Dástúrimizde sheshender sózdi áıel zatyna arnap bastamaǵan. Er-azamat turǵanda áıelge qarata sóz bastaý ádepsizdik. Bul áıel basyn tómendetý emes, kerisinshe ádilettilik ári ádeptilik. Aýyr-aýyr isterdi qazaq áıelge emes, azamatqa artqan. Azamat nardyń júgin kótergen. Dástúrimizde er adamnyń da, áıeldiń de áleýmettik, qoǵamdyq oryndary rettelgen.
Er-azamat júgin kótergen tarıhta analarymyz az bolmaǵan. Keıbir rýlardyń attary analarymyzdyń esimimen atalǵan. Bul arnaıy, naqtyly oqıǵa-jaǵdaılarǵa qatysty áńgime. Qazaq tarıhynda han saılanǵan, bı atanǵan áıelder bolmaǵan.
Zaman júgi azamattar ıyǵynda. Bul tabıǵı jaǵdaı. Halqymyzdyń oılaý júıesi osy tabıǵı jaǵdaıda ósip-ónip, suryptalyp qalyptasqan. Buǵan da eshkimniń talasy bolmasa kerek. Zaman júgin áıel qaýymyna arqalatý – ádiletsizdik! Bıler, sheshender dúıim jurtqa qarata aıtqan sózderin «myrzalar...» dep bastaıtyn. Bul tól oılaý júıe kestesi.
* * *
Keńes dáýiri ornyqpaı jatyp, Qazan tóńkerisine deıin qazaqtar áıelderin qurmettemegen eken degen saıası shý shyqty. Osy ıdeologııany dáleldeıtin neshe qıly shyǵarmalar jazyldy. «Áıel teńdigi» aıǵaıly máselege aınaldy. Ras. Áıelge teńdik qajet edi. Dástúrli qoǵamnyń bul iste kemshilikteri az bolǵan joq. Búginde bul iste kemshilik az ba? Menińshe, áıel qaýymyna qatysty kemshilikter búginde kóp, sonyń eń aıshyqtysy, áıelder er-azamattarmen birdeı merzimde jumys, qyzmet atqarady, oǵan qosymsha jalaqy almaıdy jáne de jumys saǵaty qysqarmaı, er-azamattarmen birge keńseden shyǵyp jatady. Sonda úı sharýasy, bala tárbıesi, er-azamattaryna qyzmeti qashan ári qalaı atqarylmaq? Dástúrli qoǵamda áıelder negizinen úı sharýasynda bolǵan.
Osyndaı jaǵdaı. Er adam men áıeldiń teńdigi dep atalady. Bul teńdik emes, áıel qaýymyn «qanaý». Joq dep dáleldep kórińizshi. Er adamnyń jumys kestesi – 8 saǵat bolsa, áıeldiń jumys kestesi – 4 saǵat bolýy tabıǵı jaǵdaı emes pe? Biraq jalaqyny teń alýy qajet. Mine, teńdiktiń irgetasy. Osy jaǵdaıdy memlekettik deńgeıde sheshpeı sóz bastaǵanda «Qurmetti hanymdar men myrzalar», dep hanymdaryn birinshi ataý, olardy aldaýsyratý, shyndyqtan alystaý, ádiletsizdikke jol ashý.
* * *
Er-azamattarǵa bılikti tabıǵattyń ózi bergen. Mysaly, ziltemir kóterýdegi rekordtar erler úshin bir basqa, áıelder úshin bir basqa. Jalpy, haıýanattar áleminde kúsh-bıligi erkek kindilikterde, aıǵyrlar da úıirlerin bótenderden qorǵaıdy.
Adamzatqa kelsek, Otandy qorǵaý er-azamattar úlesinde. Árıne, birli-jarym analarymyz, qaryndastarymyz da bul iste eren erlikter kórsetken, alaıda, tabıǵattyń erkekterge bergen qýaty zor, bul máselede názik jandar teńese almaq emes, tipten teńestirýdiń esh maǵynasy joq.
Názik jandar – analar. Shyndyq sol, áıelderden paıǵambarlar shyqqan joq, biraq paıǵambar ataýly anadan ósip-óndi. Áıelge tabıǵat bergen qýat – ana bolý.
* * *
Qazaq qaýymy bar jerde tól oılaýymyzǵa, tól tabıǵatqa saı sózimizdi «Qurmetti myrzalar men hanymdar» desek, qalaı bolar edi. Oılanyp kórelikshi. Bul jerde nendeı oı aıtylmaq degenge kelsek, qazirgi qazaq qoǵamy qalaı álsireýde? Ol er balalardyń tól tabıǵı qýatyn túsinbeıtinimizge qatysty. Er balanyń tabıǵı qýaty kúnderdiń kúninde, qolyna qarý alyp, óz Otanyn qorǵaýmen anyqtalmaq. Qazir álemde aınala óńirlik qaqtyǵys. Ázirshe, bul jaǵdaı bizden alys. Kúni erteńgi jaǵdaıdy kim boljaǵan?!
Búginde jas jigitter arasyndaǵy jaǵdaı. Nan men maıy mol elderge qonys aýdaryp, sheteldik bolyp kún keshý úrdisi bastalǵan. Erkindik degen – erkindik. Sonda, Otan qorǵaý, azamat ataný qaıda qalmaq?! Osy is basynda sál nárseden bastaý alǵan, ol er balalarǵa degen arnaıy tárbıeniń bolmaýy ne azdyǵy.
* * *
Sózimdi túıip, bir toqtamǵa kelsem, aıtarym, myrzalardyń bar isi – hanymdardy qorǵaý. Áıel degen – Otan, basqasha ne deýge bolady. Otandy, hanymdardy qorǵaýshylar aldyńǵy sapta turýy durys desek, sózimizdi «Qurmetti myrzalar men hanymdar» – dep bastaıyq sharshy topta!
Ǵarıfolla ESIM,
akademık, jazýshy
