Sypyra saýatsyzdyqtyń tamyry tym tereńde

Jýyrda (2014 jyl, 10 qańtar) gazetimizde jarııalanǵan Aınash Esalıdiń « – Nestevatsyn? – Oınavotrm» atty ǵalamtordaǵy sypyra saýatsyzdyq týraly maqalasy jurtty mazalap júrgen máseleni dóp basqany baıqaldy. Áleýmettik jelilerdegi jappaı qate jazýǵa qatysty kóterilgen máseleniń aıtylǵan jerde qalmaýyna múddelilik tanytqan eljandy azamattar kóptep tabylyp, redaksııaǵa habarlasyp, tilge janashyr jandar maqala úshin alǵysyn bildirip jatty. Agenttegi saýatsyzdyq derti alys shetelderde «Bolashaq» baǵdarlamasymen bilim alyp jatqan jastarymyzdy da beıjaı qaldyrmaı, Londonnan, Máskeýden gazet saıty arqyly ún qatyp, dúnıejúzin jaılap bara jatqan keleńsiz qubylystan qutylýǵa úndedi. Kókeıkesti máseleniń tamyryn tereńnen izdeýge umtylǵan oqyrmandar pikirleriniń bir parasy tómendegideı. Sáýle ÁBEDINOVA, «Aqjúnis-Astana» jýrna­­ly­nyń bas redaktory: – «Adamzattyń ózi jetken je­tis­tigi óziniń túbine jetedi» de­gen­di bir jerden oqyǵanym bar. Bul – jetistikten, damýdan, alǵa jyljýdan bas tartaıyq degen sózim emes. О́z basym, qashanda pro­gress jaǵyndamyn. Alaıda, ol «progress» ózge jetistikterdi joımaıtyn progress bolýy tıis. Búgingi ǵalamtor – adamzattyń eń úlken jetistigi. Alaıda, ol bizdi oı­­­laý, este saqtaý qabiletimizden, mıdy istetý qabiletimizden, «te­­­­mir­­­­­deı logıkany» jattyqtyrý qush­tar­­­lyǵymyzdan aıyryp barady. «Egemen Qazaqstan» gazetinde jýrnalıst Aınash Esalı «– Nes­­­tevatsyn? – Oınavotrm» degen maqalasynda kókeıde júrgen biraz oıdy ortaǵa salypty. Jasyratyny joq, bireýden saý­atsyz jazylǵan habarlama ne hat alsam, ol adam týraly birden «teris» oı keledi. Jaqtyrmaı qalamyn. Ondaı hattardy oqyǵyń da kelmeıdi. Jaraıdy, ony qoı­shy... sońǵy kezde agenttegi saýat­syzdyqqa kóz jumyp qaraı­tyn boldyq. «Asyǵys tergende saýat­­tylyq týraly oılap otyrýǵa ýaqyty joq shyǵar, buny teh­­­nıkalyq qate dep qana qoıaıyq» dep ózimdi de, kózimdi de kóndir­dim. Alaıda, redaksııamyzǵa salaqu­­lash maqala jiberetin kásibı jýrna­­lısterdiń saýatsyzdyǵyn kórgen­de, maqalasyn qaq bólip, qoqys jáshigine laqtyra salǵyń keledi. Búgingi ǵalamtordyń paıdasy óz aldyna, al zııany shash etekten ekenine kún ótken saıyn kózimiz jetip otyr. «Ish qazandaı qaınaıdy, kúreserge dármen joq». Sol kóp zııannyń biri – Aınash aıtyp otyrǵan ǵalamtordaǵy saýatsyzdyq máselesi. Bul keshe nemese búgin paıda bola salǵan áleýmettik másele emes. Agenttegi saýatsyzdyqtyń tamyry tereńde. Bul – táýelsizdik alǵaly ultymyzǵa jabysqan dert. Buryn keńes kezinde kitap, gazet-jýrnal oqý sán edi. Aıdaladaǵy qoıshynyń ózi etiginiń qonyshyna ne kitap, ne gazet-jýrnal qystyryp júretin... Menińshe, agenttegi saýat­syz­dyqtyń tamyry tereńde. Búgingi ǵalamtordaǵy saýatsyzdar – tek ǵalamtorda ǵana emes, ómirde de saýatsyz. О́mirinde kitap oqymaǵandar. Kitap oqyǵan adam ár sózdiń durys jazylýyn biledi. Kórkem ádebıetti bylaı qoıyp, 5-synyp oqýshysy bilýge tıisti qarapaıym mektep baǵdarlamasyn bilmeıtinder tolyp jatyr. Onyń ústine, búgingi mektepterdi ınteraktıvti taqtaǵa, kompıýterge toltyryp tastadyq. Quddy bir alǵa damyp ketkenniń eń joǵarǵy kórsetkishi sol sııaqty. Menińshe, mektep oqýshysy qalam­men dápterge jazyp, bormen taq­tany shımaılap, kún saıyn óziniń grammatıkalyq qatesimen is jú­zinde qaıta-qaıta jumys istep otyrmasa, ol qansha jerden bilimdi bolǵanymen, saýatsyz adam bolyp qalyptasady. Al saýatsyz adamdy bilimdi deýge bola ma? Búgingi jastardyń bilimi basynda emes, qolyndaǵy baılanys quralynda (uıaly telefon, planshet, kompıýter, t.b.). Ashyp jiberip kez kelgen málimetti aıtyp bere alady. Al qolyndaǵy quralyn tartyp alsań, qaýashaqtyń bostyǵy sonsha, kózi alaq-julaq etip, meńdýana jegen qoıdaı máńgirip qalady. Búginde eń bilimdi degen oqýshynyń qolyna osynyń birin de ustatpaı, qur qaǵaz-qalam berip, saýatyn tekserip kórsek, uıat­­­tan onyń emes, ózimizdiń betimiz qy­za­­­ratyny anyq. Sondyqtan, meniń oıym­sha, saýatty urpaqty mektep qa­byrǵasynda ózimiz oqytyp, daıyn­dap shyǵarýymyz kerek. Nurjol TABIǴAT, oqyrman: – Alǵash ınternetke tirkelgen ýaqytym 2008 jyldyń basy eken. Jazatyn jerde saýatty jazýǵa bolady, bylaısha qysqartyp jaza salǵanda turǵan eshteńe joq sııaqty jáne solaı bola beredi de. Bul, ásirese, aǵylshyn tilinde óte jaqsy damyǵan. Men aıtar edim, bul kóterilgen dabyl tek qana ınternetke qatysty emes. Mysaly, sheteldikter buny jaqsy qabyldap, tez beıimdep, «Text Messaging Abbreviations & Shortcuts», «Internet linguistics» syndy taqyryptarmen óz aldyna bir taqyryp kóterip, júıeleı bilgen. Bular bolary bolyp, ­boıa­ýy­ sińgen soń, bizdikiler endigi ǵasyrda ony qazaqshalatyp jatatyn shyǵar... Kúlkili bolmaǵanda, muńly bolar edi. Kez kelgen qubylystan jaqsylyqty jasaı almaı, kósh sońynda qalyp ketetin keı jaǵdaılardyń keı sebepteriniń biri osy qasıet bolar. Áýesbaıdyń QANATY, Londonnan: – О́kinishke qaraı, jónsiz qysqartyp jazý, sózdi burmalap jazý tek Qazaqstan emes, álem jastarynyń ádetti derti der edim. Mundaı tildik dert aǵylshyn tilinde de bar. Kóbine mundaı ádet durys jazý talaby qoıylmaıtyn áleýmettik jelilerde kóp kezde­­­­sedi. Alaıda, menińshe, feıs­býk­taǵy paraqshanyń ıesi ondaı kommentterdi ózi óshirip otyrýy tıis. Sol kezde ǵana paraqsha ıesine degen qurmet artady. О́ıtkeni, adamdar saýatty jazylǵan jazba-post pen kommentterdi joǵary baǵalaıdy. Osylaısha komment jazýshylar ózderi de saýatty jazýǵa mashyqtanady. Al, túrli deńgeı, taqyryptardaǵy saıttarda mundaı sholaq jazýlarǵa tyıym salýǵa bolady. Iаǵnı, saıt moderatory kelte kommentterdi óshirip nemese kompıýter tilimen aıtsaq, ban jasap otyrady. Ilham IBRAGIM,  «Astana» telearnasy arna­­­­­ıy jobalar bóliminiń basshysy: – Osyndaı jazýlar tóbe shashymdy tik turǵyzady. «Slm, ne jnk, ne ıstep» dep jazyp júrgenderdiń kóbi stýdentter. Al oqýshylar týraly aıtýdyń ózi artyq. Mıkroblogtan oqyǵanym: – kaz kýtshısh, apaı taktaga shakyrvatr. O, Qudaı!!! Bul degeni sabaqta da sol «kúıik» agent. Jeke basym osylaı jazatyndarǵa jaýap jazbaımyn. «Onsyz da tilim-tilim bolǵan tilim-aı» deısiń de qoıasyń. Al vırtýaldy álem jaqyn-jýyqtan alystatyp jatqany bólek áńgime. Adamdy jyndandyryp, oqshaýlandyryp barady. Bul óz basymyzdan da ótti. Sondyqtan birte-birte onlaın ómirden bas tarta bastadym. Qazybek DÁÝITALIEV, Máskeýden: – Kóterilip otyrǵan máseleniń erte me, kesh pe, emi tabylatyny sózsiz. Sebebi, jańa qubylys ózine tán ınnovasııalary men kemshilikterge árdaıym toly bolyp keledi. Adamnyń aqparat alý bostandyǵyn eshqandaı zańmen shekteý múmkin emes, biraq qandaı da bir ákimshilik-quqyqtyq mártebege ıe bolsa, sol qatynastyń máninen shyǵa otyryp shektelýi múmkin. Bul janrdy bálkim postklassıkalyq výlgarızmge jatqyzýǵa bolatyn shyǵar. О́zim de agentten ne t.b. áleýmettik jelide jedel habar almasyp otyrǵanda oıdy qysqa jetkizýge tyrysamyn. О́ıtkeni, mańyzdysy aqparat almasý, onyń estetıkalyq qyry emes. Bálkim, aǵylshyn tiliniń amerıkalyq nusqasyna uqsap bolashaqta til shubarlanýy múmkin dep qaýiptenýge bolatyn da shyǵar. Alaıda, «nestevatsyn» degendi tarazdyqtarda burynnan bar redıalekt deıdi ǵoı jurttar. Arman: – «Túsinikti tilmen» aıtqanda: «Osny oqǵanda neoılavotsyz?» ... depsiń, «Aıtnva?» «Bdan qýtlý qınǵo». Túsindiń be, Aınash? «Aıtaıyn ba?» «Budan qutylý qıyn ǵoı» degenim ǵoı. Degenmen, júregińde qazaqtyń namysy, tamyrynda qazaqtyń qany bar qazaqtyń ár jasy (júrekti jigitteri men qylyqty arýlary) ana tilin bulaı qorlaýǵa jol bermeýi tıis! Men dál solaı bolaryna sengim keledi! Oralhan, oqyrman: – Aınash tógiltip turyp jaz­ǵan eken, maqala óte keremet shyǵypty. Shynynda, jastar sms jazǵan kezde qate-qate, saýatsyz jazady. Baıaǵynyń qyzdary jigitten hat alǵan kezde arasynan qate kóp shyqsa, qyzyl sııamen shıedeı qylyp qaıtadan salyp jiberetin. Qazirgi qyzdarda namys joq. Sosyn avtobýsqa kirip qalsa, eldiń bári sotkasyna úńilip otyrady. О́tkende baldyzymdy poıyzǵa shyǵaryp saldym. Sonda vokzaldyń zalynda bir saǵattaı otyrdyq. Oıpyrmaı, áńgimelesip otyrǵan adam az. Eldiń bári tómen qarap shuqshıyp, telefondaryn shuqylap otyr. Masqara, quddy bir zombı sııaqty. Osy soraqylyqty Aınash jaqsy sýrettepti. Dáýirjan TО́LEBAEV, «Ana tili» gazetiniń tilshisi: – Maqalada kóterilgen másele óte oryndy dep sanaımyn. Iá, shyn máninde ǵalamtordaǵy, áleýmettik jelilerdegi saýatsyz jazylǵan «bydyq» sóılemderdi kórip shoshıtyn halge jettik. Sózdi qysqartyp jaza salý, áriptik, stılıstıkalyq erejeni saqtamaý beleń aldy. Bul tildiń áýezdiligin, ásemdigin, kórkemdigin, ádemiligin, shuraılylyǵyn joıýǵa aparatyn qubylys. Tildi buzýǵa, sózdi «múgedek» etýge eshkimniń qaqysy joq. О́kinishke qaraı, bul úrdis barǵan saıyn kúsh alyp, keń tarap barady. Munyń ar jaǵynda tilge degen jaýapkershiliktiń joqtyǵy, tómendeýi jatyr. Bir sózben aıtqanda – soraqylyq. Múkistik. Tilge beıjaı qaraǵan adam ómirge, qoǵamǵa da solaı qaraıdy degen sóz. Ata-babamyzdyń qanymen, anamyzdyń aq sútimen berilgen ana tilimizdi qısyq-qyńyr jazýlardan saqtaıyq. Dandaı YSQAQULY, professor: – Aınash Esalıdyń maqalasy oqyrmannyń nazaryn qoǵamnyń, ǵylym men tehnıkanyń damı túsýine baılanysty qazirgi qazaq qoǵamyn asa bir qaýipti rýhanı derttiń dendep bara jatqanyna aýdarypty. Qazir jer betin jahandaný elesi kezip júr. Jahandanýsyz qoǵamdyq damý joq. Jahandanýdy paıdalana bilmesek, ot basamyz. Sonyń bir nyshany – osy Aınash kóterip otyrǵan jaǵdaı. Osy bizge qajet pe, paıdaly ma, zalaldy ma degen sııaqty saýaldarǵa jaýapty ulttyq múdde turǵysynan izdeý kerek. Álemdik jahandanýǵa baılanysty kóp máseleler oılanbaı sheshilip jatqandyqtan da qazirgi qazaq qaýymy rýhanı dertke ushyraǵan. Bul máselege qazaqtyń ulttyq múddesi turǵysynan kelmeıinshe, durys sheshimin tabýy qıyn dep bilemin. Rýhanı-qoǵamdyq ómirimizdiń osy sııaqty ultymyzdyń bolashaǵyna qaýip tóndirip, sheshimin kútip turǵandary qanshama. Qazaqtyń máselesin búkil el bolyp sheshetin kez kelgen sııaqty. ALMATY.