Adaldan jaralǵan azamat

Júregi jaısań jan, aqjúrek azamat, óner men zańnyń tizginin qatar ustaı bilgen talantty tulǵa – Tóregeldi Asqaruly Qystaýbaevtyń dúnıeden ozǵanyna bir jyl bolypty. О́mir barda ólim bar degenmen, qapııada, mezgilsiz kelgen ajaldyń soqqysy tym aýyr. Amal qansha, asyl inini qımastyqpen eske alyp kúrsinemiz de, jarqyn beınesin janymyzǵa medeý, kóńilimizge súıeý etemiz. Qazaqta «Segiz qyrly, bir syrly» degen ádemi teńeý bar. Ádette biz ony jeztańdaı ánshi, kúmis saýsaq kúıshi, sazger sııaqty óner adamdaryna qarata aıtamyz. Alaıda, ataqty jyrshy Almas Almatov bul segiz qyrdyń syryn «tektilik, bekzattyq, jomarttyq, ilimpazdyq, márttik, batyrlyq, saqılyq, baılyq» dep taratypty. Sóz joq, bul qasıetter kemde-kem adamnyń boıyna darysa kerek. Men sonaý 1994 jyly Ońtústik Qazaqstan oblystyq sotynyń tóraǵasy bolyp qyzmet atqaryp júrgenimde tanysyp, tanystyǵym syılastyqqa jáne qımastyqqa aınalǵan marqum Tóregeldi baýyrymdy segiz qyrlynyń biri jáne biregeıi dep bólip aıtar edim. О́ıtkeni, onyń jaltaqtaý men jalpaqtaýdan ada týrashyldyǵy, táýekelshildigi tektiliginen týyndaıtyn. Shırek ǵasyr teatr sahnasynda júrip, ónermen ózegi bir bolyp ketken ol elýdi eńsergen jigit aǵasy kezinde jas shaqta oıǵa alǵan maqsatty oryndaý úshin múlde beıtanys, beımálim ortaǵa eshkimge jalynbaı, eshkimge qolqa salmaı bir táýekelge senip keldi. Keshegi halyq ártisi, eldiń alaqanynda júrgen ónerpaz oblystyń sottar ákimshisinde kadr bóliminiń qyzmetkeri bolyp bárin qaıtadan, basynan bastaýǵa arlanǵan joq. Jigersiz adamnyń qolynan bul kele me?! Bul – ishki qýaty mol, ózgeniń pikirine jaltaqtamaıtyn týrashyl adamnyń isi. Endi bekzattyq degenge kelsek, sot salasyna qatardaǵy qyzmetker bolyp kelgenmen, Tóregeldi alǵashqy kúnnen kez kelgen sýdıamen, basshymen teń sóılesip, erkin pikir alysatyn. О́ziniń ómirden kórgendigi men kóńilge túıgendigi men dúnıetanymynyń keńdigimen kisini moıyndatatyn. Kishireıgenge kishireıip, shalqaıǵanǵa salqyndyqpen qaraıtyn. Al onyń qolyndaǵysy men kóńilindegisin basqamen bóliskisi kelip turatyn jan jomarttyǵy óz aldyna bir áńgime. Alda-jalda bireýdiń basyna is túse qalsa, kómek kerek bolsa sonyń qasynan birinshi bolyp Tóregeldi tabylatyn. Talaı joldas-jorasynyń aýrý-syrqaýyna, qaıǵy-qazasyna jany aýyryp, qolyndaǵy barymen, qolynda joq bolsa janymen, zyr júgirgen qyzmetimen qoldaý kórsetip bir tynym tappaıtyn. Tóregeldi qazaqtyń tanymal bir tulǵasy, halyq ártisi, rejısser Raıymbek Seıitmetovti ulaǵatyn kórgen ustazym dep qatty qasterleıtin jáne otbasymen jaqyn aralasatyn. Rekeń qyzmetten qaǵajý kórip, Almatydan Túrkistanǵa qonys aýdaryp, ol jerde jańa teatr ashqan tusta Tóregeldi onyń artynan Petropavldan qansha ret arnaıy izdep baryp, qasynda bolyp, kóńilin demdedi. Al Rekeń qatty naýqastanǵan kezde kún qurǵatpaı halin surap, ylǵı izdeýshisi boldy. Men ol kezde Soltústik Qazaqstan oblystyq sotynyń tóraǵasy, Tóregeldi Petropavl qalalyq sotynyń sýdıasy qyzmetin atqaratynbyz. Rekeń qaıtys bolǵan kezde Tóregeldiniń qabyrǵasy qaıysyp qaıǵyrǵanyn kózim kórip, qazanyń sharýalaryn rettestirýge shamam kelgenshe kómektesip, janazaǵa úlgerip barýyna múmkindik jasaǵanymda sheksiz alǵysyn aıtyp, kóńili qatty bosap edi. Keıinnen Rekeńniń dúnıeden ozǵanyna bir jyl ótken tusta eske alý sharalaryn da tynym tappaı júrip ótkizdi. Tóregeldiniń jaqsy qasıetteriniń biri – oqyp-úırenýden, izdenýden jalyqpaıtyndyǵy edi. Sonyń bir aıǵaǵy sonaý 1981 jyly, teatr­da júr­­­­­­gende-aq Qazaq ulttyq ýnıver­sı­teti­niń zań fakýltetin syrttaı oqyp bitir­geni. Iаǵnı, ol zańgerlik kásipke kezdeı­soq kele salǵan joq. Áý basta-aq osyny maqsat etken eken. Bilimge degen umty­lys pen maqsatqa jetsem degen qul­shynys ilimpazdyqty bil­dir­se kerek. Sahnada talaı taǵdyrly tulǵalardy somdap, adamdardyń psıhologııasyna tereńdep boılap, óner salasyndaǵy eń joǵary ataqqa jetip, ataǵynyń kóleńkesinde saıalap otyrýǵa bolatyn shaqta tyńnan túren salyp sýdıalyq qyzmetke kelýi onyń batyrlyǵyn tanytsa kerek. Jáne onyń batyrlyǵy kózsiz emes, aqyl qorytýynan ótken batyrlyq. Sebebi, jaqsy men jamandy anyq aıyryp, obal-saýapty aıqyn ajyratyp, talaı oıdy tarazylap baryp osyndaı jaýapty isti atqara alatynyna kózi jetken kezde sýdıa bolýǵa bel býdy. Ol sotqa úlken ómir daıyndyǵynan ótip keldi. Sahnada Amangeldi batyr, Ámir Temir sııaqty tarıhı zor tulǵalardyń beınesin somdaǵan akter, Muhtar Áýezovtiń shyǵarmasy boıynsha «Qorǵansyzdyń kúni» spektaklin qoıǵan rejısser, áýeli Ońtústik Qazaqstan oblysynyń, keıinnen Astananyń qoǵamdyq-mádenı ómirine belsene aralasqan ultjandy azamat jańa jumysyn birden úıirip áketti. Sýdıa qyzmetiniń kórsetkishi qaraǵan isteriniń sapasymen ólshenedi desek, sýdıa bolyp taǵaıyndalyp, sot tóreligin júzege asyrǵan jeti jyl ishinde Tóregeldiniń birde-bir sheshimi buzylyp nemese ózgertilmegeni kóp jaıdy ańǵartady. «Jaqsy adamnyń ókpesi sháıi oramal kepkenshe» deıdi qazaq. Tóregeldiniń adamdardyń kemshiligine, minez tarshylyǵyna keshirimmen, keńdikpen qaraıtyn márttigi bir basqa edi. Qyzmet babynda, tirshilikte aıaǵynan shalǵan keıbir adamdarǵa kektenbeı, kerisinshe, ańqyldaı kúlip, arqasynan qaǵyp uıaltatyn. Sotta kóp jyl qyzmet istegen sańlaq sýdıalardan aqyl-keńes surap, úırenetin de, keıingi jastarǵa zańger mamandyǵynyń sheńberinde qalyp qoımaı kóp oqýǵa, ár saladan habardar bolýǵa keńes beretin. О́zi jazý-syzýǵa beıim bolǵandyqtan, baspasóz betterinde sot isiniń ózekti máseleleri jóninde maqalalaryn jıi jarııalap, teledıdardan tushymdy áńgimeler aıtatyn. Onyń kóp áriptesterinen artyq­shylyǵy men ereksheligi – qazaq tiliniń máıegin ábden meńgergendigi edi. Onsyz da shuraıly qazaq tilin odan ári shyraılandyryp, qunarlandyryp sóılegende eriksiz súısinetinbiz. Sonymen qatar, Tóregeldi ana tiliniń qadiri, ata salty men dástúriniń qasıeti týraly kóp tolǵanatyn. Dala órkenıeti, bılerdiń sózi jaıynda tamsanyp áńgimeleıtin. Sýdıalar daıyndaıtyn arnaıy magıstratýrada ulttyq sheshendikke negizdelgen sóıleý tehnıkasy, logıkalyq oılaý, oı qorytý, til ustartý jónindegi sabaqtar júrgizilse degen oryndy pikirdi jıi aıtatyn. Kóptegen sýdıalarymyzdyń tilge shorqaqtyǵyna, qazirgi kezde qazaq tiliniń «shubarlanyp» ketkenine qatty qynjylýshy edi. О́kinishke qaraı, qazir rýhanı baılyqtan góri dúnıeaýı baılyqtyń baǵasy artyp turǵan kez ǵoı. Buryn­dary kózi ashyq adamdar kitap jınasa, qazir dúnıe-múlik, kólik jınaıdy. Bul jaǵynan kelgende Tóregeldi qanaǵatshyl, saqı jan edi. Bar tileýi balalaryn oqytý, bar tapqanyn solardyń ósip-órkendeýine jumsaý, olardyń jaqsy azamat bolǵanyn kórý boldy. Onyń basty baılyǵy balalary, nemereleri, jary, dostary men baýyr-týystary jáne jan-dúnıesi edi. Adaldan jaralǵan ańqyldaq azamat bir otbasynyń balasynan qalyń jurttyń balasyna, el aǵasyna aınalyp, máńgilik saparyna syı-qurmetpen attandy. Atamyz qazaqta: «Jylqyda da jyl­qy bar – qazanaty bir bólek, jigit­te de jigit bar – azamaty bir bólek» degen sóz bar. Fánı ómirde adaldyq­tan aınymaǵan azamat baqı dúnıede umyt bolmasy anyq. Artynda jaqsy atyn shyǵaratyn jary, tárbıeli balala­ry, jón kórgen kelinderi, altyn asyq­taı nemereleri barda Tóregeldi baýy­rym­nyń ǵumyry máńgilik dep oılaımyn.  Beket TURǴARAEV,  Qazaqstan Respýblıkasynyń eńbek sińirgen zańgeri, zań ǵylymdarynyń doktory, professor. PETROPAVL.