Jer men sý durys paıdalana bilgen dıqandarǵa ǵana jomart

О́tken jyly oblysta aýylsharýashylyq óniminiń jalpy kólemi 122,9 mıllıard teńgeni (naqty ındeks kólemi 110%) qurasa, onyń ishinde egin sharýashylyǵy óniminiń kólemi 57,2 mıllıard teńgeni (naqty ındeks kólemi-121,4%),  mal sharýashylyǵy óniminiń kólemi 65,3 mıllıard teńgeni (naqty ındeks kólemi – 100,5%) qurady. Bul tabys ózinen-ózi kelgen joq. Olar eń aldymen tabıǵat ananyń jomarttyǵy men dıqandardyń eleýli eńbeginiń arqasynda paıda boldy. Mysaly, ótken jyly aýylsharýa­shylyq daqyldary 542,8 myń gektar alqapqa sebildi. Bul 2012 jylmen salystyrǵanda 15,5 myń gektarǵa artyq. Demek, óńirde jerdi ıgerýde ilgerileýshilik bar. Aýa raıy qolaıly bola ma, joq pa, ol jaǵyna alańdamaı, 15 myń gektar jerdi artyq ıgerýge táýekel etken dıqandarǵa halyq razy. Olardyń izgi nıetine qaraı aýa raıy da dıqandardyń oıynan shyqty. Sonyń arqasynda ótken jyly masaqty daqyldardyń ár gektarynan ortasha eseppen 18,5 sentnerden ónim alyndy. Sóıtip, barlyǵy 422,9 myń tonna astyq bastyryldy. Bul 2012 jylmen salystyrǵanda 2,4 esege artyq. Sol sııaqty, jer men sýdyń jomarttyǵynyń nátıjesinde kókónis jáne baqsha daqyldarynan 692,3 myń tonna ónim alyndy. Jalpy, oblys kóleminde basym daqyldardy egý basty nazarǵa alynǵan. Buǵan 2012 jylmen salys­tyrǵanda ótken jyly júgeri 3,3 myń (31,2%), maıly daqyldar 3,8 myń (4,6%), kartop jáne kókónis-baqsha daqyldary 2,9 myń (8,1%) jáne mal azyǵy daqyldary 8,7 myń gektarǵa (5,3%) artýy mysal bolady. Jáne bul aldyńǵy jyly paıdalanylmaǵan egistik jer kóleminiń 12,7 myń gektarǵa kemigenin kórsetedi. Biraq qant qyzylshasynyń egistik kólemi 4,3 myń (81,1%) gektardan nege 1,021 gektarǵa qysqardy? Oblys kóleminde egistik jerlerdi tıimsiz paıdalanýǵa jol berip otyrǵandar bar ma? Bar eken. Mysaly, ótken jyly 79,5 myń gektar egistik jer ıgerilmeı qaldy. Atap aıtsaq, Baızaq (76,8%), Jambyl (81,1%), Jýaly (78,6%) jáne Qordaı (74,8%) aýdandary egistik jer kóleminiń 70%-dan joǵary bóligin ıgerse, Moıynqum (68,3%), Sarysý (65,4%) jáne Talas (36,8%), Shý (68,3%), Merke (62,3%), T.Rysqulov (65%) aýdandarynda egistik jerdiń ıgerilý kórsetkishteri óte tómen bolǵan. Aty atalǵan aýdandarda paıdalanylmaı jatqan jerlerdi anyqtaý, aýyl sharýashylyǵy maqsatyndaǵy jerlerdi túgendeý týraly tapsyrmaǵa sáıkes túgendeý jumystary júr­gizildi me? Júrgizilipti. Sonyń nátıjesinde paıdalanýsyz jatqan 484,5 myń gektar jer anyqtalyp, onyń 295,0 myń gektary memleket qoryna qaıtarylǵan da, al 129,2 myń gektary aýyl sharýashylyǵyna qaıta paıdalanýǵa berilgen. Mamandardyń aıtýy boıynsha, egistik alqaptarynan mol ónim alý úshin eginshilikte nóldik jáne mınımaldy tehnologııany paıdalaný tıimdi. Sondyqtan bolar, oblystyń eginshilik salasynda aýylsharýashylyq mándegi jerlerde sý jáne ylǵal resýrsyn únemdeý tehnologııalaryn engizý maqsatynda júıeli jumystar barshylyq. Nóldik jáne mınımaldy tehnologııa 2012 jyly 21,5 myń gektar alqapqa engi­zilse, 2013 jyly ol 23,5 myń gek­tarǵa (9,3%) jetti. Sonymen qatar, 2012 jyly sý únemdeý tehnologııalary 1,7 myń gektar alqapqa (onyń ishinde 870 ga alqapqa tamshylatyp sýarý, 900 ga jańbyrlatyp sýarý) engizilse, 2013 jyly 2,9 myń gektarǵa (62,7%) jetkizildi. Sonaý 2009 jyldan beri sý únemdeý tehnologııasyn qoldaný 9,6 esege ósip, 2881 gektardy qurapty. Bul rette Qordaı aýdanynda ótken «Eginjaı kúni- 2013» dala semınary barysynda sý únemdeý tehnologııasyn engizý arqyly mol ónim alýǵa bolatynyna dıqandardyń kózi taǵy da jete tústi. Mysaldy alystan izdeýdiń qaje­ti joq. Qordaı aýdanyndaǵy «Báıterek» sharýa qojalyǵy 48 gektar pııaz egip, onyń ár gektarynan 80 tonna ónim alsa, 61 gektar dándik júgeriden 130 sentner ónimge qol jetkizdi. Jeıtinimizdiń birazyn jer men sýdan alǵandyqtan, olarǵa mıneraldy tyńaıtqyshtar men aýylsharýshylyq tehnıkalarynyń da kómegi qajet. Búginde oblysta aýylsharýashylyq taýaryn ón­dirý­shilerdiń mıneraldy tyńaıt­qysh­ty endirgen egistik kólemi 2012 jylmen salystyrǵanda 121,5 paıyzǵa art­qan. Al ótken jyly 136875 gek­tarǵa endirilgen mıneraldy tyńaıt­qysh 20091 tonnany qurady. Bul barlyq egis kóleminiń 25,2 paıyzy. Al aýylsharýashylyq tehnıkalaryn jańartý jumystary durys jo­lǵa qoıylǵan. 2012 jyly 143 jańa tehnıka alynsa, 2013 jyly 1160,3 mıllıon teńgege 277 dana aýylsharýashylyq tehnıkasy satyp alynypty. Jer men sýdy durys paıdalanýdyń bir parasy maýsymaralyq kezeńdegi kókónis ónimderiniń tapshylyǵyn boldyrmaý bolyp tabylady. Bul turǵyda dıqandar búginde jylyjaı­lardyń kómegine júginýde. Sonyń arqasynda óńirdegi jylyjaı keshen­d­eriniń sany jyl saıyn artyp keledi. Mysaly, 2009 jyly 9,6 gek­tardy quraıtyn 87 jylyjaı sharýashylyǵy bolsa, búgingi kúni oblysta 27,2 gektardy quraıtyn 405 jylyjaı bar. Bul jylyjaılardyń ónimi ishki qajettiliktiń 32 paıyzyn qurap otyr. О́tken jyly tek jylyjaılardyń ózinen 1000 tonnadan astam kókónis ónimderi jınalyp, ótkerilipti. Al aldaǵy 2015 jylǵa deıin jergilikti bılik pen dıqandar jylyjaı aýmaǵyn 72 gektarǵa jetkizýdi mejelep, ishki qajettilikti 100 paıyzǵa qamtamasyz etýdi kózdep otyr. Álbette, kókónis kútip, baptaýmen birge saqtaýǵa da zárý. Al búgingi tańda oblysta jalpy syıymdylyǵy 95,7 myń tonnany quraıtyn 62 kókónis jáne kartop qoımalary bar. Bul jetkilikti me? Joq. Júrgizilgen taldaý qorytyndysy boıynsha maýsymaralyq kezeńderde jemis-kókónis ónimderine degen qajettiliktiń tolyq qamtylýy úshin qosymsha taǵy da qoımalar qajet eken. –Halyq suranysynyń biri – kókónis. Sondyqtan oblysta maýsymaralyq kezeńdegi kókónis ónimderiniń tapshylyǵyn boldyrmaý úshin jylyjaılardy 13,0 gektarǵa arttyrý jáne 13300 tonnalyq jemis-kókónis saqtaý qoımalaryn salý josparlanýda, deıdi oblys ákimdigi aýyl sharýashylyǵy basqarmasynyń basshysy Abdaly Nuralıev. Oblysta kókónistiń 5 paıyzǵa jýyǵy ǵana qaıta óńdeledi. Osyǵan oraı aýyl sharýashylyǵynda eńbek ónimdiligin 2 ese arttyrý úshin birinshi kezekte shıkizatty tereńdetip qaıta óńdeý arqyly qosymsha qun alýdy jáne óndirilgen ónimdi daıyndaý, saqtaý, qabyldaý, qaıta óńdeý jáne ótkerý jumystaryn jolǵa qoıý qajet dep otyr mamandar. Jergilikti bılik ústimizdegi jylǵy jospary boıynsha aýyl sharýashylyǵy salasyn qoldaýǵa 6,4 mıllıard teńge qarastyryp otyr. Onyń ishinde biz sóz etip otyrǵan jer men sýǵa qatysy bar egin sharýashylyǵyn sýbsıdııalaýǵa 2 854,9 mıllıon teńge qarastyrylǵan. Atalǵan qarajatty ıgerýge barlyq aýyl sharýashylyǵy bólimderi belgilengen erejelerge sáıkes belsendi jumys atqara ala ma? Mine, oblys ákimdigi aýyl sharýashylyǵy basqarmasynyń baqylaýǵa alatyn basty jumysynyń biri osy. О́ıtkeni, ústimizdegi jyly sý únemdeý tehnologııasyn 1718 gektarǵa, ylǵal resýrsyn saqtaý tehnologııasyn 8379 gektarǵa ulǵaıtý josparlanǵan. Osy jospar qaǵaz júzinde ǵana qalmasyn desek, iske osy bastan uıytqy bolyp, uıymdastyrý jumystaryn erte bas­tan qolǵa alǵan abzal. Onyń ústine, Elbasy bıylǵy Joldaýynda «jasyl ekonomıkaǵa» kóshý jónindegi qabyldanǵan tujyrymdamaǵa sáıkes 2030 jylǵa qaraı egis alqaptarynyń 15 paıyzyn sýdy únemdeý tehnologııalaryna kóshirýdi tapsyrdy. Bul rette oblys ákimi Kárim Kókirek­baevtyń bas bolýymen resýrs únemdeý tehnologııasyn qoldana otyryp ırrıgasııalyq júıe jáne sýarmaly egistik jerlerdi qalpyna keltirý úshin 2014-2020 jáne 2030 jyldarǵa arnalǵan aımaqtyq baǵdar­lamanyń jobasy daıyndalyp, onyń respýblıkalyq baǵdarlama jobasyna engizilýi kóńilge dem beredi. О́ıtkeni, baǵdarlama boıynsha sý únemdeý tehnologııasyn qoldaný 2020 jylǵa deıin 34,5 myń gektarǵa jetkizilip, sýarmaly jerler 2020 jyly 214 myń gektar, al 2030 jylǵa deıin 244 myń gektar bolady dep josparlanǵan. Sonyń nátıjesinde sý únemdeý tehnologııa­sy qoldanylatyn alqaptar kólemi 21 paıyzdy qurap, 51 myń gektarǵa jetýi tıis. Sondaı-aq, óńirde «Agrobız­nes-2020» baǵdarlamasy sheńberinde agro­ónerkásip keshenin damytýdyń jańa birneshe salalyq sheberlik jos­parlaryn ázirleý qolǵa alynǵan. Atal­ǵan jospardy júzege asyrý tetikteri, naqty jyldary ár oblys boıynsha bólingen. Sonyń ishinde Jam­byl oblysyna 14 sheberlik jos­pary qarastyrylypty. Onyń 5-eýi egin sharýashylyǵyn damytýǵa baǵyttalǵan. Qazirgi tańda oblystyń aýyl sharýashylyǵynyń órkendeýine sharýashylyqtardyń usaq taýarlyǵy keri áserin tıgizip otyr. О́ńirde 50 gektarǵa de­ıin­gi jer telimi bar sharýa­shylyqtar 64,4 paıyzdy quraı­dy. Al, olardyń aldyńǵy qa­tar­ly ǵylymı tehnıkalyq jetis­tikterdi, atap aıtqanda, tamshylatyp jáne jańbyrlatyp sýarý men basqa da ylǵal saq­taý tehnologııasyn engizýdi aıt­pa­ǵanda, óndiriske agrotehnologııa­ny, aýyspaly egis júıesin, ósim­­dikti qorǵaýdy endirýge de múm­kinshilikteri joq. Bul rette, oblys ákiminiń tapsyrmasymen Jambyl oblysy ákimdiginiń aýyl sharýashylyǵy basqarmasy tarapynan 2013-2020 jyldarǵa arnalǵan óńirdegi aýylsharýashylyq qurylymdaryn irilendirý baǵdarlamasy bekitildi. Oblystyq aýyl sharýashylyǵy basqarmasynyń basshysy Abdaly Nuralıevtiń aıtýynsha, usaq sharýashylyqtardy irilendirý maqsatynda negizgi tórt baǵyt belgilenip otyr eken. Birinshisi, aýdan aýmaǵynda usaq, orta sharýashylyqtardy «baılaýshy núkte» bolatyn qaıta óńdeýshi kásiporyn negizinde irilendirý; ekinshisi, ár aýdan, ár aýyldyq okrýg bólinisinde 100 gektarǵa deıingi kólemde jer paıdalanýshylardy «baılaýshy núkte» bolatyn turaqty ekonomıkalyq ósimi bar iri sharýashylyq negizinde irilendirý; úshinshisi, orta, ortadan tómen deńgeıde turaqsyz jumys atqaryp kele jatqan sharýashylyq sýbektilerin aýmaqtyq qaǵıdamen irilendirý jáne tórtinshisi, úshinshi baǵyt boıynsha irilengen sharýashylyqtardyń birine aýdan ákimderiniń usynysy boıynsha, sol irilengen sharýashylyq sýbektiniń jerin óńdeýge qajetti tehnıka men tirkemelerin lızıngke usyný arqyly «Taraz» ÁKK» UK» AQ birlesken kásipornyn qurý. Elbasy Nursultan Nazarbaev «Bolashaq – agrarlyq sektorda» dedi. Sol sebepti usaq sharýashylyqtardy irilendire otyryp, zamanaýı tehnologııalardy jáne ınnovasııalardy qoldanýdyń keshendi sharalaryn júzege asyryp, oblystyń aýyl sharýashylyǵy salasynyń órkendep, damýyna úles qosý Aýyl sharýashylyǵy mı­nıstrligi oblystyq aýmaq­tyq ınspeksııalarynyń, jer, sý júıeleri boıyn­sha bas­qar­malardyń, mekeme­leri­niń, qarjylaı qoldaý ıns­tıtýt­tary­nyń, ǵylymı jáne basqa da uıym­dardyń mindeti. Kósemáli SÁTTIBAIULY, «Egemen Qazaqstan». Jambyl oblysy.