Uly Otan soǵysynda eki márte batyr ataǵyn alǵan Talǵat Bıgeldınov, Reıhstagqa tý tikken Halyq Qaharmany Raqymjan Qoshqarbaev, Keńes Odaǵynyń batyry Saǵadat Nurmaǵambetov Esil-Nura boıynyń ardaqtylary.
Qaıdar Ospanov Aqmolaǵa irgeles jatqan Astrahan aýdanynyń týmasy. Bul kisiniń taǵdyry aýmaly-tókpeli zamanmen tustas kelgesin kópshiliktiń oıynda bolǵanymen, tarıhta tańbalanbaı qaldy.
О́lketanýshy-jazýshy, marqum Seıitjan Sadaýov óziniń «Qaıdar balýan» týraly jazǵan kitabynda «... Átteń zamany ony tanymady, qurmettemedi. Bul ómirden ol qasiretpen ótti» deýi bizdiń pikirimizdiń aıqyn dáleli ispetti.
Qajymuqannyń talantty shákirti Qaıdar balýandy Aqmola óńiriniń týmalary jaqsy biledi. Kúni búginge deıin jyr ǵyp aıtqan kisilerdi kózimiz kórdi. Onyń arǵy tegi Orta júzdiń beldi rýy Qypshaq, onyń ishinde Altybas eli. Ataqty Bulǵaq batyrdyń urpaqtary.
Qaıdar Ospanov týraly qazaqtyń belgili eltanýshy qalamgerleri Jaıyq Bekturov, Baıanǵalı Álimjanov tyń málimetter qaldyrǵany belgili. Qajymuqanmen ol 24 jasynda kezdesipti. 1919 jyly Qyzyljardan Aqmolaǵa kele jatqan betinde Qajymuqan Esenbaı qajynyń aýylyna tústenip, qol-aıaǵy balǵadaı som deneli Qaıdarǵa kózi túsedi. Sol tanystyqtyń arqasynda ol ataqty balýanǵa erip, soltústik óńirdiń, sondaı-aq oǵan shekaralas jatqan Reseıdiń Sibir qalalarynda óner kórsetedi.
Mysaly, 1934 jyldyń kúz aıynda Qajymuqannyń qasyna ergen 11 balýannyń biri retinde Qyzyljar qalasynda edáýir ýaqyt oıyn kórsetipti. Sonda dúıim jurtqa aty belgili Mıshoborov, Iаn-Sygan, Lavrentev, Avgýst sekildi alyp balýandar sırk ónerin, sondaı-aq fransýz kúresinen jekpe-jekter jasap, oǵan kúreske ebi bar áldi qazaq jastaryn tartyp otyrǵan.
Aqmolalyq Qaıdar Ospanov Qajymuqan atamyzdyń meılinshe talantty izbasary bolǵanyn sonda qazaq jurty baıqaǵanǵa uqsaıdy. Onkúndik aıqasta Qaıdar Ospanovqa birde-bir balýan teń kelmegen. Olardyń ishinde grýzın, polıak, qyrǵyz taǵy basqa ulttardyń ulandary bolǵan.
Bozkilemge shyqqan 8 balýandy basymdyqpen jeńgeni úshin Qaıdarǵa I dárejeli júlde beriledi. Biraq aqsha salynǵan konvertti sol kezde qazaqtyń márt jigiti Qyzyljar qalasyndaǵy jetim balalar úıine bergizipti.
Budan keıin Qajymuqan ony 1926-1927 jyldary Tashkentte ótken oıyn-saýyqqa alyp barady. Qaıdar – sheteldik balýandar tárizdi kórermenderin qyzyqtyryp, betine túrli maska tartqan sırek qazaqtardyń biri. Ol sırk ónerin qysqa ýaqyt ishinde jetik meńgere bilgen.
Týra Qajymuqandaı ústinen kólik júrgizip, keýdesine temir tós qoıǵyzyp, som balǵamen tas jarǵyzǵan.
Júgen kórmegen arqandaýly eki asaý at eki jaqqa tartqanda onyń tastúıin judyryǵyn jaza almaı qarǵyp bulqynǵandaryna jurt ań-tań bolatyn-dy.
Taǵy bir óneri: jýan beltemirdi moınyna op-ońaı orap, sondaı shapshańdyqpen jazyp jiberetini – onyń erekshe qara kúsh ıesi bolǵanyn aıǵaqtap turǵandaı. Bul Qajymuqan úıretken sırktiń jurt qyzyǵarlyq oıyny kim kóringenniń qolynan kelmegeni anyq. Týra osy asyl aǵasy sııaqty ol bir kisini ıyǵyna otyrǵyzyp, erler toly arbany júgire súıregeni talaı ret Qaıdardyń baǵyn aspandatyp edi. Aıta berse, Aqmola óńirinen shyqqan atpal azamattyń el kóńilin kótergen qyzyqty oıyn tásilderi az bolmaǵan.
20 mm uzyn shegelerdi qalyńdyǵy 5 sm taqtaıǵa jalańash alaqanymen bir urǵannan ar jaǵynan bir-aq shyǵarǵan kisi.
Qaıdar jýandyǵy saýsaqtaı uzyn temir shegelerdi jas qyzdyń shashyndaı jyldam óretinin kórgen kózder az tańdanysta bolmaǵanyn biz de estigenbiz. Sol buralǵan shegelerdi bizdiń aǵaıyndarymyz qalap surap alyp, bertinge deıin sandyq túbinde saqtady.
Keıbirin balýan atamyz jańa bosanǵan kelinshekterdiń er balalaryna syıǵa tartqan desedi.
Qaıdar Ospanov ǵumyrynda qıynshylyqty kóp kórgen. Mysaly, áıeli Qadısha masaq terip kináli bolyp, Keńes júıesiniń kárine aıaýsyz ushyraıdy. Sottan qutqarmaq bolǵan Qaıdardyń sońyna sham alyp túskender az bolmady.
Qajymuqannyń mektebinen ótken kisi qazaq dalasynyń astan-kesteńin shyǵarǵan qýǵyn-súrginniń quryǵyn da kórgen.
Birde Kókshe jaǵynda, endi birde Aqmola óńirinde ómir súrse de qý kedeıshilik onyń sońynan qalmady.
Qaıdar tek qana qýaty boıynan asqan qara kúshtiń ıesi ǵana emes, ol jany názik aqyn bolǵan.
Surasań ákem – Ospan,
atym – Qaıdar,
Dushpanǵa eregesken kózim jaınar.
Aqyryp arystandaı aıǵa shaptym,
Eshnárse bóget bolmaı, ózen-saılar.
Altybas – rýym,
naǵashym – Qarameńdi,
Saırandap araladym talaı jerdi.
Qaıdary Aqmolanyń munda
kel dep,
Shaqyryp ıspolkomy nagrad berdi.
Naǵashylary Arǵyn atanyń Jeti Momynyna jatatyn Atyǵaı eli. Bul týraly Jaıyq Bekturov ta óziniń zertteýlerinde kelistirip jazǵan.
Qaıdardyń úlken aǵasynyń aty Murtaza. Kópti kórgen kóregen kózderdiń aıtýynsha, ol ustalyqpen kún keshken kisi eken. Temirden túıin túıgen ónerpazdyń el arasynda qurmeti zor bolǵan.
Al Qaıdardyń kishi inisi Kenjetaı Uly Otan soǵysynan oralmapty.
Balýannyń ózinen týǵan urpaqtary Aqmola óńiriniń ár jerinde, sondaı-aq Nur-Sultan qalasynda turyp jatyr. Onyń úlken balasyna Qajymuqan óziniń atyn bergen. Ekinshi ulyn qazaqtyń daraboz oqymystysy Shoqannyń esimimen ataǵan.
Osy maqalany ázirleýde bizge ataqty balýannyń nemeresi Jasqaırat Qaıdarov biraz kómek berdi. Ásirese batyrdyń sýretin tapqany úshin ol azamatqa sheksiz rızalyǵymyzdy aıtamyz.
Urpaqtaryna uly adamdardyń atyn qoıǵan Qaıdar balýan 1950 jyly dúnıeden ótken. Onyń zıraty Aqmola oblysynyń búgingi Aqkól aýdanynyń enshisindegi Mereke aýylynyń janynda tur.
Jasynan serilik jolyn ustanǵan Arqanyń abzal azamaty ańshylyq pen qusbegilikti de jetik meńgergen. Onyń qarýlyǵyna qazaqpen qatar basqa ulttar ókilderi de tańdaı qaǵysqan. Batyp qalǵan kólikti, saz-batpaqqa belshesinen batyp ketken túıe men jylqyny óziniń qara kúshimen alyp shyqqanyn, bilekti qazaqtyń osy bir alyp azamaty jaıly áńgimeni jurt jıi ańyz qylyp aıtatyn-dy.
Soǵystyń qyzǵan shaǵy 1943 jyly ol Aqmola qalasynda birneshe ret sırk oıynynan óner kórsetip, odan túsken qarjyny maıdanǵa jóneltip otyrǵan. Biraq Otan aldyndaǵy mindetin adal oryndaǵan osy bir daraboz azamattyń ómirinde qýanyshtan góri qaıǵy-qasiret kóp bolǵan. Biraq ol jasymady. Sondyqtan Aqmola óńiriniń ulandary, batyrdyń aǵaıyndary men urpaqtary onyń esimin erekshe qaster tutady.
Janat TÚGELBAEV,
Qazaqstannyń Qurmetti jýrnalısi
