Japon kelin

Jetpisinshi jyldardyń aıaǵy. Qıyr Shyǵystan áskerden oralǵan jerlesimiz Jarbulaqqa súıgen jarym dep japon qyzyn ákelipti. Kópultty Keńes Odaǵynyń azamattaryn jatqa bilgenmen aýylymyzda jat tilde sóıleıtin tiri jandy kórmegen oqýshymyz. Áıgili Alakóldiń jaǵasyndaǵy tek qazaqsha sóıleıtin bes myń turǵyny bar qazirgi Qabanbaı aýylyn­da basqa ult adamymen osylaısha tuńǵysh ret tanystyq. Elý-alpystaı slavıan ulysy sanalatyn kórshi-qolańnyń tili taza qazaqsha bolǵandyqtan, olar­dyń orys ekendikteri Pasha me­rekesinde eske túsetin. Qyzyl-jasyl túrli túske boıalǵan shelek toly jumyrtqalaryn «Hrıs­tos voskres» dep dúbirletip tara­tatyndary bizge meıram ári mereke edi. Alaqaılap dosta­ryna jumyrtqa usynatyn sol kezdegi sary aýyz bala – qazir Nur Otan partııasy Shyǵys Qa­zaqstan oblystyq fılıaly tóraǵasynyń birinshi orynbasary Oleg Vasılevıch Chýgýnkov.

...Bastaýyshta oqımyz. Úlken úzilistegi ermegimiz mektepten júz metr jerdegi mehanızatorlar daıar­laıtyn ýchılıshede traktor júrgizýdi oqyp júrgen japon jeń­gemizdi bir kórip qalý. Olar da bizben qatar úziliske shyǵady. Qap-qara formadaǵy jıyrmaǵa tarta bolashaq traktor­shylardyń arasynda onyń beti men qoldary appaq bolyp alystan aıshyq­talatyn. Kúndegi ádetinshe ózin tama­sha­laýǵa mektep sharbaǵyna asylyp kóz tikken qyr balalaryna qolymen júrek beınesin kórsetip, oń qolyn ernine taqap qurmetke qoshemet mahabbat sezimin joldaıtyn. Biz de bul qımyldy qaz-qalpynda qaıtalap, cynyptas qyzdardy «ońbaǵandatyp» qyr sońymyzdan júgirtip qoıatynbyz.

Mehanızatorlar kýrsy aıaq­talǵan soń japon jeńeshemizden kóz jazyp qal­dyq. Oqýshydan jasóspirim jasqa jetip, ót­peli kezeńge ótkende ómirlik quby­lys­tardan ózimizdi izdep, balalyq minez azaı­ǵan. Shashyn ádemilep qıyp uldardan qupııa syr jasyratyn jastary qatarlas qyzdarǵa yqylaspen kóńil bólý sezimi japon jeńeshege balalyq qumarlyqty esten shyǵarǵan...

Sekseninshi jyldardyń sońyn­da týǵan ólkem týraly «Jar­bulaq degen aýyl bar» atty hro­nıkalyq kitap jazý­dy bastadym. Stýdenttik sessııa ara­syn­da aýylǵa jol túskende japon kelin tý­raly hıkaıanyń jalǵasyn Eń­bek Qy­zyl Tý ordendi sovhozymyzdy shırek ǵasyr basqarǵan Sosıalıstik Eńbek Eri Raqymǵalı Tóleýbekovten estidim.

«Sharýashylyq úshin tabysy mol, jeke qara basyma qara túnek ornaǵan, janym men júregimdi qan jylatqan Más­keýdegi Olım­pıada ótken jyl. Esime tússe ókinishim ózegimdi órteıdi. Mysyr eline saıahattap shyqtym. San ǵasyrlyq tarıhqa toly Mysyrda perǵaýyndar turmysymen tanysyp, óz tarıhyn ardaq­tamaǵan pende ózin de syılamaıtynyn uqtym. Tarıh degenimiz – ótkenniń búginge sabaǵy ǵana emes, bizdiń keıingi urpaqqa qaldyrar ónegemiz. Elde júrgende bir ýaq Germanııadan taratylatyn «Azattyq radıosyn» qosyp tyńdaıtynym bar edi. Shet jurttaǵy demalysta mı tynyǵyp, qaperime jattalyp qalǵan Mıýn­hendegi «Azattyqtyń» qazaq bóli­miniń telefonyna Kaırdegi qonaqúıden qońyraýlattym. Erteńinde menimen júzdesip, ýáde etken qazaqtyń dám-tuzynan dám tatýǵa Mıýnhennen Kaırge ushyp jetken Hasen Oraltaımen solaı ta­nysqam. Shetelde júrsem de saqtyq jasap Hasenmen kisi aıaǵy basylǵan kezde kesh qaraıa kez­desemiz. Talaı áńgime aıtyldy, túpsiz tarıhqa úńildik. Tańǵa sheıin shaı soraptap syr tartyp, suhbat quratyn babalarymyzdyń basynan keshkenin basymnan ótkerdim. Sony Keńes adamdary toqtaǵan Kaırdiń meımanhanalaryn timiskileıtin KGB tyńshylary sezip qoıypty. Elge oralǵan soń alty aı izimnen qalmady. Búkil aýyl turǵyndarynan men týraly málimet jınady. Jurtyma raqmet, meni qoldap ta maqtap shyqty. Naqty dálel, tapjyltpas derek tappaǵan soń toqtady. Biraq júregimdi tirideı julyp, úkilegen úmitimdi úzdi. KOKP OK men KSRO Mınıstrler Keńesiniń Patrısa Lýmýmba atyndaǵy Halyqtar dostyǵy ýnıversıtetin úzdik dıplommen támamdap, Keńes Odaǵynyń Shvesııadaǵy elshiligine ornalasqan ulyma kesiri tıip, túbi tragedııa­men tyndy», degen. Japon kelin jaıly da azdap syr shertken...

Bul derekter atamekenime arnalǵan kitapqa enbedi. Jaz­ǵanymmen ony Kom­mýnıstik par­tııanyń senzýrasy ótkizbesi anyq edi. Áńgimemizdiń bas keıip­keri japon kelinshektiń aınala­syndaǵy san taraý hıkaıatty keıin de kóz kórgender men estigenderden suras­tyrdym. Árkimniń san qıly pál­sápási bar. Ańyzy da, aqı­qaty da aralas qazaqtyń aýyz ádebıetine jaqyn álqıssa. Bil­genimdi, túıgenimdi baıan­daıyn.

...Kúzgi kún edi. Kelin bolyp túsken «Jar­bulaqtan» «Qarabulaq» qoı sovhozyna kóship kelgenderine jyl jarym ýaqyt jyljyǵan. Perzent súıdi. Kúıeýi eski traktordy kún ara jóńdep, qolǵa tıetin mardymsyz jalaqysy as-sýynan aspaıdy. Japa tamnyń tóbesinen sý tamshylap, qabyrǵalary kógergen. Kómir joq, tezek jaǵady. Bir jastan asqan balasy salqyndap syrqattanǵanyna bes kún. Jubaıy qystaqtaǵy malshylarǵa shóp túsirýge keshe ketkennen oralmaǵan. Jy­laýǵa da shamasy joq sábıdiń demikpesi údegen. Shydaýǵa shamasy jetpeı sharasyzdan jylaǵan. Kontor jaqqa shyǵyp on eki shaqyrym jerdegi Jarbulaqtaǵy emhanaǵa jetkizip salar kólik izdegen...

Qońyr kúzdiń yzǵary kú­sheıgen. Birden aýyl shetindegi «shpıonnyń» úıine tartty. Estýinshe, banderalarǵa jár­­dem­desken degen jeleýmen qıyrdaǵy Qara­­bulaq bólimshesine 50-jyldary Ýkraınanyń Karpat taýlarynan jer aýdarylǵan otbasynyń bul aýyldan attap shyǵýǵa ruqsaty joq. Eski-qusqymen qorshap tastaǵan daýalynan qoranyń ishi kórinbeıdi. Shashylyp jatqan tas-temirden qurastyrǵan aýyl ishilik kó­likteri bar. Sonysymen turǵyndardyń usaq-túıek zattaryn tasymaldap nápa­qalaryn tabady. Kórshilerimen de aralasa bermeıdi. Olarǵa de kóp eshkim jolamaıdy. О́zi «shpıon», al jubaıy «shpıonnyń áıeli», balalary «shpıonnyń balalary» atanǵanyna da qulaqtary úırenisip kóngen. Solardan qolǵabys suramaq. Qudaıy sózin aıtyp, jalynyp kóz jasyn tókken. Tasty da eriter sózden soń «shpıonnyń balasy» áke­siniń san márte eskertýlerine basyn ızeı-ızeı rýlge otyrdy. Dańǵyrlaǵan kólik­tiń sıqy qoldan jınalǵan motorly arba ispettes.

Japon kelin de úıine júgire jetip, sábıin orap tezdetip kó­likke mindi. Jań­byr túnimen tyn­baı sirkiregen. Kóshe bos. Dala kóńilsiz. Mal tuıaǵymen taqyr­lanǵan aýyldyń shyǵa berisi júrekti jetimsiretkendeı. Jarbulaqqa aparatyn asfalt jolǵa kóterilip, elý metrdeı alǵa o­zǵanda qıqýlaı júıtkı jetken avtoınspeksııanyń júırik «Jıgýlıi» aıǵaılap baqyrsyn dersiń. Qarabulaqtan aıaq basyp attap kórmegen «shpıonnyń balasynyń» kózderi jypylyqtap, jany jahanamǵa ketkendeı boldy. Mashınanyń qujaty da, júrgizýshiniń pravosy da joq. Ákesin Stalın jendetteri jer túbine qýdalap tyǵyp tastasa da, tiri júrgen­derine shúkirshilik etetin baptıster. Mine, sol qys­talań óz basyna tústi dep túıgen «shpıonnyń ulynyń» qoldary dirildep, rýlge ıe bola almaı typyrshyp qalǵan. Kózdi ashyp-jumǵansha qıralańdaǵan kólik bıik asfalt joldan yldıǵa aýnaǵanda japon kelin nárestesin baýyryna basqan. Synǵan áı­nekten súıretile shyqqan shopyr qan basqan betinen kózin súrte úıine qaraı syltı basyp zyrlaǵan. Japon kelin esin jııar-jımastan sábıin shaqyrǵan. Mańdaıynan saýlaı aqqan qan balasynyń demin tyńdamaqqa eńkeıgende náresteniń kórpeshesi qyzyl qanǵa boıaldy. Shyńǵyrdy, balasynyń demin estimegen soń janushyra aıǵaılap bir qolymen sábıin qushaqtap jer tizerlep kólikten shyq­ty. Súıgen jigitiniń jetegine jaby­syp sonaý Vladıvostoktan jeti myń shaqyrym shalǵaıdaǵy jer túbine jetkende osyndaı qıyndyqqa tap bolaryn oılady ma? Sábı meıirine qanbaǵan ana, demi úzilgen nárestesin qutqarýǵa soń­ǵy múmkindik qaldy degen áıel zaty­nyń sıqyr sezimi boıyna erekshe qýat berip, serpile kóterilip asfalt jolǵa júgire shyqqan. Qaz-qatar tizilgen «Vol­ga» avtokólikteriniń kolonnasy ózinen qıǵashtaı qashyp janynan zý ete túskenin baıqady. Meń-zeń. Dúnıe shyr aınalyp, kóz aldy qyp-qyzyl túske boıanǵandaı. Kólik­tiń synǵan áınekteri aıaýsyz keski­legen basy men beti-qolynan qan sorǵalap aǵyp jatqanyn baıqamady...

Bes «Volga» júz elý metrdeı ozyp ba­ryp toqtaǵan. Úki­mettik resmı dele­gasııanyń basshysy Semeı oblystyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy Ama­nolla Ǵabdolhaıuly Ra­ma­za­nov kó­likten jyldam túse jetip mań­daıynan sı­paǵanyn da sezbegen. Oblys bas­shysynyń pármenimen aýdan bas­tyǵy­nyń «Volgasyna» minip Maqan­shydaǵy or­talyq emhanaǵa jetki­zilgende esin jıǵan.

Oblys basshysy sol kúni KOKP Orta­lyq Komıteti, Búkil­odaqtyq Kásip­odaq jáne Komsomol organdarynyń aýys­pa­­ly Qyzyl Týyn kezekti ret jeńip alǵan Eńbek Qyzyl Tý ordendi «Jar­bulaq» asyl tuqymdy qoı sovhozyna alyp kele jatqan beti eken. Buǵan qosa Keńes Odaǵy Kommýnıstik partııasynyń Bas hatshysy Leonıd Brejnev pen Qazaqstan Kompartııasynyń Birinshi hatshysy Dinmuhammed Qonaevtyń qoldary qoıylǵan Qurmet gramotasyn tapsyrý da mindettelgen. Taıaýda ǵana Semeı oblystyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy qyzmetine taǵaıyndalǵan Amanolla Ramazanov orda buzar otyzynan bıliktiń tizginin tartyp kele jatsa da qudaıyna qaraǵan, dinine berik jan edi. Tóbesiniń qaq tórindegi qos bastyǵynyń tapsyrmasyn oryndaýdy bir aptaǵa shegerip, kóligin keıin buryp Semeıge qaıtqan. Ramazanovtyń sol sátte aıtqan «qannan attap, qonaqqa bara almaımyn» degeni ataly sózge aınalǵan.

Maqanshydaǵy aýdandyq em­hanadan shyqqan soń japon kelin sábıin jerlegen qorymda kúıeýimen kesh batqansha tapjylmaı uzaq turǵan. Sodan keıin olardy kórshi eki aýyldan eshkim kórmegen de, kezdestirmegen. Bireýler Semeıge ketipti degen... Obkomǵa qyzmetke ornalasypty degen sóz de shyqqan... Sosyn bári japon kelindi múldem umytqan.

Sol ýaqıǵa ótisimen kóp uza­maı «Qara­bulaq» sovhozyna О́ner Smaǵulov degen otyz­dyń ortasyndaǵy jas azamat dı­rektorlyqqa bekitildi. О́ner­diń ta­ǵaıyn­dalýymen uzaq jyl­dar qarjylaı kómeksiz bılik­tiń kózinen tasada qalǵan qara­bulaqtyqtardyń baǵy jan­dy. Tasy órge domalady. Sonyń syryn kitabyma maǵlumat jına­ǵanymda «Jarbulaqty» shırek ǵasyr basqarǵan Raqymǵalı Tóleý­bekov aıtqan.

– Jyl saıyn sizdiń sharýa­shylyq tabatyn 2 mln rýblden astam taza paıda mólsherindegi qarjyny Úkimettiń ortaq qazanyna qosasyzdar. Aýylymyzǵa úshinshi úsh qabatty mektep kerektigin joǵary jaqqa jyldar boıy aıtyp júrip, sony bıyl ǵana sheshipsiz. Biz mektepte júrgen on-on bes jyl buryn sol qajet edi-aý, – degenmin.

– Men dırektor bolǵaly otyz-qy­ryq mıllıon rýbldi ortaq qambaǵa quı­dyq. Alǵashqy jyldary sonyń qaıda jum­salatynyn bilmeıtinbiz. Myna jet­pisinshi jylǵa deıin bólimshemiz bolǵan «Qara­bulaq» sovhozyna on jyl buryn О́ner Smaǵulov baýyrym dırektor bolyp kelgen soń, oblys basshysy Amanolla Ramazanov bizdiń qarjyny sonda buryp berýdiń jolyn tapty. О́ner baýyrym da isker eken. Almatydaǵy Qonaevtyń mon­shasynyń kóshirmesindeı kish­kentaı «Aras­andy» saldy. Aýyl­daǵylarǵa aptasyna eki kúnge avtobýs bóldirdim, son­da baryp jýynady. Eki qabatty ýnıver­magtyń (qazirgishe sýpermarket) birinshi qabatynda azyq-túlik, ekinshisinde kıim-keshek. Biz armandap júrgen mektep, mashına jóńdeý stansasy, mádenıet saraıy, balabaqsha, turmysqa ne qajet, bárin salyp tastady. Máskeýge KOKP sezine delegat bolǵanymda irgesindegi mıllıoner sovhozdaryna ekskýrsııaǵa aparǵanda kórgenimniń bári búgin Qarabulaqta tur. Adal bastyq aqshanyń kúshimen bárin jasaı alady. Jarbulaqtyq eńbekkerlerdiń mańdaı termen tapqan taza tabysy ǵoı kórshilerimizdiń ıgerip jatqany, nesibemiz adamy aralas, qoıy qoralas qarabulaqtyq baýyrlarymyzdyń ıgiligine jarasyn, – degen.

1998 jyly Qazaqstan Úkimeti Semeı qalasynda jańa aspaly kópir qurylysyn bastaýǵa sheshim shyǵardy. Kópir qury­lysymen japondyq «Aıachaı» fır­masy aınalysqany aıan. Eki el arasyndaǵy kelisimge qaraı, Japo­nııa memleketi kó­pir qurylysyna 165 mln dollar bóldi. Sol kezde Semeı oblysy taratylyp, ákimdikte qyzmette istegen japon kelin kópir qurylysyn bastaǵan japondyq kompanııanyń departament dırektory qyzmetine ornalasady. Qarabulaq pen Jarbulaqtyń jurty arada jıyrma jyldaı ótkende «japon kelindi» umyt­pastaı ýaqıǵada sońǵy ret kórgen.

Qazaq jigiti men japon qyzdyń mahab­batynyń jemisi perishte sábıdiń kórer jaryǵy sóngen dál sondaı qońyr kúzdiń aq jaýyny toqtamaı sirkiregen kóńilsiz kúni qap-qara Toyota Land Cruiser 100 Qara­bulaqtaǵy qara jamylǵan sha­ńyraqtyń aýlasyna toqtaǵan. Bul marqum kúıeýiniń jalǵyz inisiniń jerleýine kelgen japon kelin edi. О́zi sekildi jarynan jastaı jesir qalǵan abysynymen joqtasyp kóńil aıtylyp, kóz jas tyıylyp sabyrǵa keledi. Qorymǵa baryp quran oqytyp qaıtqan soń, aýyldy dáý djıpimen arly-beri eki-úsh ret shyr aınalǵan japon kelin jerlesterin jıyp alyp, óksip jylap, ókpe-nazyn toqtaı almaı tógip-tógip aıtypty desedi...

«Qarabulaq shaǵyn qala edi ǵoı. Sýper­market qaıda, monsha qaıda, MTS qaıda, mádenıet saraıy qaıda, balabaqsha qaıda... Mektepti ǵana qaldyrǵan ekensizder. Bas­qasynyń ornynda molanyń belgisindeı tóbeshik... Osylardy saldyrýǵa qarjy ból­gizýge qansha júgirdim. Oblys basshysynan myna appaq jaryq álemge kelse de, dúnıe­niń dıdaryn kórmeı ketken perishte sábıim úshin estelik mura dep jylap ta, ur­syp ta jasatqan nysandarym edi. Endi balam da joq. Jarym da joq. Elime eńbegim de eleýsiz – qum men tas úıilgen. Olar 200 jyl tura­tyn sapaly ǵımarat edi, jıyrma jylǵa jetkizbeı jutyp tastapsyzdar. Balam úshin degen estelik te sábıimniń molasyndaı tóbeshikke aınalypty...

Basý bildirgen kelinshekter qıyn kezeń­degi joqshylyqta sol turmystyq mekenderdiń qańyrap bos, ıesiz qalǵan soń bireýler kirpishin buzyp úı-qora salǵanyn, bala-shaǵa beton monolıtterdi ýaqtap arasyndaǵy armatýrany Qytaıǵa asyratyn saýdagerlerge saǵyz-sýsynǵa aıyrbastaǵanyn aıtqan eken. Japon kelin sony estigende óksip jylapty, kó­kiregi qars aırylyp kúrsinipti. Sosyn bir bólmeniń esigin tars jaýyp alyp, kún uzaq tamaq ta tatpapty. Budan keıin esh­kimmen sóılespegen, eshteńe suramaǵan. Qaı­nysynyń jetisin atqarǵan soń japon kelin abysynyn úsh balasymen kóligine otyrǵyzyp Semeıge tartyp ketipti.

Mahat SADYQ,

jýrnalıst