Ásirese, Jánibek baýyrymyz Sákenniń «Taý ishinde» ánin tebirene aıtqanda, onymen birge elige, eńserile teńselgen Aqań ekeýi qos aqboz atqa minip, taý ishinde sydyrtyp kele jatqan serilerge uqsap ketetin. Qulaqqa úzeńginiń syńǵyry, júgenniń sybdyry kelgendeı edi-aý. Jaryqtyq, jatqan jeri jaıly bolǵyr, Aqań osylaısha kópke úlgi, jurtyna ustaz bolýǵa jaraǵan tulǵa bolyp qalyptasty. Jalpy, shákirttik, ustazdyq degen nárse bireýdiń aldynda tapjylmaı otyryp, dárisin tyńdaý ǵana emes bolar. Shákirttik pen ustazdyqtyń qyry san alýan, syny sanańnan. Osy turǵydan kelgende, men ózimdi jurtymyzdyń jaqsylarynyń talaıynyń aldyn kórip, áńgimesin tyńdaǵan, basynan sıpatyp, batasyn alǵan baqytty janmyn dep oılaımyn. «Lenınshil jas» atty jastar gazetinde júrgen jyldarymda Seıdahmet Berdiqulov aǵanyń úlgi-ónegesin kórdim, sol kisiniń senimi maǵan túsip, uzaq jyldar osy basylymnyń mádenıet, ǵylym, ádebıet jáne óner bólimderin basqardym. Sonyń arqasynda talaı ataqty da aıaýly aǵa-apalarymnyń aldyn kórdim, syrlas­tym, suhbattastym, ini-baýyr boldym, shákirt boldym. Úırendim, úlgi aldym. Bul meniń de «ómir mektebim» boldy. Aqańnyń «Zerde» (burynǵy «Bilim jáne eńbek») jýrnalynda basshylyq qyzmet atqarǵan jyldary onyń ulty­myzdyń bilimi men ǵylymyna, tarıhy men mádenıetine, óneri men ádebıetine erekshe serpin pen senim bergen kezeńi bolǵany óz aldyna tarata aıtar taǵylymdy áńgimeniń ózegi. Keıingi jyldarda osynaý izgi mektep maǵan jas tolqynnan oza otyrýǵa nemese aldyńǵy topqa jete jedeldesýge úlken septigin tıgizdi. Sonyń ishinde Aqańnyń orny bólek edi. Aqseleý aǵamyz aýyzsha shejireniń shynaıy sheberi bolatyn, aýzymen qus tistegen aıtqysh, kóńilimen kıik atqan sanager, qazaqy qaljyń men qazaqy bitimge qamshy saldyrmaıtyn qarager edi. San jyldar boıy kóńil domnasynda qaınaǵan, talmaı izdenýler men tańdaı tanýdyń nátıjesinde onyń qalamynan týǵan «Qazaqtyń aýyzsha shejiresi» atty ensıklopedııalyq jınaqtyń ózi ulttyq tarıhtyń uly qoınaýlaryn ashyp-ashyp tastaıtyn, baǵzy sóz, baıandy pikirge bas­taıtyn keń de kemel týyndy. Aqseleý Seıdimbek «maǵan búkil qazaq dalasy án salyp turǵandaı kórinedi» degen Potanın pikirin odan ári tiriltip, tipti odan asyryp, deregi men dáıegin jetkizip, dalamyzǵa kelgen sandaǵan jıhangezdiń aıtqan-jazǵandarynan ótkizip, bir ózi bir mektep qalyptastyryp, syzy betinen kórinip turatyn sosrealızmniń serpini qatty ýysynan ebin taýyp shyǵyp, esesin taýyp aıtyp, «búkil qazaq dalasy shejire bolyp sóılep tur» degen konsepsııasyn keńes ókimetiniń kezinde de halyqtyq qoldaýǵa jetkizgen, eliniń kóńili men kózin ashýǵa septigi tıgen qaıratker tulǵa boldy. Túrki jurtyna etene jaqyndap keldi degen Lev Gýmılevtiń de eńbekterinde bilmestik pen kánigi saıasatkerlik qatar ushtasyp jatatynyn, sondyqtan onyń ǵylymı tujyrymdaryn kóńildiń ulttyq súzgisinen ótkizip, sana senzýrasyna salyp oqý qajettigin de alǵashqy aıtqandardyń biri jáne bilip aıtqan Aqseleý Seıdimbek. Tulpar minip, tý alǵan bahadúr babalarymyzdyń dástúrli jolyn jalǵap, qaımaǵy sypyrylǵan halqymyzdyń sovettik kezeńde sútteı «uıytylǵan» tynyshtyǵy egemendikke jetip, esemiz qaıtqanda ǵana tańdaıǵa tatıtynyn tap basyp aıtýmen, tapjylmaı jazýmen júrgen jaýynger-qalamger boldy. Synalap aıtyp, sypaıy kórsetip, sanaǵa salmaq salatyn sózdiń dámin keltirip, dánin jetkizgen dáneker sózger edi. Ataqty Baıdaly bıdiń topyraǵynda kindigi kesilgesin bolar, bılershe tolǵap, bılershe kesim aıtatyn, baıtaq dalamyzda baıraq kóterip, qas dushpanǵa qaımyqpaı qarsy barǵan Baıǵozy batyrdyń kindiginen taraǵan úlgili urpaqtyń izine ergesin bolar, batyrsha qozǵalyp, batyl sóıleıtin. Qazaqy sózge qamshy saldyrmaıtyn Aqań zergerlik pen saıatkerlikti, ustalyq pen sanatkerlikti, órimshilik pen ónerdi teń qaǵystyryp, tereńnen jymdastyryp, estetıkalyq zerdege salyp tereńdetip, aıtqan áńgimesin de, aıshyqty áfsanasyn da ulttyq uly murattarǵa ákelip tireıtin. Ulttyń uly armandaryn óziniń adamı úmitterine ulastyryp, bary men joǵyn túgendep, óziniń boıy men soıyn qatar kórsetip, jurtyna janyn ashyp, jany ashyp ǵumyr keshti. Aıtty, jazdy, sóıledi. Kúmbirlep sóılep turǵan boz dalasynyń tilin taýyp, tógiltip, tinin taýyp egiltip, dinin taýyp bekemdep, alash arystarynyń uly murattaryn búgingi zamanǵa jetkizip, keler kúnderge ótkizip ómir súrdi. Osy uzaq jol, uzaq saparda tar jol, taıǵaq keshse de, Jańaarqa dalasynda josyla shapqan jez kıikterdeı ýaqyt jelinen oza shaýyp, halyqtyq qaraqshyǵa olja salýmen boldy. ...Men Jańaarqa dalasyn talaı ret bókterleı, aqseleýi jelmen teńizdeı tolqyǵan ulan jazyqty keship ótip, ultymyzdyń uly taýy – Alashtyń abyz taýy Ulytaýǵa asyǵa jetkenmin. Uly tarıhymyzdy baýyryna basyp jatqan baýyrmal taýdyń basynda turyp, qazaqtyń keń-baıtaq dalasyna uzaq-uzaq qarap, kóńil kózin sýarǵanmyn. Ǵajap, muny kórý kerek, kóktemde myqynyn jasyl belbeý kómkergen aqseleýi kúz aıynda aqshýlan tartyp, ata dalanyń aq saqalyndaı bolyp baıtaqtana shalqyǵan kezinde kórseń, kóńil qusyń shartarapqa shalqıdy. Ulytaýdyń osy aqseleýli alqaby men ultymyzdyń ulany Aqseleýdiń arasynda máńgi ajyramas tutastyq, máńgi úzilmes baılanys bar edi. Dalasymen adas, seleýimen saptas Aqań osy baıtaq dalaǵa kóz nuryn qandyryp talaı turǵan bolar-aý. Batystan soqqan barqyn jel erliktiń piri Edige taýyna qaraı qubyla qozǵalǵanda, aqseleý teńizi odan ári tolqyp, shalqyp, saltanat sımfonııasyn tógedi. Aqshańqan dalanyń arııasy – uly tarıhtyń darııasy. Tartatyn jel, tyńdaıtyn el. Alla bergen nesıe ǵumyrda Aqań sol sazdardy sózge aınaldyryp, eline usyndy. Eli de emine qabyldap, elige tyńdaı aldy. Tipti ár tentektiń aýzynda júrgen beıpil sózderdi de erinbeı jınap, ulttyń bul da bir dúnıesi ǵoı, bul da tildiń bir salasy ǵoı, baılyǵy ǵoı,  izdeýshisi bolsa izine túser dep túptep tas­tady. Ashyq-tesik jatqan qorasynyń bir buryshyna kerek tastyń aýyrlyǵy bolmas dep daladan tapqan kóne múkámálin ákelip tastaı salatyn qazaqy qarııanyń minezi de Aqańda jetip jatatyn. Átteń, ótpes ómir, tozbas temir bar ma, Aqań da artyna ańyzyn ertip, ana dúnıege kóshti. Bıyl bes jyl tolady. О́ziniń atakúldigi, ana jurty – Atasýdyń bir qara dóńinde qara jolǵa bıikten kóz tas­tap, júzin Qubylaǵa – Ulytaýyna qaraı berip, máńgi damyldap jatyr. Ulytaýdyń basynan qulaı júgirgen jel aqseleýli dalany terbeı tolqytyp, kúńgirlegen Aqseleý kúmbezderiniń muńdy sazdaryn Jańaarqa jazyǵyna qaraı uzatady. Saıyn dalanyń saz balshyǵyn kúıdirip qalaǵan sary aıshyqty kúmbezderi jeldi kúni aqseleýli týǵan dalasyn keship kele jatqan Aqańa uqsap ta ketkendeı... Aqań qaıtys bolǵan kúni myna óleń týyp edi: Aqseleý ótti ómirden. Ultynyń ulany edi, Ushqanda qyrany edi. Tańdaıda tili bolatyn, Mańdaıda shyraǵy edi.   Aqseleý ótti ómirden. Eliniń súıiktisi edi, Jurtynyń ıyqtysy edi. Qatygez ajaldyń qylyshy, Aımańdaılardy qıyp túsedi.   Aqseleý ótti ómirden. Kúmbezderi kúrsinip jatyr, Tunjyrap tirshilik jatyr. Artynda Alashy qaldy, Armannyń búrshigi jatyr.   Aqseleý ótti ómirden. Kerilmeı asqaq qanatyń... Keziń be tynym tabatyn? Ultyńnyń uly tilegi – Ashylsyn aldan jánnatyń. (2009 jyl). Keń aqyn Keńshilik shalǵyny belge qulaǵan shandoz dalany jyrlaǵan bir óleńin: «sabaýdaı bir shal jetpeı tur» dep aıaqtaýshy edi. Ult rýhanııatynyń sol saıyn dalasynda uly muratqa adal qyzmet jasap júrgen ulyq tulǵalarymyz bar ǵoı, shúkir. Sol halyqtyq qazynaly júktiń bir jaǵyn eńsere kóterip, ıyǵy jaýyr bolǵansha, qadamy toqtaǵansha, qalamy qolynan túskenshe qaltqysyz qyzmet jasaǵan Aqseleý Seıdimbektiń orny oısyrap qaldy. Sana kóshine olja salar sabaýdaı bir shal jetpeı tur desem, artyq aıttyń dep aıypqa buıyrmańyz, qadirli oqyrman. Bulǵaq kúnderde de buqpantaılamaı ǵumyr keship, bahadúrlik dástúrdi at ústinen túsirmegen Aqań edi ol. ...Ulytaýdyń basynda ulyǵan jel de qazaqtyń qadirli perzentin joqtap jatqandaı... О́tegen ORALBAIULY, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri.