Áýezovtiń ǵadeti

Apyraı deımin, sýret degen – adam ómiri aqqan juldyz ispetti bolsa, sonyń bir mezetke ǵana toqtap qalǵan sátindeı eken-aý. Sol sýrettiń túsirilgen ýaqyty qaı tus eken, qandaı kóńil kúımen kelip, qandaı oı keship, sezim býyp, qandaı jaǵdaıda tústi eken. Álbette, bul portretterdiń deni zamanymyzdyń sýretshileriniń qııaly, deı tursaq ta olar da qaısybir naqty fotografııalyq sýretke súıendi emes pe. Qazaq áde­bıeti alyptarynyń qıly taǵ­dyrynyń qaı sáti tańbalanyp qaldy eken bul sýrette?!.

Mysaly, Muhtar Omarhanuly osy bir sýretke túser aldynda qaı­dan keldi, qaı mezgil, qaı saǵat edi, qandaı halde edi jazýshy? Ony zerttep tabýǵa da bolady, bi­raq áńgimemiz ol jaıly emes, keıingi býynǵa kenepke jaǵylǵan boıaý­daı sińgen, minez bolyp juǵyp, dástúr bolyp qalyptasqan Áýezovtiń ǵadetteri, sóz mysaly, sóıleý má­neri, árqıly sıtýasııada ózin us­taýy, jıi qaıtalaǵan sózderi, jıi jasaǵan qylyqtary jaıynda.

Fotograf «Muhtar Omar­hanuly, bir qyryndap otyrasyz ba?» degende, klassık ádetinshe «pá­li» dep qaldy ma eken? Áýe­zovtiń eń jıi qoldanatyn sózi de osy «páli» bolǵan eken, kóńil kúı odaǵaıy.

«Páli, báli» sóziniń túp-ta­myry qaıda jatqanyn kim bilsin, parsy tildi halyqtar «ıá» de­gendi aýyzeki tilde «bale» dep qol­danýshy edi, sodan ba eken. Bizdiń qoldanysymyzda quptaýdy, qoldaýdy, qolpashtaýdy, tań­danýdy da bildirip jatatyn osy odaǵaı sózdi Muhtar Áýezovtiń de alýan mánde, alýan kóńil kúıde aıtqanyn ańǵaramyz.

Rahymjan Otarbaev bir esse­sinde «Manas» jyrynyń aqtalýy jaıly súıinshi habardy estigen Áýezovtiń kóńil kúıin «Tań tor­ǵaıy shyryldaǵanda baryp Saıaq­baı tizgin tartty. Muhań tereń oı qushaǵynan sonda ǵana bosanǵandaı selt etip, kózi jasaýrap, murnyn ádettegideı saýmalap: «Páli, páli!» – deı berdi…» dep beredi. Mun­da Muhtar Omarhanulynyń «páli» sózin razylyqpen, shú­kirshilikpen, nasattanýmen aıt­qanyn sezinemiz. Al Sáken Ima­nasov Tahaýı Ahtanovtan estigen esteliginde: «Muqańnyń ártúrli synǵa ushyrap júrgen kezi bolatyn. «Abaı jolynyń» kezekti bir talqylaýynda baıandama jasaý maǵan tapsyryldy. Alǵashqy bes-alty bette Muqańa degen mahabbatymdy úıip-tóge maqtap keldim de, endi... Osydan arǵysyn akademık Ahmet Jubanovtan estidim, – deıtin Taqań. – Men maqtap turǵanda Muqań qasynda otyrǵan Ahańa sybyrlap: «Osy bir asa bilimdi, talantty jigit. Oqyǵany da, toqyǵany da kóp mundaı jigitti bile júrý teris bolmaıdy!» dep sybyrlap otyrypty da, men: «Biraq romannyń mynadaı-mynadaı kemshiligi de (maǵan solaı tapsyrylǵan ǵoı) bar», – deı bastaǵanda: «Páli, mynaý da kóp pysyqtyń biri bolyp shyqty ǵoı!»  dep, óńi kúreńitken qalpy Ahańnan moınyn buryp áketipti», deıdi. Bul estelikten Áýezovtiń «pá­lini» narazy peıilmen, nazala­nyp qoldanǵanyn túsiný de qıyn emes.

Keń Áýezov, ken Áýezov mundaı sıpattaǵy súrligýlerdiń syryn áriden tanıdy ǵoı, sondyqtan inisi Tahaýı Ahtanovtan sol úshin teris aınalyp ta ketpegen. Aka­de­mık Serik Qırabaev ««Páli, bo­lam, bolmaǵanda she; ádebıetke, synǵa aralasyp júrgen birqatar jas jigitter – anaý Tóken, anaý Tahaýı, anaý Zeınolla (bári de synnan bastaǵan ǵoı) – báriń de kandıdat bolýlaryń kerek, ǵylymǵa aralasý kerek», dep zor iltıpatpen qarsy alǵany esimde», dep eske alady. Osy tustaǵy «páli» qoldaýdyń, qorǵaýdyń, tileýqorlyqtyń kúıin bildirip te tur.

Serik Qırabaev osy esteligin ári qaraı jalǵastyra otyryp, «Bir joly Ǵabıdenniń úıinde dám­des bolǵanym bar. Onda da Muqań kóńildi áńgimemen jurt nazaryn aýdaryp otyrdy, úzilis kezinde Ǵabıt pen Ǵabıden karta oınaýǵa otyrǵanda Muqańnyń renjip:  «Páli, bular sóıtedi endi... О́nbes iske jandary qumar. Mádenıetti ortada ádebıet, óner jaıynda áńgimeler aıtyp, aqyndary bolsa, óleń oqyp otyrmas pa!» degenin estigem», degen bir ýaqıǵany sýret­teıdi. Mundaǵy qoldanystan qu­bylmaly kóńil kúıden shyqqan qy­jyrtpa sózdi emes, qońyrjaı sáttegi qoıý áńgimege oıyndy qo­ńyltaqsyp turǵanyn túısinemiz. Estelikter arqyly Áýezovtiń portretin jasaı otyryp Qırabaev «Oryssha jaqsy bilesiz, nege orys­sha jazbaısyz?» degen su­raqqa: Páli, oryssha jazý úshin oryssha til bilý jetkiliksiz. Orys­sha tús kórý kerek. Men ylǵı tústi qa­zaqsha kóremin», dep jaýap bergen», degendi qosady. Qazaqsha tús kóretin Áýezovtiń óz oıyna osy sóz arqyly ústeme mán júktep turǵanyn tanı túsemiz.

Muhtar Áýezov jaıly estelik áńgimelerdi estigende, oqyǵanda kóz aldymyzǵa jazýshynyń beınesi men áreketin alyp keletin taǵy bir ádeti bar. Ol – murnyn saýmalaý. Áýezov bul ádetin de áralýan kóńil kúıde eriksiz jasaıdy eken. Máselen, akademık Serik Qırabaev joǵarydaǵy esteliginde «Onymen erkin, qysylmaı áńgimelesýge bolatyn edi. Ol kim bolsa da ózimen teń sanap, teń sóılesetin. Tek qytyǵyna tıip almasań bolǵany. Qytyǵyna tıse, murnyn julqyp, ashýlanyp, qap-qara bolyp túnerip ketetin, keıde qatty sózder aıtyp tastaýǵa da baratyn. Elýinshi jyldardyń aıtys-tartystarynda onyń mundaı minezin de kórdik», deıdi. Al Otarbaev joǵarydaǵy essesinde «kózi jasaýrap, murnyn ádettegideı saýmalap: «Páli, pá­li!», deı berdi», dep keltiredi. Ta­­­ǵy bir estelikten mynadaı jol­­­­­dardy oqımyz: «Baıqasa, jas syn­­shy syńarezýlep barady, ora­ǵy­typ shaýyp qalamgerge biraz syn aıtyp tastaıdy. Sonda Muhań óziniń oılanǵanda isteıtin ádetine salyp, murnyn saýmalap turyp qalǵan eken».

Osy bir úsh jaǵdaıdaǵy qy­lyǵyn salystyrǵanda, jazý­shy­nyń murnyn saýmalaıtyn ádeti de ártúrli kóńil kúıde qaıta­lanatynyn ańǵaramyz.

Jalpy, Muhtar Áýezov ja­ıyn­da jazylǵan estelikterdi júk qylyp jısa, el kóshe almas­taı eken. О́zbek ǵalymy, jazýshy Izzat Atahanuly Sultanov Máskeýde Áýezovtiń ózin saıası aıyptan qut­qaryp qalǵanyn aıta kele, «Muh­tar Omarhanuly qashanǵy áde­tinshe asyqpaıdy. Eldiń eń sońy­nan sóıleıdi» (Qońyrbaı Qa­zaqtyń jazýynsha) degendi kel­tiredi. Áýelde ádet qana bolyp kórinetin dúnıeniń asylynda minez bolatyny, sol minezden kisiniń bolmysy kóri­netini anyq qoı. Osy ádetinen Áýezovtiń tutas bir qyry ashylyp tur. Onda sal­maqtylyq ta, sabyr da, taban­dylyq ta, turaqtylyq ta bar.

Serik Qırabaev jazýshynyń kún rejimine qatysty: «Muqań erte turyp, 7 men 8-diń arasyn­da dalada qydyratyn da, jas ǵalymdardy, aspıranttaryn saǵat segizden toǵyzǵa deıin qabyl­daıtyn. Toǵyzda tańerteńgi asyn iship, jumysyna otyratyn. Esik­ti ózi ashatyn. «Eshkimdi de jum­samaımyn. О́ıtkeni qonaq maǵan keledi ǵoı» deıtin», deıdi. Mundaı ádetter birden paıda bolmaıdy ǵoı, jyldar boıy qalyptasady, ómir júıesiniń ózgermes bir ból­shegine aınalady. Qırabaevtyń esteligi de jazýshynyń kisi jum­saýǵa beıilsizdigin qýattaı túsedi: «О́zin syılaı bilgenge qushaǵy keń, meıirimi mol edi. Úıine bar­ǵanda, esigin qınalmaı ashyp, «bárekeldi, jaqsy keldiń» dep qarsy alatyn».

Ádebıetshi Ermek Qanykeı­uly­nyń Abaıdyń shóberesi Ishaǵy Jaǵyparqyzynan jazyp alǵan suhbatyn saralaı otyryp, uly jazýshynyń birqansha minezin, ádetin, qylyǵyn keziktiremiz. Má­selen, «Muhtar Omarhanuly teme­kini kóp tartatyn. Kabıneti tań­erteń tútin bolyp turatyn. Ási­rese jazý jazǵan kezde kóp tartady. «Kazbek» degen temeki». Sol este­likte Áýezovtiń klassık za­man­dastarymen bılıard oınaı­tyny (úıinde bılıard ústeli bolǵan), ıtti jaqsy kóretini, úsh kólik mingeni, taǵysyn-taǵy talaı hobbıleri jaıly aıtylady. Sonyń biri – Muhtar Áýezovtiń ańshylyqqa qumartýy. Muny erekshelep alyp otyrǵanymyz, Áýezovtiń Ǵabıt Músirepovtiń aıtýynsha «surmergen» bola turyp, ushqan qus, júgirgen ańǵa ádeıi oq tıgizbeıtini nazarymyzdy aýdartty. Ańǵa shyǵyp, «qoıan týra aldymnan júgirip ótsin, sonda atamyn ǵoı» dep serikterin kúı­diretini, qalyń ushqan úırek­ke qańǵyǵan oǵy da tımeı, Músi­re­povtiń «Myna shlıapanyń as­tynda Áýezov otyrǵanyn aqy­maq úırekter qaıdan bilsin» dep qa­ǵy­tatyny, bári-bári Muhtar Omar­hanulynyń tabıǵatyn, jan dú­nıesin, shynaıy beınesin asha túsedi.