Alaıda «Azattyq» dep atalar asyl uǵymdy, baǵa jetpes baılyqty ýysymyzdan shyǵaryp alǵanymyz joq. Qaz-qaz basqan Qazaq eliniń 30 jylda qanaty qataıyp, aıaǵyna nyq turdy. El tizginin ustaǵan tulǵalardyń tabandylyǵy men kóregendiginiń arqasynda óshkenimiz tutanyp, sóngenimiz jandy. Otandastarymyzdyń áleýmettik jaǵdaıy jaqsara bastady.
Zeınetaqy júıesinde
11,6 mln jeke shot bar
Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy Nursultan Nazarbaev bir sózinde «Elimiz áleýmettik-ekonomıkalyq damýda, halyqtyń ál-aýqatynyń artýynda aıtarlyqtaı jetistikterge jetti. Naryqtyq ekonomıka basynan bastap quryldy. Túbegeıli reformalar tabysty júrgizildi. Bul sońǵy 30 jylda ósip-óngen jas urpaqtyń esinde bolmaýy múmkin. Degenmen bizdiń esimizde. О́tkendi bilip, bolashaqqa nyq qaraý úshin osy nárseni jastarǵa aıtyp, qaıtalap otyrý– bizdiń mindetimiz. Osynyń arqasynda Qazaqstan qazir álemde básekege qabiletti 50 eldiń jáne ortasha tabysy joǵary elder qataryna qosylyp otyr», degen bolatyn. Ult Kóshbasshysy aıtyp otyrǵandaı, jyldar jyljyǵan saıyn áleýmettik-ekonomıkalyq turaqtylyq ornap, halyqtyń ál-aýqaty arta basta-
dy.
«Qarııasy bar úıdiń qazynasy bar» bolǵan soń, áleýmettik qamsyzdandyrýdyń konstıtýsııalyq kepildikterin iske asyrý máselesinde de zeınetaqy júıesi aıryqsha orynalady.
Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrligi usynǵan málimetke sensek, 1992 jyldan bastap Úkimet kúrdeli ekonomıkalyq jaǵdaılarǵa qaramastan zeınetkerlerdiń turmys deńgeıin tómendetip almaý maqsatynda mańyzdy qadamdar jasap keledi.
Alaıda zeınetke shyǵý jasynyń tómendigi, ósip kele jatqan beıresmı sektor, salyqtan jaltarý amaldarynyń etek jaıýy jáne ótpeli kezeńniń basyndaǵy ekonomıkalyq quldyraý máseleleri aqyr-sońynda zeınetaqy tóleý men zeınetaqy jınaý isindegi bereshektiń ósýine ákelip soqty. Bul óz kezeginde zeınetaqy júıesin turaqsyz etti. Sondyqtan 1998 jyly elimizde zeınetaqy júıesin reformalaý bastaldy. Qazaqstan TMD elderiniń aýmaǵynda birinshi bolyp jeke jınaq prınsıpterine negizdelgen jınaqtaýshy zeınetaqy júıesine kóshti. Búginde jınaqtaýshy zeınetaqy júıesinde azamattardyń 11,6 mln jeke zeınetaqy shoty bar. Bul shottarda shamamen 12,9 trln teńge shoǵyrlanǵan.
Júıe statıstıkasy jahandyq ózgerister baryn aıqyndap otyr. Máselen, zeınetaqymen qamtamasyz etýge arnalǵan shyǵystar (yntymaqty + bazalyq zeınetaqy) 2021 jyly 2 742,2 mlrd teńge somasynda kózdelgen. Bul rette 1999 jylǵy uqsas shyǵystar 99,1 mlrd teńgeni quraǵan bolatyn. Budan basqa jınaqtaýshy zeınetaqy qorlarynan reforma bastalǵannan beri 1 313,5 mlrd teńgege zeınetaqy tólendi. Bul qadam zeınetaqy tólemderin aıtarlyqtaı arttyrýǵa múmkindik berdi. Iаǵnı 1999-2021 jyldary zeınetaqy tólemderiniń eldegi ortasha mólsheri 24 esege derlik ósip, búginde 100 myń teńgege jetti (2021 jylǵy 1 mamyrdaǵy jaǵdaı boıynsha). Al zeınetaqynyń eń joǵary mólsheri134,9 myń teńgeden asady.
Múgedekter muńyna memlekettik nazar
Búginde elimizde 695,1 myń múgedek adam turady. Sonyń ishinde 419,9 myń adam eńbekke qabiletti jasta (60,4%) bolsa, 180,6 myń adam – zeınetker (26%). Buǵan qosa 18 jasqa tolmaǵan 94,6 myń bala bar (13,6%). Elimizde múgedek adamdardyń áleýmettik qorǵalý quqyǵy áleýmettik kómek usyný, medısınalyq, áleýmettik jáne kásiptik ońaltý, bilimıberý arqyly iske asyrylady. Sonymen birge olardyń ózge azamattarmen teń dárejede qoǵam ómirine aralasýyna múmkindik jasaýǵa baǵyttalǵan ózge de shara qolǵa alynypkeledi.
Mundaı adamdar ońaltýdyń jeke baǵdarlamasyna sáıkes, ońaltý quraldary men qyzmetterin usynýǵa arnalǵan ótinishi negizinde memlekettik bıýdjet qarajaty esebinen áleýmettik ońaltý quraldarymen (protezdik-ortopedııalyq kómekpen, sýrdo-tıflo tehnıkalyq quraldarmen, mindetti gıgıenalyq quraldarmen, kreslo-arbalarmen, sanatorıı-kýrorttyq emdelýmen jáne basqalarmen) qamtylady. Jyl saıyn 300 myńnan asa múgedek adam tehnıkalyq quraldarymen qamtylyp, ońaltý qyzmetteri kórsetiledi.
Osylaısha, elimizde tehnıkalyq quraldarmen jáne ońaltý qyzmetterimen qamtý úlesiniń óskeni baıqalady. Máselen, 2020 jyldyń qorytyndysy boıynsha muqtaj jandardyń jalpy sanynyń 81%-y qamtyldy (2013 jyly – 88%, 2015 jyly – 67%, 2016 jyly – 67%, 2017 jyly – 67,5%, 2018 jyly – 57,8%, 2019 jyly – 69,5%).
Organızmniń buzylǵan fýnksııalarynyń ornyn toltyrý maqsatynda múgedek adamdarǵa beriletin tehnıkalyq kómekshi (ornyn toltyrýshy) quraldar men arnaýly júrip-turý quraldarynyń tizbesi keńeıtiledi. Múgedek adamdardyń qajettilikterin eskere otyryp, tehnıkalyq kómekshi (ornyn toltyrýshy) quraldar tizbesiniń ataýlary 32-den 60-qa deıin (1,8 ese) kóbeıtildi. Osyǵan baılanysty, áleýmettik qamsyzdandyrýdyń teń quqyǵyn qamtamasyz etýúshin 1998 jyldan bastap bazalyq deńgeıde memlekettik áleýmettik járdemaqylar engizildi.
Búginde Qazaqstanda múmkindigi shekteýli jandardy áleýmettik qamsyzdandyrýdyń úsh deńgeıli júıesi tabysty jumys isteıdi. Oǵan memleket tóleıtin negizgi járdemaqylar kiredi. Jalpy, aýrýdan paıda bolǵan múgedektik boıynsha járdemaqy mólsheri 2021 jyly 1-toptaǵy múgedekter úshin – 65 860 teńgeni, 2-toptaǵy múgedekter úshin –
52 483 teńgeni, 3-toptaǵy múgedekter úshin 35 675 teńgeni qurady.
Áleýmettik tólemderdiń kólemi 8 ese artty
Sonymen qatar úsh deńgeıli júıede jumys berýshiler memlekettik áleýmettik saqtandyrý qoryna formaldy sektordyń qyzmetkerleri úshin tóleıtin áleýmettik aýdarymdar da bar. Bul memlekettik áleýmettik saqtandyrý qorynan tólenetin áleýmettik tólemder sanalady. 2005 jyldan bastap elimizde áleýmettik táýekelder paıda bolǵan jaǵdaıda áleýmettik qorǵaýdyń qosymsha nysany ári onyń ekinshi deńgeıi sanalatyn áleýmettik saqtandyrý júıesi engizildi. Atalǵan júıe jumys berýshiler memlekettik áleýmettik saqtandyrý qoryna áleýmettik aýdarymdar tóleıtin formaldy sektordyń qyzmetkerlerin qamtıdy.
2005 jyldan bastap áleýmettik tólemder úsh áleýmettik táýekel negizinde iske asyrylyp keldi. Iаǵnı mundaı tólemder adam eńbek etý qabiletinen, asyraýshysynan, jumysynan aıyrylǵan jaǵdaılarda tólendi. 2008 jyly mindetti áleýmettik saqtandyrý júıesi áleýmettik táýekelderdiń taǵy eki túrimen tolyqtyryldy. Máselen, budan bylaı mundaı tólemder júktiligine jáne bosanýyna, sondaı-aq bala bir jasqa tolǵanǵa deıin onyń kútimine baılanysty tabysynan aıyrylǵan jaǵdaılarda beriletin boldy. Júıe jumys istegen jyldar ishinde áleýmettik tólemderdiń somasy, ortasha mólsheri jáne alýshylar sany aıtarlyqtaı ósti.
Eńbek ótili men áleýmettik tólemder mólsheri arasyndaǵy ózara baılanysty kúsheıtý jónindegi Tuńǵysh Prezıdent – Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń tapsyrmasyn iske asyrý úshin «Mindetti áleýmettik saqtandyrý týraly» zań jańa redaksııada qabyldandy. Atalǵan zańdy iske asyrý úshin 2020 jylǵy 1 qańtardan bastap áleýmettik táýekelderdiń úshtúri – eńbek etý qabiletinen, asyraýshysynan jáne jumysynan aıyrylý jaǵdaılaryna áleýmettik tólemder taǵaıyndaý parametrleri qaıta qaraldy. Bul ózgerister joǵaryda kórsetilgen áleýmettik tólemder mólsheriniń orta eseppen 50%-ǵa ósýin qamtamasyz etti.
Osylaısha, 2008 jylmen salystyrǵanda barlyq áleýmettik táýekel boıynsha áleýmettik tólem alýshylardyń sany 2,8 esege derlik ulǵaıdy (2008 jyly – 321,5 myń adam, 2020 jyly – 894,4 myń adam). Osy kezeńde tólemder somasy 8 ese ósti (2008 jyly – 29 472,1 mln teńge, 2020 jyly – 232 924,2 mln teńge). Bul rette áleýmettik tólemderdiń ortasha mólsheri de ulǵaıdy. Máselen, eńbek etý qabiletinen aıyrylý jaǵdaıyna baılanysty jasalatyn tólemder 2008 jylǵy 4 172 teńgeden 2021 jyly 26 574 teńgege deıin 6,4 ese ósti. Sonymen qatar asyraýshysynan aıyrylǵan jaǵdaıda jasalatyn tólemder 2008 jylǵy 5 678 teńgeden 2021 jyly 27 219 teńge deıin 4,8 ese kóbeıdi.
Buǵan qosa jumysynan aıyrylǵan jaǵdaıda beriletin tólemder 2005 jylǵy 9 224 teńgeden 2021 jylǵy 46 842 teńgege deıin 5,1 ese artty. Al júktilikke jáne bosanýǵa baılanysty tabysynan aıyrylǵan jaǵdaıda jasalatyn tólemder 2008 jylǵy 167 568 teńgeden 2021 jylǵy 541 266 teńgege deıin 3,2 ese ulǵaıdy. Sonymen qatar bala bir jasqa tolǵanǵa deıin onyń kútimine baılanysty tabysynan aıyrylǵan jaǵdaıda beriletin tólemder 2008 jylǵy 9 557 teńgeden 2021 jylǵy 32 345 teńgege deıin 3,4 ese kóbeıdi.
