Elbasynyń «Jyldar men oılar» atty paıymdary haqynda
«Aýyr oıdy kóterip aýyrǵan jan» dep óz beınesin ózi jasap ketken abyz Abaı: «Qýaty kúshti nurly sóz, qýatyn bilgen abaılar», degen ǵoı. Al sóz tórkini – oı. Adam jaıly, zaman men qoǵam jaıly, ulttar men ulystar jaıly sóz kóbeıgen ǵasyrda tarıhtyń táliminen saýyp aıtylǵan, daý týǵyzbaı taýyp aıtylǵan oıdy izdeısiń. Jurt ańsaǵan záýir oı, kókeıge qonǵan táýir oı, adam men adamdy, el men eldi tabystyrǵan baýyr oı tabyla bermeıdi. Osy kúni aýzy bardyń bári ushqyr, talǵap, tańdap jatpaıdy, júrekke zildeı aýyr oılardy, erqashty bolǵan jaýyr oılardy shýlatady kelip, týlatady kelip. Jeldeı esken jelmaıa zamanda zerdeli jurttyń bári adamzat órkenıetiniń alamanyna óneri men ónegesin úkilep qosyp, baǵyn jandyrýdyń qamymen júrgende, bizge keregi qatý oı emes, ult bolyp uıystyratyn tatý oı deısiń olarǵa. Al «Tańǵy asty táńirden» tilep, arqany keńge salýdan aryla qoımaǵan eliniń sol báıgede oljaly bolýyn tilegen tulǵasy aınala eldiń jigerin ushtap, namysyn qaıraýmen-aq keledi. Alty Alashyn jahanmen jarastyratyn jańa oıdy, zamannyń tilin tapqan dana oıdy aıtýmen-aq keledi.
Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń «Jyldar men oılar» atty jınaǵy osyndaı taǵylymdy tolǵanystarǵa toly. Belgili ǵalym, qoǵam qaıratkeri Mahmut Qasymbekovtiń jetekshiligimen jaryq kórgen osy qundy eńbektegi Prezıdent paıymdary kósemsózge erteden kóldeı ejelgi ulttyń ulaǵatymen astasyp jatyr. Asylynda eńseli oıdyń tamyry, taǵdyrly oıdyń tolǵaǵy bir bolmaq. «Qazaqtyń bári – bir-birine aǵaıyn» dese, qarǵa tamyrly qazaqtyń enshisi bólinbegenin, irgesi sógilmegenin qalaǵany. «Údeýdiń syry – birlikte, júdeýdiń syry – alaýyzdyqta» dese, qalyń el álimsaqtan zárý yntymaqqa uıytqany. «Bizdiń babalarymyz tiri bolýy úshin bir bolǵan, endi biz iri bolý úshin bir bolýymyz kerek» dese, alys-berisi jıilegen jahanda qaptaldaǵy jaı qazaq emes, qatardaǵy qabyrǵaly qazaqqa aınalýǵa shaqyrǵany.
Tarıhty qozǵasa, dáýirlerdiń syryn tarata bilgen, búgindi qozǵasa, alys-jaqyndy aýzyna qarata bilgen qazaq asylynyń tolǵaýy toqsan, oı-baılamdary shynshyl ári synshyl. Prezıdentshe tolǵansaq: «Daýy taýsylmaıtyn eldiń – jaýy taýsylmaıdy». Ras qoı. «Ǵasyrlar boıy birde erkindikke, birde ezdikke tartyp kelgen eki minez búginde boıymyzda bar. Jaqsy jaǵyn oıdaǵydaı jalǵastyryp sezine almadyq. Jaman jaǵynan birjolata bezine almadyq». Shyndyq qoı. «Eńsesi bıik eldikke esi ketken topyraq shashady». Anyq qoı.
Osyndaıda ózińnen óziń suraısyń: – Osy biz burynǵy danalardyń, keıingi abzaldardyń aqyl-ǵıbratyn qanshalyqty uǵynyp, qanshalyqty ustanyp júrmiz? Jón sózdi júgire tyńdaıtyn, júgensiz sózge ólip-óshe jazdaıtyn aǵaıyn jelókpelikten qashan aıyǵady? Alqynǵan aqyldy julqynyp aıtýshy nege kóp, kelisti keńesti qulshynyp tyńdaýshy nege az? Osy qazaq ózgege aıtqan aqylyn ózi oryndasa, baıaǵyda-aq jahannyń jampoz jurtyna aınalar edi ǵoı. Sózge tulpar aǵaıyn iske nege shaban? Abaıǵa: «Adam degen dańqym bar, adam qylmas halqym bar», degizip qabyrǵasyn qaıystyrǵan jurt ońaldy ma? Biz ǵasyrdan ǵasyr asyryp ozyp kelemiz be, qaptaldaǵylardan ozyq kelemiz be, álde... Ult bolyp uıysyp, el bolyp eńselený úshin ne kedergi, ne zárý?
Qaıyrýy qıyn osynaý taǵdyrly oılar Elbasyn udaıy tolǵandyratynyn kókeıdi tesken saýaldy oıdan da, amalyn aıtqan zaýaldy oıdan da kóremiz. Halqynyń búgini men erteńine alańdaǵan Prezıdent zamanǵa saı amalyń, amalyńa saı aıbynyń bolýy kerektigin eskerte otyryp, shaýyp shyńǵa, quıǵytyp qyrǵa shyǵý úshin eń aldymen yntymaq qajet ekendigine aıryqsha mán beredi. Zer salaıyq.
«Aýyzbirshilik joq jerde eshqashan da ulttyq ıdeıalar júzege asqan emes», – deıdi Prezıdent. Qıyn tarıhymyz talaı ret dáleldegen aqıqat osy emes pe?! Anyǵynda ulttyq ıdeıanyń tóresi – ulttyq tutastyq. Aınalasyna alǵash ret ań-tań qaraǵan baladan, bul ómirge tańdanýdan qalǵan qarııaǵa deıin sútteı uıytatyn shyndyq bul. Sol shyndyqty Nursultan Ábishuly ár jyldarda tereńdete bergen, shıryqtyra bergen. «Qazaqty eshýaqytta syrttan jaý alǵan emes, ala alǵan emes, qazaq álsirese – alaýyzdyqtan álsiregen, kúsheıse – birlikten kúsheıgen» deıdi. Yntymaqpen uıysa júrip jańa ǵasyrda jańa sapada tulǵalanýǵa tıis ekenimizdi qaıta-qaıta eskertedi. «Ulttyq rýh, ulttyq qasıet jáne ultqa degen senim kerektigin», «Rýhy erkin halyq qana uly isterdi atqara alatynyn» uqtyrýmen bolady.
Teginde Elbasy – týǵan halqyn perzenti retinde sábı júrekpen, azamaty retinde ar-namysymen, qaıratker retinde aıryqsha jaýapkershilikpen súıgen tulǵa.
Uly toı kóppen kórgen halyq úshin,
Eshqashan adastyrmas saltyń úshin.
Jaratqan!
Qazaǵyma yntymaq ber
Turǵanda myna zaman tartyp ishin,
– dep tebirený sondaı jaısańdarǵa, ultyn tý kótergen abzaldarǵa tán qasıet.
Iá, yntymaǵy jarasqannyń sózi de ótkir, ózi de ótkir. Muny túsinip turyp túsingisi kelmeıtinderdiń túpki nıeti belgili. Olar, qazaqtyń bas aqynynsha aıtqanda: «El tynysh bolsa – azady, elirip óle jazady». Mundaılar ishte de, syrtta da bar kezde, qaı-qaıdaǵyny qozdyrmaq bolǵandar men eldiń tynyshtyǵyn tozdyrmaq bolǵandar baıqalyp qalyp júrgende, ulttyq birlik erteli-kesh ýaǵyzdalsa abzal. Qazaqtyń ár azamaty Prezıdenttiń «El týraly jadaǵaı oılaý da, halyqtyń taǵdyrymen oınaý da túbi jaqsylyqqa aparmaıdy» degen taǵylymyn tálim etse jarasady.
Qoǵam, zaman, bılik jaıly kúńkil qaı kezde de tıylmaǵan, bola da beredi. Másele kimniń qandaı nıetpen jele jortatyndyǵynda. Bireýler úshin qańqý sóz – ermek, aıtady da umytady. Báz bireýler úshin júıtkigen aptalar men aılarǵa áıteýir qalbań-qulbań ilesýdiń amaly. «Pálen bulaı eken, túgen olaı eken» dep, sheshilip sheshim, kósilip kesim aıtqansyp, bir býsanyp alsa, tórt qubylasy túgel. Endi bireýlerge, kezinde bola jazdaǵandar men tola jazdaǵandarǵa toptyq saıasaty men maqsatyn tyqpalaý úshin qajet. Sansyraǵan sansyz saýaldy sýdaı sapyryp, daý joqta daý shaqyryp aǵylady kelip, sabylady kelip. Solardyń ekpindegen, entikken keıpine qarap turyp, aqıyq aqyn Maǵjan Jumabaev suńǵyla eken ǵoı deısiń. Elin súıgen, sol úshin kúıgen osy daryn óz kezindegi álgindeı alaquıyndardyń beınesin eki aýyz sózben aına qatesiz sýrettegen.
Qybyr-qybyr,
Jybyr-jybyr,
Sybyr-sybyr
Mineziń.
El degeniń,
Qam jegeniń
Men bilemin
Bir ataq.
Kemeńger Abaı, sondaılardyń sarsańynan mezi bolǵan sherli oıshyl: «Qýlyq saýmaq, kóz súzip, adam saýmaq – ónersiz ıttiń isi» dep kúıinedi. Budan ozyp ne aıtarsyń. Búgingige el úshin emes, ózderi úshin yrza emesterdiń, jarym yrys-jaqsy lebizge áýelden myrza emesterdiń, aıdap saldy eken dep týlamaı qoıǵan, beı-bereket batys pen alas-kúles shyǵyssha shýlamaı qoıǵan jurtqa yzalylardyń bolmys-bitimin búginde el de tanyǵan. Solar jamyratyp júrgen jappaı demokratııa dep atalatyn ý-shýdyń túbi jaǵalaı júgensizdikke alyp baratynyn da jaqsy biledi. Al shynaıy demokratııa degen ne?
Taǵy da Elbasynyń paıymyna júgineıik. «Tarıh tájirıbesine kóz júgirtsek, qandaı bolmasyn demokratııańyz eldik minezge, halyqtyq qalypqa, memlekettik tártipke boı usynyp otyrǵan, – deıdi Elbasy. – Osy úsh nárse boıynan tabylmaǵan jerde demokratııanyń kúli kókke ushyp, demagogııanyń qubyjyǵyna aınalýy kúmánsiz. Demokratııa degenimiz, eń aldymen qatań tártip, ózińdi, ómir súrgen qoǵamyńdy syılaý, qurmetteý. Demokratııa men ásire demokratııa eki basqa uǵymdar».
Buǵan mysal jetkilikti. Demokratııany bılikke jetýdiń anarhııalyq urany men aıla-sharǵysyna aınaldyrǵandardyń jeliktirýimen qyrǵyz jurty qaıta-qaıta dúrlikti. Saldary – quldyraǵan ekonomıka, kórshi elderge jóńkilgen san myńdaǵan jumyssyzdar, saıası turaqsyzdyq, áýletti elderdiń syrt aınalýy, qarjy daǵdarysy. Budan da múshkil halge dýshar bolǵan arab álemi jáne bar. Talanǵan, talqandalǵan Lıvııa men Sırııa, jik-jikke bólingen, eseńgiregen Egıpet, elden bas saýǵalaǵan qısapsyz bosqyndar, azynaǵan, ashynǵan ana, tul jetimge aınalǵan bala, qaıtyp ońalary belgisiz ahýal.
Osynyń bárin kórip-bilip otyryp, el tynyshtyǵyn oılamaı asa sóıleseń, bardy-joq dep, ótirik pen ósekke qamshyny basa sóıleseń, jurtyńa dushpansyń. Elbasynsha aıtsaq: «Árkim óz sózine jáne is-áreketine jaýap berýge tıis. Olaı bolmaǵanda, demokratııanyń ózegi – bostandyq beıbereketsizdikke aınalmaq». Jurt aldynda oıyp sóıleýdiń de, bılikke másele qoıyp sóıleýdiń de jón-josyǵy bar. Oıy arzan – qıqýǵa, aıtary joq – aıǵaıǵa úıir. Pátýamen damyl taptyrýǵa emes, dúrliktirip dabyl qaqtyrýǵa beıim. Sodan shyǵar, Anglııanyń ataqty premer-mınıstri Ýınston Cherchıll dóreki demokrattar dańǵoı rysarlarǵa uqsas, – degen ǵoı.
Teginde elge oıbaıshy emes, oılaýshy qajet. Adamzattyń arǵy-bergi kórnektileri halyqtyń estileri men zerdelilerine júktegen paryz qorǵasyndaı aýyr. Ataqty Bonapart «Halyq tolyq azat bolýy úshin ul-qyzdary dana, basshysy qudaı tekti bolýy kerek» depti. Ulttyń kemeldenýi – ulynan, eldiń kógermegi – erinen ekenin ásirelep jetkizgeni ǵoı. Azamaty parasatty bolsa, halyqtyń juldyzy janady, basshysy kemeńger bolsa, baǵy janady. Elbasynyń: «Tabandy tulǵalar tárbıeleý arqyly ǵana el táýelsizdigin baıandy etýge bolady» deýi osydan. Prezıdent sondaı tulǵalar sanalatyn zııalylardy «qaı zamanda da ómir syry men synyn jan-júregimen baǵamdap tolǵaı bilgen, halqynyń keleshektegi taǵdyryn zerek kóńilmen boljaı bilgen jandar» dep qadirleı otyryp, talap ta qoıady: «Elıta tek qana óziniń jalpyulttyq maqsattardy tujyrymdaı bilý... qabiletimen ǵana emes, sol maqsattarǵa jetýdiń joldaryn kórsetý qabiletimen de erekshelenýi tıis».
Oppozısııaǵa kerek qasıet te osyndaı. «Men syndarly pikir aıtatyn durys turpattaǵy oppozısııashyldardy quttyqtaýǵa, qoldaýǵa árqashan ázirmin» deıdi Elbasy. «Eger saıası oppozısııa bolmasa, ony boldyrýǵa tyrysý kerektigin» jáne eskertedi.
Osy jerde aıta keteıik, bılik qurylymdaryn ońdy-soldy synaǵannyń bári oppozısııa emes. Ulttyń múddesin tereńnen oılaǵan, aınala álemdegi ál-qýatyn qamtı oılaǵan, memlekettiń de, onyń da naqty múmkindigin túgel oılaǵan oppozısııa sol ultqa adal qyzmet etip otyrǵan bılikke qarsy saıası kúshke aınalmaıdy, ony maqsat ta etpeıdi. Memlekettik basqarý oryndaryna saıası-ekonomıkalyq jáne áleýmettik reformalardy belgileý jáne júzege asyrý kezinde bilikti áriptes bolýǵa umtylady. Qazaq halqyna, damyǵan elder alǵan asýlarǵa qol sozǵan, ıgergeninen úıreneri kóp elge naq osyndaı oppozısııa, úrkitýshi emes, úılestirýshi, shabystyrýshy emes, tabystyrýshy oppozısııa qajet. Qarashany surap alýshydan kásip qýyp qurap alýshyǵa aınaldyratyn oppozısııaǵa halyq ta, memleket te zárý.
Búginde qazaq halqyna asa keregi ne? Naryq talaptary bılep-tóstegen jańa zamanǵa beıimdele júrip, ulttyq ıdeıalar arqyly ulttyq órleý jolyn tabý desek, sol ulttyq ıdeıa tóńireginde áńgime kóp, túıini ulttyq memleket qurý degenge saıady. Eger basty maqsat osy bolsa, qazirgi Qazaqstanda ondaı memlekettiń belgileri túgel ǵoı. Elimiz qazaqtyń atymen atalady, ol memleket qurýshy halyq dep tanylǵan. Jerdiń asty-ústindegi baılyqtyń bári soǵan tıesili. Qazaq tili – memlekettik til. Halyqaralyq qaýymdastyq bizdi Qazaq eli dep qabyldaıdy. Jer tutastyǵyn jaǵalaı moıyndaǵan. Dáýreni júrip turǵan álemdik áldi uıymdardyń talaıyna múshemiz. Endeshe bardy jalań qaýzaı bermeı, Keńestiń kezinde tizginnen aıyrylǵanda bir bóliginiń tili shubarlanǵan, taǵy bir bóligi ulttyq salt-dástúrlerdiń ýyzyna jarymaǵan qazaqtyń ózin qazaqtandyrýdyń búgingi zamanǵa laıyq jolyn, ulttyq ıdeıanyń ultty jetildiretin negizderin izdeıik te.
Nursultan Ábishuly naq osy máselege, ultty órkendetý paryzynyń ıdeıalyq astaryna erekshe nazar aýdarady. «Ulttyq ıdeıa syrttan tańylmaıtynyn, qoǵamnyń ózinde pisip-jetiletinin, ıdeologııa jádigóıleriniń oılap tapqan jańalyǵy emes ekenin» el táýelsizdiginiń bastaýynda-aq atap kórsetken bolatyn. «Ulttyq ıdeıa – mıllıondaǵan adamdardyń ózderiniń ulttyq mindetterin túsinýiniń jemisi bolyp tabylatyndyǵyn» da qadap aıtqan-dy. Olaı bolsa, árqaısymyz ult aldyndaǵy paryzymyzdy anyqtap alýymyz kerek. Atamyz qazaqtyń balasy – myna biz, sol qazaqtyń memleketi meni qalaı jarylqaýda dep emes, men onyń qaı qajetine jaradym dep alańdasaq, azamattyq ulttyq ıdeıa mine, naq osy. Elbasynyń paıymymen dáıektesek: «Memleket saǵan ne berýge tıis degen suraq qısyndy da ádiletti. Biraq onyń tarıhyndaǵy eń mańyzdy kezeńde sen óz memleketiń úshin ne istep jatyrsyń degen suraq ta ádiletti bolmaq».
Rasynda, azamattyń ulttyq ıdeıasy – ult aldyndaǵy perzenttik jaýapkershiligi, áldebir kemshiligi úshin ultynan uıala bilýi, áldebir aǵattyǵy úshin odan keshirim suraı alýy. Prezıdent kókeıge quıyp júrgenindeı, «Halyqtyń senimin aqtaýdan artyq abyroı joq, bolýy da múmkin emes ekenin» sezinýi. Barlyq qýat-kúshin týǵan eline sarqa jumsaýmen kele jatqan osy tulǵadaı: «Sadaǵań keteıin, aınalaıyn halqym! Seniń múddeń jolynda boıdaǵy qýat, oıdaǵy nárdiń bárin sarp etýge peıilmin» dep tógile tebirenýi. «Otandastarymnan bólek ýaıymym joq, olardan bólek qaıǵym da joq. Neni de bolsa, elmen birge kóremin, elmen birge tózemin, elmen birge jeńemin» dep týǵan halqymen prezıdentshe tabysýy. Meniń, seniń, onyń, – árbir qazaq ulynyń ulttyq ıdeıasy osy.
Solaı jasaı alyp júrmiz be? Qazaq azamaty HHI ǵasyrdyń, týmaı jatyp talap qoıatyn qatań ǵasyrdyń qıyndyqqa qabyrǵasy qaıyspaıtyn, ózimen ózi shabyspaıtyn, bilimi tereń, ulttyq sezimi eren azamatqa aınaldy ma? Sondaı qazaqqa eli áli zárý bolsa, adamynan ba, zamanǵa saı kelmeı jatqan amalynan ba? El kózinshe esepsiz esiletin, buryla bere basqasha kósiletin aǵaıynnyń sát saıyn myń qubylýyna kim kináli? О́z namysyn ulttyq namysqa qaıraı alǵandar qazirgi laýazymdylardyń arasynda kóp pe, az ba? Elbasy aıqyndap bergenindeı, «Ulttyq namys – uly uǵym» ekenin ulttyq qundylyqqa aınaldyryp úlgerdik pe?! Túptep kelgende, osy ózekti saýaldardyń bári ulttyq ıdeıanyń ótkir suraqtary.
Nursultan Ábishuly bulardyń da jaýabyn taýyp bergen. «Ulttyq namys ulttyq rýhtan tamyrlanatynyn, al ulttyq rýhty saqtaý úshin ulttyq mazmunda damytý kerektigin» el ómirindegi derek-dáıektermen jerine jetkize dáleldeıdi. «Ultty jańa sapalyq mazmunda jańǵyrtý uzaqqa sozylatynyn, ol úshin úırenetin ulttan endi úıretetin ultqa aınalýǵa tıis ekenimizdi» alǵa tartady. «Búgingi qazaq – ulttyq sana deńgeıine kóterilgen qazaqqa aınalǵanyn» maqtan sezimmen málimdeıdi. «Biz memleketti uıymdastyrýshy ultpyz. Ár adam jedel jańǵyrmaıynsha, memleket jedel jańǵyra almaıdy. Tutas ult básekege qabiletti bolmaıynsha, memleket álemdik ekonomıka men qoǵamdastyqqa kire almaıdy» dep irgeli mindetimizdi aıqyndaıdy. «Keshegi babamyzben ǵana emes, búgingi baǵamyzben, erteńgi shamamyzben de maqtana alatyn ult bolýdy oılaýymyz kerek» dep shıryqtyrady. «Endigi jerde biz bárimiz bir atanyń – qazaq halqynyń ulymyz. Endigi jerde bárimizdiń de týǵan jerimiz bireý – ol jalpaq qazaq dalasy. Onyń qaı atyrabynyń da tilegin birge tilep, taýqymetin birge kóterýge, óz-ózimizdi kókirekten keri ıtermeýge, sen anaýsyń, men mynaýmyn dep alalamaýǵa úırenýge tıispiz» dep baýyrlasýǵa shaqyrady. «Kez kelgen, tipti eń keremet degen ıdeıalardyń ózi, eger olardy júzege asyrý úshin adam qanyn, kóz jasy men taqsiretin talap etse, kók tıyndyq quny bolmaıdy» dep parasattylyq pen baıyptylyqqa shaqyrady. «Ulttyq ıdeıany ulttyq astamdyqtyń ıdeıasyna aınaldyrý etnostyń ózine opa taptyrmaıdy» dep saqtandyrady.
Mine, zııaly ataýly kóp qaýzaıtyn ulttyq ıdeıanyń mazmuny osynda, Prezıdent taǵylymynda, ulttyq múddeni qazaqstandyq jáne álemdik aýqymda uǵynǵan tulǵanyń ómirlik mánge ıe táliminde.
Saraptap otyrsaq, ulttyq ıdeıanyń aýqymy keń. Ǵalamnan endi qala almaımyn, qulashty keńge salyp jaıbaraqat jata almaımyn deseń, janaryń men qııalyń jetken jerdiń bárine ulttyq múdde kózimen qaraýyń kerek. Elbasynyń ultqa, memleketke, ózine qoıyp otyrǵan asa kúrdeli mindeti osy. «Biz eleýli túrde artta qalyp qoıdyq, sondyqtan asyǵýǵa tıispiz. Biz meılinshe shıryǵyp, álemdi qýyp jetýge májbúrmiz» dep halyqty baýyrynan jaratyp otyr. «Naryq degen sol – jarysý, jaǵalasý, básekelesý, talasý, tartysý» dep qaırap otyr. «Búgingi kún báseke zamany. Jetken bıikke máz bolyp toqtap qalý – kóshken jurtta qalǵanmen birdeı» dep qamshylap otyr.
Atalǵan maqsat-murattardy júzege asyrý úshin ne isteý kerek? Onyń jaýabyn da Prezıdent paıymdarynan tabamyz: «Jahandaný prosesinde ıntegrasııalyq umtylys pen aralasý – damýdyń birden-bir vektory». Ulttyq ıdeıanyń halyqaralyq syr-sıpaty bul. Tól halqynyń múddesin álemdik keńistikke alyp shyǵýdyń utymdy amaly. Mine, osylaı Eýrazııada, onyń qazaqstandyq qaptalynda ózara tıimdi úılesimdilikte qatar damýǵa dańǵyl jol ashatyn jańa ıdeıa kóterildi. Ol – Eýrazııalyq ıdeıa, biryńǵaı ekonomıkalyq keńistik ıdeıasy. Tabıǵı jáne adamı resýrsy orasan zor osy qurlyqta, keń-baıtaq Eýrazııada ortaq naryq arqyly birge damýǵa shaqyryp qana qoımaı, soǵan beldi de bedeldi elderdi jumyldyrý qazaq qaıratkeriniń, Nursultan Ábishulynyń saıası kóregendigi jáne tarıhı erligi edi.
Ashyǵyn aıtaıyq, osy ıdeıaǵa ózimizdiń keıbir zııalylarymyz ben irgeles elder jetekshileri kúdikpen qarady. Sol Birtutas ekonomıkalyq keńistiktiń júzege asqandyǵynyń naqty aıǵaǵy – Keden odaǵy qurylǵanda shýlap qoıa berdi. Ishimizdegi kinámshil aǵaıyndar táýelsizdigimiz endi qalaı bolar eken desti. Kórshilerdiń belsendileri «ortaq ógizden – ońasha buzaý» desti. Al Elbasy ıdeıasy sát sanap tartymdylyǵymen tanyla berdi. TMD-ǵa Armenııa, Tájikstan men Qyrǵyzstan qosylýǵa nıet etse, osyndaı uıymdardan boıyn aýlaq salyp kelgen ózbekter de oń kózben qaraıtyndaryn bildirip, bolashaǵy zor odaqqa kirý oıda bar ekenin aıta bastapty. Bálkim, atalǵan birlestik shalǵaıdaǵy Úndistanmen, Eýropadaǵy Túrkııamen, qıyrdaǵy Vetnammen tolyǵýy múmkin ekenin sarapqa salsa kerek.
Nursultan Ábishulynyń Eýrazııadaǵy sheksiz ekonomıkalyq múmkindikti alys-jaqynmen birge paıdalaný maqsatyn ulttyq ıdeıaǵa aınaldyrýynyń tarıhı sebepteri de bar. Solardyń mazmunyn qysqasha ashý úshin Amerıka Qurama Shtattarynyń 1840-1914 jyldar aralyǵynda ómir súrgen áskerı qaıratkeri, admıral A.Mehenniń strategııalyq usynystary týraly yqsham aıtyp bereıik. Ol «Teńiz kúshteriniń tarıhqa yqpaly» atty eńbeginde Eýrazııany Eýropanyń kómegimen jaýlap alýǵa shaqyrady. Munyń mánin osy eldiń ushqyr ıdeıalarymen belgili bolǵan taǵy bir geosaıasatshysy Brýks Adams bylaı túsindirgen-di: AQSh ımperııa bolýǵa mindetti. Imperııaǵa aınalýdyń birden-bir joly Eýrazııany basyp alý.
Kezinde júzege aspaǵan osy ıdeıany 1919 jyly Oksford ýnıversıtetiniń geografııa professory, aǵylshyn Halford Makkınder «Demokratııalyq ıdealdar men qazirgi shyndyq» eńbeginde qaıta kóterdi. Ol «Álemdik saıasattyń aımaqtyq kindigi» týraly tolǵap, Eýrazııaǵa Hartlend degen at berdi. Úsh tezısti alǵa tartty.
1.Shyǵys Eýropany kim bılese, Hartlendi sol bıleıdi.
2.Hartlendi bılegen – álemdik araldy bıleıdi.
3.Álemdik araldy bıleseń – álemdi bıleısiń.
Sonymen bular Eýrazııaǵa nege qyzyqty? Qurlyqtyń ornalasqan jeri – ǵalam úshin toqsan toǵyz joldyń toraby. Shekaralary barlyq qurlyqtarǵa ońtaıly. Sarqylmaıtyn keni bar. Arzan jumys kúshi qısapsyz. Túptiń túbinde osyndaı edil-jaıyq aımaq jahandyq damýdyń strategııalyq ortalyǵyna sózsiz aınalady.
Dál osy sońǵy aqıqat Elbasyn batyl da mańyzdy qadamǵa, Eýrazııa ıdeıasyn usynýǵa bastaǵany aqıqat. Ǵalam sonaý ertede sanasqan, búginde ekonomıkalyq zárýlikpen qol sozǵan Hartlendti – ushan-teńiz Eýrazııany qazaq halqy ózge jurtpen birge erkin ıgerýge tıis edi. Prezıdenttiń batyl da mańyzdy bastamasymen solaı jasaýǵa kiristi. Bul – Nursultan Ábishuly, jahandyq aýqymdaǵy qaıratker usynǵan jáne sátti júzege asyrǵan ulttyq ıdeıanyń shyrqaý shyńy.
Jantalasqan jahanda alys pen jaqyn degen uǵym teńesken. Qashyq dúnıe kórshińe, shalǵaı jurt qońsyńa aınalǵan. Esigińdi qaǵyp turǵan ǵalammen tabyspasań, adamzattan alystaısyń. Ushqyr ǵasyr júırikten tulparǵa, tulpardan pyraqqa aınalmasań shań qaptyrady. Ádetten tys erekshe sheshim kerek mundaıda. Taǵy da Cherchıllshe sóılesek: «Dástúrli emes is-áreketterge bara almaǵandar el basqara almaıdy». Elbasy sondaı tyń qadamǵa barǵan, baryp qana qoımaı, jeńiske jetken tarıhı tulǵa. Eýrazııalyq ıdeıa sol kóp táýekeldiń biri bolsa, biregeıi – Arqadaǵy Astana.
Saıası tańdaýlar seńdeı soǵylysqan, eldi – el, jerdi – jer jatsynǵan kezeńnen halqyn esen-saý alyp shyqqan qaıratkerdiń, ultyn ǵasyrdyń tórine, zamannyń órine bastaǵan Prezıdenttiń, jahanmen til tabysqan, arman-ańsaýy adamzattyń maqsat-muratymen qabysqan tulǵanyń kúsh-qaıratyn tasytatyn kıe qaısy? Ol eline degen, eliniń Nursultan Ábishulyna degen mahabbaty.
Bul ǵasyr qazaq úshin altyn der em,
Dańqymdy álem bildi,
Saltymmenen.
Keýdemde janym barda kóteremin
Aıanban
Ne kútse de halqym menen,
– degen, aǵynan jarylǵan qaıratker – jahanǵa jasqanbaı qarasyn dep qazaǵyn aıbyndy etti. Álemmen til tabyssyn dep zaıyrly etti. Dáýletin tasytyp qaıyrly etti.
Uzaǵynan bolǵaı bári de.
Aldan SMAIYL,
Qazaqstan Respýblıkasy
Parlamenti Májilisiniń depýtaty,
«Nur Otan» partııasy fraksııasynyń múshesi.
