Shyǵys Qazaqstan oblysynda qandastarǵa qanatty qamqorlyq jasalyp otyr
Jýyrda shetelden qonys aýdarǵan qandastardyń tynys-tirshiligimen tanysý úshin Ulan aýdanyna arnaıy bardyq. Jolbasshymyz – ishki saıasat bóliminiń jetekshisi Aıtqurman Turǵanbaev Bozanbaı, Ablaket jáne Eginsý aýyldyq okrýgterinde arǵy betten kelgen aǵaıyn molynan shoǵyrlanǵanyn aıtty. О́ıtkeni, atalǵan aýyldar – mal basyn ósirip, egistikpen aınalysýǵa óte qolaıly sýly, nýly tepseńde oryn tepken eken. Shúıgin qonys shyraıdy da kirgizedi emes pe!
Aldymen Ablaket aýyldyq okrýgine keldik. Okrýgke Mamaı batyr, Ablaket, Besterek jáne Jeldiózek aýyldary qaraıdy. Biz kólik tumsyǵyn burǵan Mamaı batyr aýylynda Dálelqan Ábdildábek pen Dastan Maqsuthan nyspyly jigit aǵalary kútip tur eken. Bul azamattar – 2011 jyly qurylǵan «Jebeli» aýyldyq tutyný kooperatıviniń jetekshileri. Dálelqan – Qytaı Halyq Respýblıkasynyń Jemeneı aýdanynan, Dastan Altaı aýdanynan kóship kelgen. 2005 jyly kósh túzegen aǵaıyndar Mamaı aýylyna toqtapty.
Áńgimemiz irkilissiz aǵytyla jóneldi. Aıtýlarynsha, alǵashqy jyldary aýdan ákimdigi Mamaı batyr jazyǵynan 108 gektar sýarmaly jer kesip bergen. Jer telimin resimdeýde Jomart Muratov, Meıirgúl Qusaıynova syndy aýyldyń burynǵy-búgingi ákimderiniń kómegi kóp tıipti. О́ıtkeni, shettiń zańyna qanyq bolsa da, atajurtynda qarip tanýda da qıyndyq kóretin aǵaıynǵa tikeleı qoldaý qajet.
О́zderine tıesili alqapqa kartop pen kópjyldyq ósimdik egip, eki-úsh jyl boıy motormen sýarǵan eken. Biraq elektr qýatynyń shyǵyny ónim túsimine sáıkes kelmegen soń saıdyń tasyndaı jigitterdi iriktep alyp, Uranqaı ózeniniń tospasynan bastap egistikke deıin aryq qazýǵa kirisip ketedi. Osylaısha on shaqyrymǵa jýyq aryq tabanyn qolmen qazyp shyǵady. Sebebi, jer bederi tehnıka kúshin paıdalanýǵa kelmeıdi. Taýly óńir bolǵandyqtan, sý deńgeıin shyǵarý úshin jartasty, tastaq jerlermen aryq júrgizýge týra keledi. Kúrek-qaılaǵa júgingen qandastarymyz, ásirese, bes shaqyrymǵa jýyq aryq qurylysy qıynǵa túskenin aıtady. Bir sebi tıgen jaıt, aryqty ilkide, birinshi dúnıejúzilik soǵysta tutqynǵa túsken japondyqtar salǵan eken. Jyldar ótkende topyraq qyrtysynyń astyna kómilip, kómeskilenip ketken. Osy aryq júlgesimen júrip otyryp, arnany qaıta qalpyna keltirgen oralman aǵaıyndar úshin azdy-kópti mańdaıter óteýsiz qalmady.
– 2011 jyly sharýashylyǵymyz kemeline kele bastady. Ablaket aýyldyq okrýgi men Saǵyr aýylyna bólinip ornalasqan 54 oralman otbasynyń jumyla kirisýiniń nátıjesinde, aryq qurylysyn aıaqtadyq. Sonan soń 84 gektar jerge jońyshqa ektik. Kópjyldyq ósimdik alqabyn mal tuıaǵynan qorǵaý úshin tiken symmen qorshadyq. Jońyshqany byltyr eki márte shaýyp aldyq. Onyń ústine 32 gektar jerge kartop salamyz. Byltyr kartop alqabyn da qorshadyq. Gektaryna ortasha eseppen alǵanda 200-250 sentnerden kartop jınadyq, – dedi Dastan Maqsuthan.
Bıyl «Jebeli» kooperatıviniń ókilderi sharýashylyqty keńeıte túsýdi josparlap otyr. Bul tarapta ákimshilikke jer telimin ulǵaıtý jóninde ótinish túsirgenderin jetkizdi.
Kooperatıv úshin kúrdeli másele – toǵannyń jaıy. О́tken jyly Uranqaı ózeniniń boıynda ornalasqan shaǵyn bógen qar qalyń túskendikten aǵytylyp ketken eken. Qol kúshimen lekerlep qana jasalǵan toǵandy bekitýge memleket tarapynan kómek kórsetilse quba-qup. Bul Mamaı batyr jazyǵynyń sol jaǵyn da ıgerýge septigin tıgizedi, deıdi azamattar. Kooperatıv jetekshileri atalǵan máseleni sheshýge aýdan ákimi Aıdos Sadyqov ýáde bergenin aıtty.
Dálelqan Ábdildábek kartop saqtaý qoımasy retinde jer astynan uzyndyǵy 40 metr, tereńdigi 3 metr bolatyn urany qolmen qazyp shyqqandaryn jetkizdi. Qoıma qurylysyna Semeı qalasynda BUU Damý baǵdarlamasy arqyly qarjy bólingen.
Kooperatıv jetekshileri «Jumyspen qamtý-2020», «Agrobıznes-2020» syndy memlekettik baǵdarlamalardan habardar bolǵanymen, nesıe alýdan bas tartqandaryn jetkizdi. Sharýashylyq nyǵaıyp, nesıeni tóleý qabiletine ıe bolǵan kezde ǵana atalǵan baǵdarlamalarǵa júginbek.
Qýanarlyǵy, bıyl sharýashylyq egistigine demeýqarjy bólinedi. Bul oraıda Mamaı batyr jáne Saǵyr aýyldarynda jıyn ótkizip, qar juqa túskendikten qýańshylyq bolý yqtımaldyǵyn, egistik jumystaryna ázirlikti erte bastap jatqandaryn atap ótti.
– Jer óte shuraıly, qarashirigi mol. Kooperatıvtiń egistik tehnıkalary, MTZ-80 traktory bar. Aldaǵy bes jylda tehnıkany jańalaýdy josparlap otyrmyz. Oblys pen aýdan ortalyǵy da jaqyn. О́nimimizdi satyp pul qylamyz. Qosymsha mal ósiremiz. Báriniń áleýmettik jaǵdaıymyzdy jaqsartýǵa sebi tıip tur. 54 otbasy az jylda baspana satyp aldy. Aýylymyzǵa taǵy 9 otbasy kóship kelgen edi. Endi olarǵa da jer telimin berýdi kózdep otyrmyz. Bir-birimizge qaraılasyp, qoldaý kórsetip otyramyz. Balalarymyz mektepte, joǵary oqý oryndarynda bilim alyp jatyr. Aýyldyń baıyrǵy turǵyndary bizge árdaıym qoldaý kórsetedi. Qytaıdan kóship kelgen qandastar arasynda shaǵyn kásipkerlikpen aınalysýshylar da boı kórsete bastady. Mamaı aýylynda eki dúken, Saǵyr aýylynda kirpish sehyn ashtyq. Kópshilik monsha salýdy josparlap otyrmyz, – dedi Dálelqan Ábdildábek.
Áý basta «Jebeli» kooperatıviniń ataýy jebedeı zymyryp, úkili úmitterge jete berý nıetimen qoıylǵan eken. Durys qoıylǵan ataý ekendigine shúbámiz qalmady.
Ári qaraı Tarǵyn aýylyna jol tarttyq. Kúre joldyń boıynda, taýdyń ańǵarynda otyrǵan aýylda «Altyn TО́S» kooperatıviniń jetekshisi Soltanhan Qasymhanmen kezdestik.
Ol 2006 jyly Shyńjan ólkesiniń Altaı qalasy Alaǵaq aýylynan kóship kelgen. Maıqapshaǵaı kedeninen ótken soń Zaısan aýdanynda bir aıdaı qonaqtap, Ulan aýdanyna túpkilikti qonystanǵan eken.
– Elimizge kelgende alǵashqyda abdyrap, ne isterimizdi bilmedik. El men jerdiń syryn bilmeımiz. Qytaıda tóte jazýmen jazǵandyqtan, kırıllısa qarpin úırene almaı qınaldyq. Alaıda kvota men azamattyq alýǵa, tirkeýge turýǵa qujat toltyryp júrip daǵdylana bastadyq. Biz, Qazaqstanǵa Otanymyz, qaıda júrsek te baıyrǵy ata-babalarymyzdyń qonysy dep keldik. Qazaq elinde, kók týdyń astynda júrsek degen armanymyz boldy. Áıtpese, Qytaı Halyq Respýblıkasynda qıyndyq, jábir-japa kórgenimiz joq. Ol jaq – týyp-ósken jerimiz. Dese de, ulttyq bolmysymyz, rýhanı tamyrymyzdyń keleshegi Qazaqstanda ekenin sezindik. Sondyqtan úırengen jerdi, kásibimizdi artqa qaldyryp, urpaǵymyzdy atamekenimizde ósirý úshin jettik. Qazir kóshten ozbasaq ta, el qatarly kún keship jatyrmyz. Eki balam Tarǵyn aýylyndaǵy Keńes Odaǵynyń Batyry Izǵutty Aıtyqov atyndaǵy orta mektepte kileń bestikke oqydy. Biri О́skemendegi S.Amanjolov atyndaǵy ShQMÝ-diń matematıka, fızıka jáne tehnologııalar fakýltetin támamdap, mektepte matematıka páni muǵalimi bolyp eńbek etýde. Ekinshi ulym Q.Sátbaev atyndaǵy Qazaq ulttyq tehnıkalyq ýnıversıtetiniń metallýrgııa fakýltetiniń 3-kýrs stýdenti. Qoǵamdyq jumysqa da belsene qatysyp, «Uıa» atty ýnıversıtet tobynyń múshesi bolyp júr, – dep óz jaıynan maǵlumat berdi Soltanhan Qasymhan.
Tarǵyn aýylynda Qytaı memleketinen kóship kelgen 37 otbasy bar. Barlyǵy da bir jyl ishinde óz qarjylaryna baspana satyp alypty.
Soltanhannyń aıtýynsha, «Altyn TО́S» kooperatıvin alǵash ózi qurǵanymen, jetekshiligin ózge adam atqaryp, jumysy júrmegen kórinedi. Kooperatıv músheleriniń sheshimimen tizgindi ótken jyly qolǵa alypty.
– Egindaladan 18 gektar sýarmaly alqap bólindi. Tarǵyn ózeni arqyly sýaramyz. Saraptama júrgizip, kartop daqyly jaqsy ósetinin anyqtadyq. Salqyn óńir bolǵandyqtan, bıdaı men júgeri munda pisip úlgermeıdi. Kartop ósirýmen shuǵyldanǵanymyzǵa úsh jyl boldy. О́zende Keńes ókimeti kezinde toǵan salynǵan eken. Biraq paıdalanylmaı bitelip qalǵan. Úsh shaqyrymǵa sozylǵan osy toǵandy tazalap, sý shyǵaryp aldyq, – deıdi kooperatıv jetekshisi.
Soltanhan kooperatıv quramyna aýyldyń baıyrǵy turǵyndaryn da shaqyryp otyr. Barlyq jumystar jarǵyǵa sáıkes júrgiziledi. Dıqandar egistikte qytaı tehnologııasyn qoldanady. Bıylǵy jyly memleketten sýbsıdııa alýdy kózdep otyr.
Qazirgi kezde «Altyn TО́S» kooperatıvi úshin negizgi másele – aýyspaly egistik alqabyna qajetti jer teliminiń joqtyǵy jáne ónimdi ótkizý qıyndyǵy. Oralman aǵaıyndar ónimdi satýda kelisimsharttar jasaý úshin til máselesi týyndaıtynyn, oblys, aýdan ortalyǵynda ótkiziletin aýyl sharýashylyǵy jármeńkelerine jetkizýge kólikteriniń joqtyǵy da kedergi keltiretinin jetkizedi.
Aýdan ákiminiń orynbasary Islámǵazy Nuǵymanovtyń aıtýynsha, 1991 – 2013 jyldar aralyǵynda aýdanǵa 795 otbasy kóship kelgen. Barlyǵy – 4298 adam. Deni Qytaı men Mońǵolııadan kelgen qandastarymyz. 2 paıyz – О́zbekstannan kelgen otbasylardyń enshisine tıesili. Olarǵa 19 500 gektar jer berilgen. 30 paıyzy sýarmaly alqapqa jatady. «Jumyspen qamtý – 2020» baǵdarlamasy boıynsha 28 oralmanǵa 63,3 mln. teńge kóleminde nesıe bólindi. Atalǵan qarjyny qus ósirý, qurylys materıaldaryn shyǵarý jáne mal basyn ósirý baǵytynda alǵan.
Sońǵy jyldary Ulan aýdanynda bos jerlerdi ıgerýge atsalysqandar qatarynda Ońtústik Qazaqstan oblysynyń Saryaǵash, Jetisaı, Maqtaaral, Shardara aýdandary men Kentaý, Shymkent qalalarynan kelgen otbasylar da bar. Máselen, О́skemen aýyldyq okrýgine kóship kelgen Maqtaaral aýdany, Útirtóbe aýylynyń týmasy Ázimhan Bıtóreev Donskoe aýylynan jer alyp, sharýa qojalyǵyn ashty. 2012 jyly sharýa qojalyǵyn ári qaraı damytý úshin kartop jáne kókónis ósirýge «Jumyspen qamtý-2020» baǵdarlamasy boıynsha 3 mln. tenge nesıe, 2013 jyly 17 gektar egis alqabyna ósimdik sharýashylyǵynyń shyǵymdylyǵyn arttyrýǵa arnalǵan sýbsıdııadan 750 myń teńge qarjy aldy. Qazirgi ýaqytta sharýashylyǵyn damytý maqsatynda bıznes-joba ázirlep otyr.
Eginsý aýyldyq okrýgine kelgen Saryaǵash aýdany, Bereke aýylynyń turǵyny Arapbaı Orynbaev kókónis ósirýmen aınalysýda. Byltyr 29 gektar alqapqa sábiz, qyzylsha, qyryqqabat, shalqan jáne kartop egip, mol ónim aldy. Jumyssyz aýyl turǵyndaryn jumyspen qamtamasyz etti. Endi Qytaı kásipkerlerimen birlesip, jylyjaı salmaq. Oǵan aýdan tarapynan jer telimi bólinedi. Jylyjaı janynan jumysshylarǵa arnalǵan úı salýdy da josparlap otyr.
– О́ńir basshysynyń tapsyrmasymen Ońtústik Qazaqstan oblysyna qatarynan eki jyl baryp, ondaǵy halyqty shyǵys óńirinde eńbek etýge shaqyrdyq. Ońtústikte halyq kóp, jer az. Al bizde jer kóp, halyq az. Nasıhatymyz nátıjesiz emes. Byltyr ońtústikten 8 adam keldi. Sáýir aıynda 10 otbasy kóship kelmek. Qazir jalǵa beriletin úıler men jer telimin daıyndap, qujattar ázirlep jatyrmyz. Olar alǵashqyda salt kelip eńbek etip kóredi. Eger shyǵys óńiri unasa, egini bitik shyqsa, túpkilikti qonystanady. Sondyqtan biz jumys orny, aýyldaǵy úılerdiń baǵasy, bos jer telimderiniń kólemi týraly aıtyp turamyz. Kelip jatsa, qarsy alamyz. Eger kórsetken jer telimderin unatsa, qujattaryn daıyndaýǵa, jerdi jyrtýyna, tuqym alýyna, tehnıka tabýyna kómektesemiz. О́z qarjylarymen keledi. Memlekettik baǵdarlamalar arqyly qarjy alady. Shyn máninde olar jer qadirin biledi. Tańnyń atysynan kúnniń batysyna deıin tynym tappaı egis alqabynda júredi, – dedi aýdan ákiminiń orynbasary I.Nuǵymanov.
Túıin:
Ahmet Baıtursynulynyń mynadaı sózi bar: «Biz baı, bilimdi ári kúshti bolýymyz kerek. Baı bolý úshin kásip kerek. Bilimdi bolý úshin oqý kerek. Kúshti bolý úshin birlik kerek». Shetten kelgen qandastarymyzdan osy úsh qasıet te kórinedi. О́ıtkeni, basym bóligi mıllıardtar elinen, básekelestik bar ólkeden keldi. Elbasy Nursultan Nazarbaev ta básekege qabilettilik – ult sapasynyń kórsetkishi ekenin únemi eske salyp otyrady. Sondyqtan qandastarymyzdan kóp nárse úırenýge bolady. Onyń biri – eren eńbek úlgisi, kásip ashý bolsa, ekinshisi – jerdi tıimdi paıdalaný, úshinshisi – aýyzbirshilik.
Sońǵy jyldary Almaty qalasynyń mańyndaǵy Talǵar, Uzynaǵash aýyldaryna, elimizdiń ońtústik oblystaryna tyǵyz qonystaný baıqalady. Alaıda barlyǵyna jer jete me, kásip jete me? Qordaly másele. Basqa aımaqtar da Qazaqstannyń bir pushpaǵy. Ásirese, soltústik jáne shyǵys óńirlerge qandastarymyzdy qonystandyrýdyń strategııalyq mańyzy zor. Shyǵys Qazaqstan – osy tájirıbeni is júzine nátıjeli asyrǵan alǵashqy óńirlerdiń biri. Tyńda túren tartýǵa erteden otyryqshylyqqa úırengen ońtústikqazaqstandyqtardyń úles qosýy da el men jer dáýletin eseleı túseri anyq.
Dýman ANASh.
Shyǵys Qazaqstan oblysy,
Ulan aýdany.
