Kıikter kóbeıip keledi

Qazaq dalasy keńdigimen qatar,  ony jaılaıtyn  ań-qusymen, jaıqalǵan ormanymen, taý-tasymen sulý ári baı. Dúnıejúzinde kıikterdiń 5 popýlıasııa­sy bar, sonyń ústirttik, oraldyq jáne bet­paqdalalyq  úsh túri Qazaqstannyń dalalaryn mekendeıdi.  Bul dúnıejúzindegi kıikterdiń 90 paıyzdan astamy bolyp sanalady. Betpaqdala popýlıasııasy Aral teńizinen Balqash kóline deıin, Betpaqdalanyń ulan-ǵaıyr shetindegi Teńiz ózeninen ońtústik batysqa sozylǵan shól dalada, Torǵaı men Uly Jylanshyq ózenderiniń jáne О́lkıik pen Qabyrǵa ózenderiniń aınalasyn mekendeıdi.  Torǵaı dalasyna kıikter kún jylyna sáýir aıynda kelip, mamyr aıynyń birinshi jáne ekinshi onkúndigi arasynda laqtaıdy. Keıbir zertteýshiler keńes dáýirinde kıikterdiń kóbeıýine ony qorǵaýdyń oń áseri tıdi deıdi. Bul sózdiń jany bar. Biraq ony aıaýsyz qyrǵan sátter de  az bolǵan joq. Kıikterdiń bizdiń ǵasyrdaǵy azaıýynyń eń quldyraý tusy 2003 jylǵa sáıkes keledi. Sebebi, ótken ǵasyrdyń 70-80-jyldary dalamyzdaǵy aqbókenderdiń sany 2 mıllıonǵa deıin  jetse,   2003 jylǵy kóktemdegi sanaqta 21200 bas ǵana kıiktiń qalǵany belgili boldy. Osydan keıin Orman jáne ańshylyq sharýashylyǵy komıtetiniń kótergen dabylymen Qazaqstan Úkimeti kıikterdi qorǵaý úshin qomaqty qarjy bólip, «OhotzoopromО́B» kásiporyny qurylyp, ol zamanaýı tehnıkalarmen, tikushaqpen, jaraqtandyryldy. Der kezinde qolǵa alynǵan qorǵaý sharasynyń arqasynda 2004 jyly kıikterdiń sany 30700-ge jetse, 2005 jyly 39600 boldy. Al byltyrǵy kóktem aılaryndaǵy sanaqta Qazaqstan boıynsha 187000 kıik sanaldy, al Betpaqdala aýmaǵyndaǵy kıikterdiń sany 155 myńnan asyp otyr. 1997 jyly Elbasy Nursultan Nazar­baevtyń «Qazaqstan-2030» Strategııasy jarııalandy. Onda 2030 jylǵa deıin Qazaqstan Respýblıkasy aýasy taza, sýy móldir jasyl memleket bolýy tıis ekendigi aıtylǵan. Erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaqtar qurý jumystary osy maqsatta qolǵa alyndy. 2007 jyly Qostanaı oblysynda bıologııa ǵylymdarynyń doktory, professor T.M.Bragına men bıologııa ǵylymdarynyń kandıdaty E.A.Bragınniń bastamasymen qurylyp, ǵalymdar men mamandardan jasaqtalǵan ekspedısııa jumysynyń nátıjesinde bolashaq «Altyn Dala» tabıǵı rezervaty aýmaǵynyń shekarasy anyqtaldy. Sol aýmaqtaǵy tirshilik kózi, jan-janýarlar men ósimdikter dúnıesi zerttelip, bolashaq jumys jobasy ázirlendi. Osy ekspedısııaǵa Qostanaı oblystyq orman jáne ańshylyq sharýashylyǵy aýmaqtyq ınspeksııasynyń bas mamany retinde men de qatystym. Zert­teý barysynda Uly Jylanshyq ózeni­niń eki jaq beti, bir sheti Rahmet aýylynan bastalyp Talǵyı, Álibı, Aqqum, Aıyrqum sııaqty burynǵy eldi mekenderiniń aýmaqtary, Tosyn qumy men burynǵy Saryqopa qaýmalynyń aýmaǵy zerttelindi. 2008 jyly Aqtóbe oblysynyń Yrǵyz aýdany aýmaǵynda «Yrǵyz-Torǵaı», al 2012 jylǵy qarasha aıynyń 26 juldyzynda shyqqan Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń qaýlysymen Qostanaı oblysy Amankeldi men Jankeldın aýdandary aýmaqtarynyń shekarasynda ornalasqan «Altyn Dala» memlekettik tabıǵı rezervaty respýblıkalyq memlekettik mekemeleri quryldy. «Altyn Dala» rezervatynyń aýmaǵy úsh jer teliminen quralǵan. Saryqopa jer teliminiń aýmaǵy 52115, Tosynqumynyń aýmaǵy 95981, Uly Jylanshyq jer teliminiń aýmaǵy 341670 gektardy quraıdy. Osy bekitilgen aýmaqtaǵy jerdiń 133987 gektary Amangeldi aýdanynda, al 355779 gektary Jankeldın aýdanynda ornalasqan. Rezervat aýmaǵyndaǵy  jumystar Qazaqstan Respýblıkasynyń 2006 jylǵy shilde aıynyń 7 juldyzyndaǵy «Erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaqtar týraly» zańynyń talaptaryna sáıkes júrgiziledi. Memlekettik tabıǵı rezervatta tabıǵı keshenderdiń bıologııalyq san alýandylyǵy saqtalady jáne olarmen baılanysty tabıǵı jáne tarıhı-mádenı nysandar da kúzetiledi. Jerdegi jáne sýdaǵy ekologııalyq júıelerdi qamtıtyn, tabıǵat qorǵaý jáne ǵylymı mekeme mártebesi bar, erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaqqa jatatyn rezervattyń mindetterine bıologııalyq jáne landshaftyq alýandylyqty, tabıǵı ekologııalyq júıelerdi  saqtaý jáne qalpyna keltirý, memlekettik tabıǵı rezervattyń kúzet rejimin qamtamasyz etý, tabıǵı resýrstardy paıdalanýdyń ekologııalyq-ekonomıkalyq ustanymy negizinde  aýmaqtyń turaqty áleýmettik-ekonomıkalyq damýyn qoldaý, aýmaqty qorǵaý jáne turaqty damytý, sondaı-aq ekologııalyq aǵartýshylyq maqsatynda zertteýler men monıtorıng júrgizý, ǵylymı, rekreasııalyq, týrıstik jáne shekteýli sharýashylyq maqsattarda paıdalanýdy retteý jatady. Mine, rezervat aýmaǵyndaǵy jumystar osy joǵaryda kórsetilgen talaptarǵa sáıkes júrgiziledi. Bekitilgen úsh ýchaskede 87 memlekettik ıns­pektorlar kúzet qyzmetin atqarýda. Kóktemde kelip tóldep, quralaıyn ór­gizgen kıikterdi jazdaı  qorımyz, olar salqyn túse ońtústikke qaraı jyljıdy. Tabıǵatta barlyǵy da retimen  júredi. Mysaly, kıikter de myńdaǵan jyldardan beri sýyqtyń túsetinin, jyly jaqqa jaıylý kerektigin túısigimen sezinedi. Arqa sýyı bastaǵanda  jyly jaqqa baryp jaıylady. О́kinishke qaraı, dalany  erkin jaılaǵan  kıikterdi jyly jaqqa barǵanda aldynan myltyq kezep  kútip alatyn tabıǵat jaýlary bar. Bizdiń rezervattan 4 ekıpajǵa jasaqtalǵan 12 memlekettik ınspektor kıikterdiń sońynan jyly jaqqa erip baryp, búginde dala erkesin kúzetip júr. Osy vahtalyq kúzet jumysynyń arqasynda ótken jylǵy qarasha aıynyń 3 juldyzynda 8 kıikti atyp alǵan Qyzylorda qalasynyń turǵyndary Imanbaev, Halıbaev  esimdi azamattar ustaldy. Olar mingen aq tústi «Toıota Lend Krýzer» markaly avtokóligin tekserý barysynda onatar ańshy myltyǵy, 480 kartech oǵy,  atyp alǵan kıiktiń 4 tekesi, 3 laǵy, 1 eshkisi tárkilendi. Memleketke keltirilgen shyǵyn 2423400 teńgeni qurady. Daladaǵy ushqan qus, júgirgen ań, ósip turǵan ósimdikter memlekettiń baılyǵy bolyp sanalady. Árbir zańsyz atyp alǵan kıiktiń tekesinen memleketke  keletin shyǵyn 200 aılyq eseptik kórsetkish bolsa, al eshki men laqty zańsyz atyp alǵandar olardyń árqaısysy úshin memleketke 150 aılyq eseptik kórsetkish kóleminde zııan shektiredi. Álgi brakonerlerdi ustaýda memlekettik ınspektorlar Ǵalymbek Tólebaev, Shárip Álimjanuly jáne Muqash Qundyzbaevtardyń qosqan úlesi zor. Bizder tek kıikterdi ǵana emes, bekitilip berilgen aýmaqtaǵy jan-janýarlar men ósimdikterdi de qorǵaımyz. Byltyr memlekettik ınspektorlardyń kúshimen 5 qadaǵalap ótkizý beketterinde kıikterdi kúzetý úshin ýaqytsha turatyn bas­pana salyndy. Qurylǵanyna bir jyl tolǵan «Altyn Dala» memlekettik tabıǵı rezervaty – elimizdiń ıgiligi. Kıigi órip júrgen  mundaı shetsiz-sheksiz dala  qazaqtyń mańdaıyna  jazylǵanyna  qýanasyń. Sonymen qatar rezervattyń  ashylýy oblys ortalyǵynan  shalǵaıda jatqan Amangeldi,  Jankeldın  aýdandaryna da oń yqpalyn tıgizdi. Aýyldaǵy jumyssyz bos júrgen jastarymyzǵa jumys orny tabyldy. Memleket senip tapsyrǵan múlikter men el baılyǵy sanalatyn kıiktiń kúzetine jaýapkershilikpen, janashyrlyqpen qarap,  senimdi aqtap shyǵýymyz kerek. Mamonttarmen dáýirles  ómir súrip, búginge  joǵalmaı qaz-qalpynda jetken dala erkesiniń taǵdyry adamdarǵa da baılanysty, óz qolymyzda ekenin túsinsek eken. Túz taǵysy qasqyr aqbókenniń  sanyna sonshalyqty nuqsan keltire almaıdy. Tabıǵat ózin retke keltirip otyrady.  Kıik sanynyń azaıýyna onyń múıizin syrtqa  satpaq bolyp,  jazyqsyz janýarǵa taǵylyqpen qaraıtyn qunyqqan  brakonerler qaýipti. Basty baılyǵymyz – jerimizben  birge,  onyń  tabıǵaty da keler urpaqqa  qaldy­rar asyl muramyz ekenin túsineıik,  aǵaıyn! Balǵabaı BEKMAǴAMBETOV, «Altyn Dala» memlekettik tabıǵı rezervaty tabıǵı keshender men  nysandardy qorǵaý bóliminiń bastyǵy.  Qostanaı oblysy.