Dúbirge toly dúnıe
Jeksenbide Mıýnhende qaýipsizdik jóninde halyqaralyq konferensııa óz jumysyn aıaqtady. Onda Ýkraınadaǵy jaǵdaı týraly da áńgime boldy. Basqalardan buryn jurtshylyq nazary soǵan aýǵany da anyq.
Sol konferensııadaǵy pikirlerge qarap-aq Ýkraına úshin kúres eki maıdanda: eldiń óz ishinde jáne onyń syrtynda júrip jatqanyn aıqyn ańǵarasyń. Sol eki maıdanda da jaǵdaı bulyńǵyr. Mynaý jeńedi dep eshkim aıta almaıdy. Bir anyq nárse: sol kúresten ýkraın halqy zardap shegetini daýsyz. Bir qoǵam ekige jarylyp, tóbelesip jatqanda, odan sol qoǵamnyń ózi zardap shegetinin dáleldeýdiń de qajeti joq.
Saıasatshylar ortasynda demokratııanyń da ońyp turǵany shamaly, biraq ázirge deıin adamzat odan jóndini oılap taba alǵan joq, degen sóz bar. Azshylyq kópshilikke baǵynýǵa tıis. Sondaı-aq, sol azshylyq ártúrli joldarmen óz pikirlerin bildirýge quqyly – bul demokratııanyń talaptary desek, Ýkraınadaǵy, onyń júregi derlik Kıevtegi birazǵa sozylyp kele jatqan teketiresti, buzý-qıratý, órteý, bir-birine tas atý, mekemeler úılerine basyp kirý sııaqty áreketterdi esi durys adam demokratııaǵa jatqyza qoımas, taǵylyqqa jaqyn is. Solardy uıymdastyryp júrgender el bıligin ustasa, eldiń taǵdyry ne bolady degen de oı keledi.
Qazirgi bıliktegilerdiń áreketin de túsiný qıyn. Eldiń dál búgingi jaǵdaıǵa dýshar bolýyna onyń kináli ekeni daýsyz jáne eldi osynaý jaǵdaıdan alyp shyǵa almaýynan da onyń dármensizdigin ańǵarasyń. Turaqty bir baǵytty ustaı almaı, san qubylǵan Vıktor Iаnýkovıchtiń bıligi eldi turaqtylyq jolyna túsiretinine kóńil senbeıdi. Syrttaı qaraǵanda, onyń oppozısııany kelisimge shaqyryp, olarǵa úkimet basshylyǵyn usynýy jaǵymdy qubylystaı kóriner. Shyn máninde qazirgi qalyptasqan jaǵdaıda onyń oń nátıje berýi ekitalaı.
Ishki, syrtqy kúrestiń bir-birine yqpaly kúshti. Eldegi jaǵdaıdyń ýshyǵýyna Máskeý men Brıýssel birdeı «úles qosyp» jatyr. Ýkraınany óz yqpalynda qaldyrý úshin olardyń ashyq túrde salıqaly dıplomatııaǵa syıa qoımaıtyn áreketteri Ýkraınaǵa aýyr tıip otyr. Eki jaq ta bul elge qomaqty ekonomıkalyq kómek berýge ýáde etip, jeme-jemge kelgende, saıası jaǵdaıǵa baılanysty odan bas tartýy Ýkraınany tuıyqqa tiredi. Kúni keshe úıip-tógip ýáde bergen Máskeý sońǵy kúnderi kórshi elden kelgen taýarlardy kedennen ótkizbeı, jurtty qańtardyń aıazyna qańtarýy sonyń bir kórinisi.
Syrttaǵylar Mıýnhende til tabyspady. Bir-birin aıyptaýdy maqsat tutty. AQSh-tyń memlekettik hatshysy Djon Kerrıdiń Ýkraına óziniń kimmen bolatynyn – búkil álemmen be, joq bir elmen ǵana bolatynyn anyqtaýy kerek degen sózi Reseı syrtqy ister mınıstri Sergeı Lavrovqa unamady, bular qazirgi bılikti qolda deıdi. Al EO men AQSh-tyń yqylasyn ózderine aýdarý úshin sol Mıýnhenge barǵan oppozısııa kósemderi Klıchko, Iаsenıýk, Tıagnıboktar Ýkraınanyń qazirgi bıligin otstavkaǵa jiberýdi, Iаnýkovıchke qarsy sanksııa qoldanýdy talap etti. Bul endi el múddesin oılaıtyndardyń áreketi emes.
Mıýnhendegi konferensııada parasatty sózdi abyz saıasatker Zbıgnev Bjezınskıı aıtty: «Eýroodaq pen Reseı kelissózge barýy kerek. EO men RF Ýkraınanyń Eýropamen kirigýinen Reseıdiń ekonomıkasyna qaýipsiz bolatyn jol tapsyn. Eger Ýkraına bıligi men oppozısııa qalyptasqan saıası daǵdarystan shyǵý jolyn tappasa, bul EO úshin de, Reseı úshin de apat», – dedi AQSh prezıdentiniń eks-keńesshisi. Qatań eskertý.
Ýkraınadaǵy jaǵdaı basqalarǵa da sabaq. Saıası oıynnyń jeteginde ketý kez kelgen elge qaýipti. Jurtty odan saqtandyrý, saıası jelikpelerdiń arandatýshylyq áreketterine jol bermeý kez kelgen bılikke de, qoǵamǵa da syn.
Gagaýzdardyń Eýropaǵa qaraǵysy joq
Moldavııanyń Gagaýz avtonomııasynda jeksenbi kúni referendým ótti. Avtonomııa basshylyǵy daýys berý arqyly halyqtyń Eýroodaqpen nemese Keden odaǵymen kirigýge kózqarasyn anyqtady.
Bul shaǵyn ǵana ákimshilik qurylymdaǵy halyqtyń kózqarasyn aıqyndaýǵa arnalǵan sharanyń jańǵyryǵy tym qatty boldy. Moldavııa soty ony ótkizýge ruqsat bermeıtin úkim shyǵarsa, endi sol ótken referendýmnyń ózin zańsyz sanap otyr. Osyǵan oraı avtonomııa atynan Ulttyq jınalys tóraǵasy Dmıtrıı Konstantınov Eýropalyq sotqa shaǵymdanatynyn málimdedi. Bul arqyly gagaýzdar referendýmdy ótkizbeý jónindegi sot sheshimin de buzbaq.
Sóıtse de, referendým ótti. Onyń nátıjesi týraly múddeli jaqtar keńinen sóz etip jatyr. Múddeli degende, ony jaqtaǵandardy da, qarsylardy da aıtqan jón. Qarsylar – eń aldymen sol Moldavııanyń basshylyǵy. О́z aýmaǵyndaǵy qurylymdardyń bóliný jónindegi áreketterin, árıne, olar jaqtyrmaıdy. Al jaqtaıtyndar degende, bul eldiń bólshektenip, álsiregenin, kúızelgenin qalaıtyndar ishte de bar, syrtta da bar.
Referendýmda biraz másele daýysqa qoıyldy. Eýropamen kirigýdi jaqtaǵandar 2,77 paıyz ǵana bolsa, qarsylar – 97,22 paıyz. Al Keden odaǵyna kirýdi daýys bergenderdiń 98,47 paıyzy jaqtasa, qarsylar nebári 1,5 paıyz bolǵan. Bul jerde óziniń bas memleketimen til tabysa almaı otyrǵan qurylymdy, sheshimderiń osyndaı eken dep, ózderine qabyldaı salatyn Keden odaǵy da, Eýroodaq ta joq ekeni ekinshi másele.
Bul jaıynda áńgime bolǵanda joǵarydaǵy sıfrlar aýyzǵa alynǵanymen, referendýmnyń máni budan tereńirek. Konstantınov atap kórsetkenindeı, referendýmǵa qatysqandardyń 94 paıyzy Moldovanyń mártebesi ózgergen jaǵdaıda Gagaýzııa avtonomııasy ózin ózi aıqyndaýǵa quqyqtyǵyna daýys bergen. Áńgime Moldavııanyń Rýmynııaǵa qosylýy jaıynda bolyp otyr. Solaı bolǵan jaǵdaıda Gagaýzııa olarmen birge ketpeı, qalyp qoıýdy qalaıdy.
Birazdan beri aýyzǵa ilinip, Moldavııaǵa qarsy áreketterge arqaý bolyp júrgen Gagaýzııa avtonomııasynda bar-joǵy 155 myń halyq turady. Turǵyndarynyń negizi – gagaýzdar 82 paıyz. Pravoslavıe dinindegi túrki tildi osynaý shaǵyn halyq óziniń joıylyp ketpeýi úshin belsendi kúresip keledi. Kezinde repressııaǵa ushyrap, birazy basqa jaqqa da aýdarylǵan. Moldavııa aýmaǵynda avtonomııa berilýi olardyń saqtalyp qalýyna jaǵdaı jasasa da, endi ishki-syrtqy kúshterdiń aralasýymen, tipti arandatýymen dese de bolar, saıası kúrestiń nysanyna aınalýy osynaý halyqqa jaqsylyq ákeletinine kúmánmen qaraısyń. Árıne, úlken de, kishi de halyqtardyń táýelsizdik úshin kúresi qasıetti, barynsha quptaıtyn is-qımyl. Tek ol úshinshi bir jaqtyń múddesi úshin paıdalanylmasa eken deısiń.
Gagaýzdar Keden odaǵyna kirgisi keledi eken delik. Sonda basqa bir eldiń nysanyn kele ǵoı dep, qabyldaıtyn kim bar eken? Ýáde berip, arandatyp júrgen kim? Keden odaǵy qaqpasy joq, qalaǵandar kire salatyn ashyq-shashyq jatqan dúnıe me? Sol Keden odaǵynyń bir múshesi – bizdiń elimiz. Basqalar bizdiń elimizdiń buǵan kózqarasy qandaı ekenin surady ma eken? Oıǵa kóp suraq oralady. Jaýap izdeısiń.
Mamadııar JAQYP, «Egemen Qazaqstan».
