Saıyn Muratbekovtiń qalamynan týǵan shyǵarmalarynyń qaı-qaısysyn alyńyz, oqyrmanyn ózine tartyp, oqýǵa qumarlyǵyn arttyra túsetindigimen erekshelenedi. Týmysynan talantty, sodan keıin de ádebıet aıdynyna erkin qulash sermegen Saıyn qalamgerlik qarymynyń qýattylyǵymen áýelden-aq nazarǵa ilikken edi. Jas jazýshynyń qalamgerlik qarym-qabiletin ádepki aıaq alysynan-aq tanyp-bilgen Ǵabıt Músirepovtiń: «Kópultty ádebıetimizdiń gúldep turǵan máýeli baǵynda Saıyn Muratbekovtiń jas taldaı jelkildep boı kótergen tamasha prozasy bitik shyǵyp, alystan kózge túsip, kóz tartary sózsiz», dep jyly lebiz-pikir bildirýi dara daryndy jazbaı tanyǵandyǵy dese bolady. Sóz zergeri atanǵan sýretkerdiń balaýsa talantqa aıtqan tilegin qup kórgen Saıyn ózindik bolmys-bitimimen oqyrmanyn birden qushaǵyna aldy. «Meniń qaryndasym» hıkaıatynan bastalǵan shyǵarmalaryn oqyrman jata-jastana, talasa-tarmasa oqyp, keıipkerlerin árkim ózine uqsatyp, ómirdiń ózindeı áńgimeleri kópshilikti shynaıylyǵymen tańǵaldyryp, tamsandyrǵan-dy. Olaı bolatyn sebebi, názik sezimderdi úlpildetip, júrek qylyn shertetin shynaıy kórinister kóz aldyńa kólbeńdeı elestep turatyndyǵymen tánti etetin-di. Elittiretin-di. Eliktetetin-di.
Saıynnyń «Jabaıy alma», «Jýsan ıisi», «Kámentoǵaı», «Qalyń qar», «Dos izdep júrmin» atty tamasha hıkaıattary naqty ómirdi ózgerissiz jetkizip, tiliniń kórkem órnektelýimen qundy. Tabıǵı nanymdylyǵynyń arqasynda olar oqyrmanyn baýrap, qyzýshylyǵyn arttyrady. Keıipkerlerdiń is-áreketi arqyly ótken balalyq shaqtyń qyzyq-dáýrendi kúnderi qaz-qalpynda áserli áńgimelenedi. Aýlaqta qalyp, sarǵaıǵan elester sanada sapyrylysyp, ańsaý sezimdi oıatady. Keıipkerleriniń sezim bulqynysy oqyrman janyna býyrqandyrar kúsh-jiger beredi. Adamnyń jan júregin shymyrlatyp, júrekti terber tebireniske jeteleıdi. Qalamgerdiń aýyl turmysyn, kúıbeń tirshilikterin baıandaýdaǵy tásili, áńgime jelisin óristetýdegi úlgisi, kórkemdep jetkizý máneri, tildik qorynyń shuraılylyǵy kimdi bolsa da súısindirip, tushyndyrady. Keıipkerleri kelisti somdalady. Zamana tynysyn tap basyp biletini, oqıǵa kórinisterin móldiretip beıneleıtin sýretkerligi has sheberdiń qabiletin daralaıdy. Saıynnyń jáne bir ózindik ereksheligi – taptaýryn taqyrypty qaıtalaı bermeıdi. Taqyryp tańdaýdaǵy talǵamy joǵary. Eshkim qalam tartpaǵan, aıaq baspaǵan sony soqpaqtardy sonarlaıdy. Tapqanyn tarazylap sheberlik sheńberinde tap-tuınaqtaı etip usynatyny, ony óz dárejesinde jetkize biletini ár týyndysynan kórinis tabady. Shyǵarmalaryndaǵy adamdardyń minez-qulqy men taǵdyry bir-birine uqsamaıdy. Árqaısysynyń ózindik baǵyty bar, adamgershilik qasıeti, minez-qulqy, júris-turysy, ómirlik ustanymy, mańdaıǵa jazylǵan taǵdyry árqıly bolyp keledi. Bul baǵytta jazýshynyń kórgeni kóp, aýyldyń jaǵdaıyn jetik biletindigi, jaı-japsardy sańlaqtyqpen saralaıtyny aıqyn baıqalyp turady. Sol sebepti de qarapaıym aýyl adamdarynyń tirlikterin táptishteıtin áńgimeleriniń bári kóńil pernesin dál basady, jarasymdy úılesim taýyp jatady.
Sonaý surapyl soǵys jyldaryndaǵy qabyrǵasy qaıysqan balalyq shaq pen búgingi balalar men úlkenderdiń turmys-tirshiligindegi uqsas jaıttardy somdaıtyn shyǵarmalary kózikaraqty, zerdeli oqyrman kóńilin tap basa qoıatyny da aqıqat. Saıynnyń barsha shyǵarmasy búgingi kezeń men ótken ómir shyndyǵymen astarlasyp-sabaqtasyp jatatynymen qundy. Bul turǵydan alǵanda jazýshynyń «Jýsan ıisi» atty áńgimesi Ekinshi dúnıejúzilik soǵys jyldaryndaǵy aýyrtpalyqtardy kelistire sýretteıtin biregeı týyndy. Munda oqıǵanyń órbýi men qurylymy da qısyndy, logıkalyq aqyl-oıdyń dara sabaqtastyryla damýy da, adamnyń ishki jan dúnıesi de jan-jaqty qamtylady. Osy shyǵarmanyń qalaı jazylǵany týraly jazýshynyń jary Márııam óz estelikteriniń birinde: «Saıyn kóbine túnde jazatyn. Kúzde qarly jaýyn jaýady ǵoı. Ásirese sol kezdi qatty jaqsy kóretin. Ondaı ýaqyttarda jumystan kele sala jazýǵa otyratyn. Áýejaı mańyndaǵy úıden qaladaǵy páterge
kóshkende Saıynnyń «Kókoraı», «Kúsen-Kúseke», «Jabaıy alma», «Jýsan ıisi», «Basynda Úshqaranyń» syndy shyǵarmalary dúnıege keldi. «Jýsan ıisin» jazyp bitken soń ol keremet kóńil kúıde júrdi. Sirá, oqyrman qaýymǵa, balalarǵa unaıtynyn sezgen shyǵar», dep jazady.
...О́tken ǵasyrdyń seksen besinshi jylynyń mamyr aıynyń sońǵy kúnderinde Saıyn Muratbekulymen saparlas bolýdyń sáti túskeni bar. Sákeń «Qapal-Arasan» shıpajaıynda bir apta demalmaqshy bolyp, jol-jónekeı Taldyqorǵanǵa at basyn burady. Oblystyq «Oktıabr týy» gazetiniń redaksııasyna kelip, ondaǵy jýrnalıstermen emen-jarqyn júzdesip, birsypyra áńgimeniń betin qaıyryp, keńinen pikirlesedi. Gazettiń redaktory Ǵaıys Egemberdıev jıyn sońynan meni shaqyryp alyp: «Sákeń, Saıyndy aıtamyn, Jetisý jeriniń talantty túlekteriniń biri ǵoı, demalýǵa bara jatyr eken, jalǵyzsyramasyn, birge baryp, qasynda bolyp qaıt» dep jolseriktikke jiberdi. Saıyn: «Redaktordyń birinshi orynbasarymen úzeńgiles joldas bolatynym qandaı jaqsy?! Zerikpeıtin shyǵarmyz», dep Ǵaısekeńe rııasyz rızalyǵyn bildirip jatty.
Men Saıyn aǵany burynnan biletinmin. Endi tipti jaqyn tanysyp, bir apta ıyqtasa júrip áńgime-dúken quratyn múmkindiktiń kútpegen jerden týǵanyna qýanyp ta qalǵan edim. Kóp bógelmeı Qapal jaqqa qaraı bet túzedik. Úzik-úzik áńgime shertip, belesten beles asyp kelemiz. Qapal aýylynan asyńqyrap baryp dóńesteý jon ústine jetkende Saıyn aǵa mashınany toqtatqyzyp, syrtqa shyqty. Boıyn jazyp, qos qolyn qyran qanatyndaı kerip alyp jan-jaǵyna kóz toqtatty.
– Áleke, myna aldymyzda kóldeneń jatqan taýdy Baıanjúrek dep ataıdy. Qarashy óziń, tylsym tabıǵattyń ózi sheberlikpen salǵan ǵajaıyp kórinis emes pe? Osy bıik taý sileminiń pishimi kádimgi júrek keıpine uqsaıdy. Tarıhı eski jazbalarda, ıaǵnı kóne mońǵol tilinde bul jerdi «Sýretke baı shoqy» deıdi eken. Eki uǵym da bir-birimen qabysyp, shyndyqqa janasyp tur. Kezinde osy óńirdi aralaǵan Shoqan Ýálıhanov ta bul kóriniske qyzyǵa qaraǵan eken. Ǵalym óziniń jazbalarynda Qapal bekinisin, ondaǵy Tamshybulaq, Arasan sýyn, Kúreńbel atty taý men jazyqty, Eshkiólmes, Baıanjúrek syndy aımaqtardyń tabıǵı kórinisterin súısine sıpattap, búkil Orta Azııada bularǵa teńdes jer joq shyǵar-aý dep tamsanǵan kórinedi. Jeruıyqty izdegen Asanqaıǵy babamyz da Jetisý ólkesin kórgende jelmaıasynyń tizginin tartyp: «Aǵashy tunǵan jemis eken, sharýaǵa jaqsy qonys eken» dep tóńiregine tańdana qaraǵany da bekershilik emes, dep Saıyn aǵa seleýdeı seldireı bastaǵan buıra shashyn alaqanymen sıpalap, týǵan óńiriniń kelbetine erekshe bir súıispenshilikpen kóz tigip, samal jeline keýdesin kerip turdy. Aımaqtyń keń jazırasyn nurly janarymen qyrandaı sholyp shyqqannan keıin maǵan eńserile burylyp:
– Anaý qarsy aldymyzdaǵy shoǵyrly tasty bıik shoqynyń Baıanjúrek dep atalýynyń sebebin bilesiń be? – dedi.
– Tolyq máninde bilemin deı almaımyn. Emis-emis estigenim bar, – dedim kúmiljip.
– Onda tyńda, qysqartyp aıtaıyn. Jasóspirim kezimde kópti kórgen qarııalardan tyńdaǵan, júregime ǵalamat áser etken ańyz-áńgime bar. Jelisi bylaı órbıdi. Erte zamanda Qapal degen baı-shonjar osy óńirdi jaılapty. Onyń Baıan atty jalǵyz qyzy kishkene kezinen attyń qulaǵynda oınaǵan, sadaq atyp, qylysh sermeýdi bozbalalardan artyq meńgergen ójet, aqylyna kórki saı bolyp boıjetipti. Qyzdyń ónerin, alǵyrlyǵyn, sulýlyǵyn syrttaı estip-bilgender Qapalmen quda bolyp, Baıan syndy arýmen taǵdyr qosýdy armandaıdy. Sondaılar sóz salýdy jıiletedi. Bul tusta Baıan ákesiniń jylqyshysy Saıynbólekti unatyp qalady. Saıynbólek qyran kózdi, kókjal jondy, batyr tulǵaly, parasat-paıymy keń, jigittiń sultanyna laıyqty bolsa kerek. Eki jastyń arasynda qushtarlyq oty ushqyndap, pák sezimderi bara-bara mahabbatqa ulasady. Muny Qapal da sezip, Baıandy tezirek atastyryp, uzatýdy oılastyrady. Bir ólkeni ashsa alqanynda, jumsa judyryǵynda ustap otyrǵan áke qyzyn Saıynbólekke qosqysy kelmeıdi. Baıan ózi qalaǵan jigitine qosylýy úshin elden qashyp shyǵyp, naǵashy jurtyna baryp panalaýdy uıǵarady. Baıannyń bul sheshimin Saıynbólek te qup kóredi. «О́lsem, janym – ózińmen birge», dep batyldyq tanytady. Osylaısha, qyz ben jigit alys jolǵa jaramdy sáıgúlikterin erttep minip, tań bozynda jolǵa shyǵady. Ákesi Qapal olardyń sońynan qýǵynshylar jiberedi. Nókerler qos ǵashyqty taýyp alady. Baıan men Saıynbólek qýǵynshylardyń aıtqanyna kónbeı, jankeshtilikpen aıtysyp, tartysady. Qarsylyq ta tanytyp, yqtııarlaryna kónbeıdi. Alaıda kóptiń aty kóp, qaptaǵan nóker Saıynbólekti mert qylady. Jany kúızelip eńkildeı eńiregen Baıandy atqa otyrǵyzyp, aýylǵa qaraı alyp júredi. Súıgeninen lajsyz aıyrylǵan Baıan qaıtar joldaǵy oqshaý turǵan susty, eńseli taýdyń asýyna jetkende:
– Men ózime-ózim kelip, shamaly tynystap, es jyıyp alaıyn. Jalǵyz qaldyryp, aýlaǵyraq baryp kútińdershi. Saıynbólekpen bir sát baquldasyp, qoshtasaıyn, – dep suranady. Qyz tilegin qýǵynshylar qup kóredi. Taýdyń bıiginen súıgeniniń denesi qalǵan qyrattarǵa qarap jan júregi ezilip, kóz jasyn kóldetip tógip baryp shyń basynan qulaıdy. Qyz ajal qushqan taýdyń syrtqy sulbasy júrekke uqsaıtyndyqtan el-jurt bul jerdi sodan bylaı Baıanjúrek atap ketedi. Mine, Baıanjúrektiń qysqasha ańyzy osylaı.
– Oı, Sáke-aı, ósken óńirińizdiń ańyz-áńgimesimen qulaq quryshyn qandyrdyńyz ǵoı, – deı berip edim, sózimdi bólip:
– Qulaq quryshyn qandyrý óz aldyna, ol jetkiliksiz. Kıeli topyraqtyń tarıhı taǵylymy mol qundylyqtaryn qazirgi órken jaıǵan óreli jastardyń sanasyna tereń sińirý – bizge paryz. Kóńil kókjıegin keńeıtetin kemeldi áńgime oı-órisiniń keńistigin ulǵaıtyp, damytady. Ony óziń de bile júrgin, – dep maǵan da salmaq salyp qoıdy.
Qyzý áńgimeniń tini odan ári uzaryp, jalǵasa berdi. Sákeńniń tartymdy áńgimesin tyńdaı otyryp onyń jaıdary júzinen sabyrlyq pen asyp-taspaıtyn baısaldylyq paıymyn, júrek lúpilin dóp basatyn sezimtaldyǵy men taý qozǵalsa qozǵalmaıtyn ustamdylyǵyn ańǵarǵan edim. Osy bir berik qalyptasqan úrdistiń barsha týyndylarynyń ón boıyna altyn arqaýǵa aınalyp, samal jeldeı esip turatyndyǵyna kóz jetkizdim.
Saıyn aǵanyń jan dúnıesin serpiltken qazynaly Qapal aımaǵyndaǵy Qońyr óńiriniń topyraǵyna kindik qany tamyp, móldir bulaǵynan sýsyndaǵan aqyn Ǵalı Ormanov, ánshi Qajybek Bekbosynov, vırýsolog-ǵalym Aıdyn Qydyrmanov, ǵylym doktory Altaı Shaltabaev jáne basqalar maqtanysh sezimmen aýyzǵa alatyn birtýar ór tulǵalar. Al sóz zergeri Saıyn Muratbekov ómirdiń bolmysyn shynaıy beıneleıtin tańǵy shyqtaı móldir shyǵarmalary arqyly oqyrmannyń jan júregin baýrap, yqylas-qurmetine bólengen erek daryn ıesi. Saıyn dalanyń saýmal samaly terbegen jasyl shalǵynyn shaıqap, teńiz tolqynyndaı terbeıtin sergek sezimmen baýraıtyn kórkemsóz sheberi.
Álı YSQABAI,
jazýshy, Qazaqstannyń
eńbek sińirgen qyzmetkeri,
Almaty oblysynyń
Qurmetti azamaty
