Marafon nesimen mańyzdy?

Marafon týraly jazýymyzǵa ne túrtki bolǵanynan bastaıyq. Jeksenbide Germanııada asa ma­ńyz­dy saılaý ótti. Nemis halqy jaqyn bolashaqtaǵy saıası baǵyt-baǵdaryn anyqtady desek, artyq aıtqandyq emes. Eldi uzaq jyldar boıy basqarǵan kansler Angela Merkel bılikten ketip, tizgindi saılaýda jeńiske jetken úmitkerge tapsyrmaqshy. Oılap qarasańyz, 16 jyldan keıin kansler aýysqaly tur. Eldiń saıası ómirindegi ár azamatqa tikeleı áser etetin eń iri oqıǵa deýge bo­lady.

Bir qyzyǵy, jeksenbide saıa­sı dodamen qatar, Berlın tur­ǵyn­dary halyqaralyq marafonda júgirip jarysty. Álemdegi eń ozyq elderdiń biriniń saıa­sı taǵdyry sheshiler tusta qabattasa ótip jatqan sporttyq jarys sonshalyqty mańyzdy bolǵany ma degen suraq týyndaıdy. Ásirese, halyq tańerteń jappaı saılaý ýchaskesiniń ornyna ma­ra­fonǵa barýy ábden múmkin ǵoı.

2017 jylǵy Býndestag saılaýy kezinde de Berlınde marafon ótken eken. Germanııa astanasyndaǵy saılaý atmo­sferasy tolyǵymen jarystyń kóleńkesinde qalǵan kórinedi. Qala turǵyndary aldymen da­ýys berýge emes, jarysqa qaraı júgirgen eken. Mine, dál osy sebepti júz myńdaǵan halyqty jınaıtyn marafondardyń Eý­ro­­padaǵy eń iri saıası naý­qanǵa báseke bolatyndaı nendeı erek­she­ligi bar ekeni qyzǵylyqty, árıne. Aıtpaqshy, dál osy kúni Qazaqstannyń eki iri qalasynda da marafon ótti.

Marafon uıymdastyrýdyń mashaqaty kóp. Sebebi ol sport alańynda nemese arnaıy stadıon­da emes, qalanyń qaq ortasynda ótedi. Máselen, elordadaǵy ja­­rys kezinde qalanyń sol ja­­­ǵalaýyndaǵy birqatar bas­ty kóshe jabylyp, qoǵamdyq kóliktiń baǵyty ózgerdi. Iаǵnı jarysty uıymdastyrý úshin osy sekildi iri qalalardyń kún­delikti tirshiligine úlken óz­ge­rister engiziledi. Ortalyq kó­sheler jabyldy degenińiz myń­daǵan adam demalys kúnine josparlaǵan tirliginen qalyp, úıinde otyratynyn bildiredi. Qarap tursaq, mashaqatynan bó­lek, kóp qarajatty talap ete­tin sekildi. Rasynda, marafonda júgiremin deýshiler jarysqa tirkelgende arnaıy tólem jasaıdy. Bul qarajat uıymdastyrý shyǵyndaryn jabýǵa ketedi. Sondaı-aq elimizdegi marafondardan jınalǵan qarajattyń bir bóligi qaıyrymdylyqqa jumsalatynyn aıta ketý kerek. Jarystardyń barlyǵy ózdiginen ótkizilmeıdi. Tolyqqandy marafon uıymdastyrý úshin Ha­lyqaralyq marafondar jáne qashyqtyqtaǵy jarystar qaýym­dastyǵy (AIMS) sekildi uıym­dar­dyń ruqsatyn alý kerek. Halyqaralyq uıymnyń sertıfıkattaýynan ótken jarysqa she­tel­dikter de tartyla bastaıdy.

Jalpy, marafon degenimiz 42 km qashyqtyqty júgirip ótýdi bildiredi. Al marafon uǵymy 490 jyly grekterge Ma­ra­fon sha­ıqasy kezinde óz ásker­le­ri­niń jeńisin habarlaý úshin Mara­fonnan Afınaǵa deıin júgi­rip kelgen grek jaýyngeriniń ba­tyr­lyǵymen baılanysty.

Marafon 1896 jylǵy zamanaýı Olımpııa oıyndaryndaǵy jarystardyń biri bolǵan. Bir jyldan keıin osy marafonnan shabyt alǵandar Boston marafonyn júgirip ótken. Osy­laısha, halyq arasynda sport­shylardyń jeńisine qýa­nyp, olarǵa eliktep uzaq qa­shyq­tyqqa júgirýge qyzyǵa bas­ta­ǵandar kóbeıgen. Al AQSh-ta Olımpıada júldegerleri atan­ǵan marafonshylardyń je­ńisi júgirýge degen erekshe yqylasty oıatty. Keıingi jyldary kez kelgen merekege oraı ótetin jarystardyń kó­beıgeni sonshalyq, «mara­fon­manııa» dep te atalǵan eken. Alǵashynda tek erler ǵana júgiretin jarysqa ke­ıin áıelder de qosyldy. Qa­zir tipti múmkindigi shekteýli jan­­dar­ǵa arnalǵan da dıvızııa bar. Munyń barlyǵy mara­fon­nyń sporttyq jarys sıpaty­nan asyp, áleýmettik, tipti eko­no­mıkalyq yqpaly bar iri is-sha­raǵa aınalǵanyn kórsetedi.

Marafondy júgirip ne júrip ótýge bolady. Árkim óziniń da­ıyn­dyǵyna, maqsatyna jáne múm­kindigine qaraı beıimdelýi kerek. Árıne, jarysqa qaty­samyn deýshilerdiń arasynda eshqashan uzaq qashyqtyqqa jú­gi­rip kórmegen, daıyndyǵy joq, tek osy bir sporttyq is-sha­ra­nyń atmosferasyn sezinip, qa­ıyrymdylyq jasap, trendten qalmaıyn deıtinder barshylyq. Dese de, qashyqtyǵyna qaraı marafonǵa qatysý úshin arnaıy daıyndyq kerek ekenin bul ispen kásibı aınalysyp júrgender jaqsy biledi. Kásibı degende olar – kásibı sportshylar emes, bos ýaqytyn osy sport túrine arnaǵan jandar. Olar úshin bul jaı ǵana marafon júgirip ótý emes, bul – úlken eńbek pen ter tógip jetken jetistik. Sondyqtan barlyǵy júgirip jatyr eken dep, 42 km dodaǵa daıyndyqsyz túsýge áste bolmaıdy. Qansha jerden salaýatty ómir salty de­genińizben, mundaı marafondar aǵzaǵa úlken aýyrtpalyq tú­siredi. Sol sebepti de arnaıy da­ıyndyq kerek.

Qazir álemniń 83 elinde resmı tirkelgen 800-den astam marafon ótedi. Berlın, Boston, Chıkago, London, Nıý-Iork jáne Tokıo marafondarynyń jeńimpazdary qomaqty qarjylaı syılyq alady. Muny kádimgi jarys deýge de bolady. Sebebi el aralap, árbir marafonǵa qatysý úshin aqshasyn, ýaqytyn, eńbegin arnaıtyndar qanshama.

Aqsha demekshi, joǵaryda jarysqa tirkelý úshin tólem jasaý keregin aıtqanbyz. Ja­rys­tyń dárejesi joǵary bolǵan saıyn, qatysý úshin tó­leı­tin qa­rajat ta óse beredi. Má­se­len, álemdegi eń iri ári bedeldi Boston, Berlın marafondary sekildi dodalarǵa qatysý úshin shamamen 250-300 dollar nemese bizdiń aqshamen eseptegende 100-130 myń teńge kóleminde tóleý kerek. Al otandyq jarystardyń baǵasy 5-10 myń teńge shamasynda. Oǵan daıyndyqtyń, júgirýge arnalǵan arnaıy sport kıimderi men gadjetterdiń baǵasyn taǵy qosyńyz. Odan bólek, dástúrli 42 km-dan artyq júgirgisi ke­letinder ýltramarafonǵa qa­ty­sady. Salamatty ómir saltyn ustanamyn degen janǵa óz qal­tasynan osynshama qarajat tólep ne kerek? Shotlandııanyń batys jaǵalaýynda 120 mıldi qamtıtyn tórt kúndik jarys bir adamǵa 15 499 fýnt sterlıng (shamamen 9 mln teńge) turady eken. Bul – álemdegi eń qymbat jarystyń baǵasy.

Marafon – siz ben biz oılaıtyndaı, buqaralyq sportty nasıhattap, halyqty salamatty ómir saltyna shaqyratyn qatardaǵy ımıdjdik is-sha­ra­lar­dyń biri emes. Bul – álem boıynsha jyldam damyp kele jatqan sporttyq týrızmniń bir túri. Qomaqty qa­rajat jumsap marafonǵa qa­tysý tek hobbı emes, ózge elderge saıahattaýdyń erekshe túri bo­lyp shyqty. Bul dástúrli týrızmnen áldeqaıda qyzyq. Bir ýaqytta 50 myńǵa deıin adam qatysatyn jarystardy uıym­das­tyrýshylar qalany da erekshe atmosferaǵa bólep, turǵyndarǵa erekshe kóńil kúı syılaıtyny taǵy bar.

Byltyr pandemııaǵa baıla­nysty iri marafondar ótpedi. Sarapshylar bul sport­tyq is-sharalardyń ekonomıkalyq áseri orasan zor degen bildirdi. Má­selen, Kolýmbııa ýnı­versı­­teti Sport mened­jmenti baǵ­darlamasynyń akademııalyq dırektory Skott Rozner iri qalalar úshin marafon jarnalar men qaıyrymdylyq qorlaryna paıdadan bólek, qonaqtar sanyn arttyratynyn aıtady. Bul qonaqúıler tolyp, kóshedegi saýda-sattyq jandanady degen sóz.

Smıt kolledjiniń sport eko­no­mısi Endrıý Sımbalıstiń aıtýynsha, mundaı is-sharalar Nıý-Iorkke ondaǵan mıl­lıon dollar tabys ákelýi múmkin eken. ­Qazaqstandaǵy jarystar da Ortalyq Azııadaǵy eń iri marafonǵa aınalyp úlgergen. 2019 jyly Almaty marafonyna ózge elderden kelgen qa­ty­sýshylardyń sany boıynsha rekord ornaǵany habarlanǵan edi. Qazaqstandyqtarmen birge jarysqa Qyrǵyzstan, Reseı, Qytaı, О́zbekstan, Ýkraına, Ulybrıtanııa, Úndistan, AQSh sekildi 53 eldiń azamattary qa­tysqan. Aýqymdy marafon jarysyn ótkizý – iri megapolıs atanýdyń taǵy bir belgisine aınalǵandaı. Bir jyl úzilisten keıin kópten kútken marafon jarystary dúnıe júzinde qaıta ótkizile bastady.

Iri saıası dodany kóleńkesinde qaldyrýǵa qaýqary jetetin, h­a­lyqtyń kúndelikti tirshiligin ysy­ryp qoıyp, myńdaǵan adam­nyń júgirýine múmkindik ashatyn marafon qatardaǵy jarys­tar­dan aýqymy men yqpaly bo­ıynsha erekshelenip turǵany sózsiz.