Aqseleý týraly ańyz sharana shyryldap jórgekte jatqanda bastalypty. «Estigen qulaqta jazyq joq», ańyzdyń aqıqatyn kózben kórgen adam tomsaryp turyp til qatty. Bul – Jańarqanyń Qyzyltaý aýyly edi. Aqańnyń 50 jyldyǵy. Sonda ákesiniń kózin kórgen aqsaqal:
– Slan soǵysqa ketip bara jatyp, qara joldan qaıyrylyp kep, jórgekte sap-sary bop jatqan Aqseleýge shuqshıyp bir eńkeıip ketkende... ishimiz shym ete qaldy. Úlken joldan burylý jaman ǵadetke saıady. Uzamaı ákesinen qara qaǵaz keldi. Oǵan da elý jyl bolypty-aý, − dedi.
Bul áńgimeni buryn da estigenbiz. Mereıtoıdyń qadirli qonaqtary – Kádirbek pen Serik Ábdiraıym, Qýanyshbaı men Káribaı, Sheraǵań men Asanáli tym-tyrys bola qaldy. Ańyz túbi aqıqat eken. Aqańdy ańyzdan jaralǵan demeı ne dersiń. Júrgen jeri – este qalar eleýli oqıǵa, aıtqyshtyq pen kórgishtik. Taǵdyr osy bir qasıetti besikten buıyrtqan ba dersiń.
Jańarqanyń Mádenıet úıinde saltanat ótip, Aqańnyń ánderi men kúıleri tyńdaldy. Jergilikti ánshi «Dáýren-aı»-dy oryndady. Bul ánniń de boıyna shaq ańyzy bar. Mine, bylaı. ...Aqań aqyn Nesipbekke qolqa salady. «Osyndaı bir áýenge sóz jaz. Muńdylaý bolsyn, biraq ómirge degen qushtarlyq kórinip tursyn» dep. Nesipbektiń «maquly» uzaqqa sozylady. Bir kúni shuǵyl úıine shaqyryp, aldyna qazy-qarta men kóńil terber orystyń «qymyzyn» qoıyp, syrtynan qulyptap ketedi. Túste kelse, «Dáýren-aı» daıyn...
– Jastyq dáýren turmas,
Qaıta moıyn burmas,
Toqtamastaı,
Shapqan attaı,
Atqan oqtaı, dáýren-aı!
О́mir kórki tozbas,
Odan eshkim ozbas,
Esken jeldeı,
Kóshken seńdeı,
Aqqan seldeı, dáýren-aı!
Aspandap alatyn,
Asqaq qanatym,
Saǵan da kez keler,
beý, shirkin,
Tynym tabatyn... – deıdi.
Án oryndalǵanda aldyńǵy qatarda otyrǵan anasy Kátep «úhilep» qaldy. Slannan on toǵyzynda qalǵan óziniń, ákesinen jórgekte qalǵan ulynyń kúnshýaqty saǵynǵan kezderin oılap, «úhilemedi» deısiń be?!
– Saǵan da kez keler, beý, shirkin,
Tynym tabatyn, – dep aıaqtalǵan «Dáýren-aı»-dyń artynda qalǵan ańyz – osy.
Taý etegindegi qalyń qoǵaly qorysqa shyqtyq.
– Mynaý – Sáken oınap ósken taý. Myna tastyń ústine bala Sáken talaı shyǵyp, túse almaı shyryldap turǵan. Seıfollanyń Sákeni óz bıiginen túse almaı ketti ǵoı, − dedi Aqań taý etegindegi qoı tastyń ústinde tip-tik bop turyp.
– Kórip turǵandaı ǵyp aıtýyn karashy, – dedi Kádirbek.
– Mynaý – qalyń qopa. Osy jerde jergilikti jurt jolbarys aýlaǵan. Jolbarys kirpik qaqqan sátti ańdyp turyp atylady ǵoı. Taraqtylardyń kirpigi buıra, kún ótpeıdi, kirpik qaqpaıdy. Olar oq shyǵyndamaı-aq ańdy kózben arbap alady eken...
− Tyńdap tura beremiz be?! – dedi Káraǵań-Káribaı.
− Tegin sózdi tyńdaı bereıik te, – dedi Qýaǵań-Qýanyshbaı ishek-silesi qatyp...
50 jyldyǵynda Aqań týǵan jerine taıaq ustap keldi. Kádimgi barondar ustaıtyn qońyr qara túske boıalǵan syp-sıdam taıaq. Aq saqaly alqymyna túsip aldynan shyqqan aqsaqal Aqseleýdiń suńǵaq ta sulý sulbasyna súısine qaraǵanmen qolyndaǵy tip-tik taıaǵyna tiksine kóz saldy.
− Aqseleý-aý, taıaq súıenip qalypsyń ǵoı, bir jeriń aýyra ma? – ákesin kórgen adamnyń kóz aldynda aıanysh pen bir alys eles tur.
– Bir qııannan kelgen kıeli taıaq edi...
Aqańnyń aıaq-qolynyń amandyǵyn bilgen aqsaqal kóńilin demdep, basqa maqamǵa burdy. Biraq tip-tik taıaqqa áli de tiksine qaraǵan syńaıy bar.
Qyzyltaýǵa keldik. Aldynan ańqyldap shyqqan synyptasy birden taıaǵyna jarmasty.
– Ne boldy sonsha, elýge kelmeı taıaq ustap tuqshyńdap...
Aqańnyń sary óńinen qyzǵylt reń júgirip ótip, qasynda turǵan maǵan sybyr etti.
– Endi sen ustap júrshi, – dep alaqanynan sıdam taıaqty syrǵyta saldy.
Jańarqadan qaıtqansha qyryqqa jetpegen jasymda taıaq ustap júrdim. Jaqsy yrymǵa balaımyn, jasamaǵan jasyn maǵan bersin degen kónterli tilek te bar kóńilimde.
Aqańnyń 60 jyldyǵy. Astana-Aqmolanyń atshaptyrym meıramhanasy. Yǵaı men syǵaı. Jańa astana, jańasha tirshilik, jańasha kóńil kúı. Munyń bári qolymyzǵa tıgen táýelsizdik degen tizginniń áseri.
Bir usta dosy Aqseleýge qylysh syılady. Qolyna ustaǵan kúıi: «Muny men Asekeńe syılaımyn», dep «Bekejan-aǵasyna» tabys etti. Asanáli zildeı aýyr qylyshpen aýa qarmap turyp:
− Kimniń basyn kessem eken?! – dep tisin qaırady.
− Depýtattardyń, – dep aıqaılady Hasen Qoja-Ahmet.
− Kesseń kes. Janpıda! – degen Sheraǵańnyń jan daýsy shyqty.
Bul keshte Ábdijámil Nurpeıisovten basqa eshkimge sóz berilmedi. Án men kúı, «Aqseleý aıtypty, Aqseleý kýá bolypty» degen jandy ázil-kúlki mereıtoıdyń mártebesin kóterdi. Bul da bir ózgeshelik edi. Bul – Aqańnyń sońǵy múshelge bet alýy – ózi kórgen aqyrǵy mereıtoıy bolatyn.
1970 jyl. Kommýnıstik partııanyń Bas hatshysy L.I.Brejnev Qazaqstannyń 50 jyldyǵyna arnalǵan saltanatty májiliste respýblıka aýyl sharýashylyǵynyń tarlandary jaıly aıta kelip, 13 bala tárbıelegen «Batyr Ana», kúrish ósirip, mol ónim jınaǵan Qyzylorda oblysynyń Shıeli aýdanyndaǵy Ulbala Altaıbaevaǵa toqtaldy. «...Demek Altaıbaeva joldas eki márte Er» dep túıindedi sózin. «Sosıalıstik Qazaqstannyń» qyzmetkeri Aqseleý Seıdimbek salyp uryp, Shıelidegi ápkesin izdep keldi. Qasynda men barmyn. Áýeli seksenniń tórindegi aq kúrishtiń atasy Ybyraı Jaqaevqa kep sálem berdi.
Arqanyń jigiti Sábıt Muqanovtyń «Syrdarııa»-ny jazýǵa kelgen saparyn tańdaı qaǵyp, qaıta-qaıta surady. Sábeń aıtqan qaýynnyń ishine úńgip kirip ketken salpań qulaq sur esektiń kúı talǵamaıtyn kónbistigine tańǵaldy. Sábeńniń týǵan aǵasyndaı bolǵan, aq kúrish ósken topyraqtyń tamyrshysy Ibyraıdyń da soǵystan qaıtpaǵan uly Aqylbek ákesi Slanmen qurdas bolyp shyqty. «Syrdarııa»-ny ómirge ákelgen Sábeńniń sur esekti qaýynnyń ishine keýlep kirgizip jibergeni ólmes ańyzǵa aınalsa, Aqseleýdiń Ulbala Altaıbaevany izdep kelýi de Syr jurty úshin artynda ańyzdaı áseri qalǵan umytylmas sapar boldy.
Osy saparyn Aqań dos-joldasyna maıyn tamyzyp san márte jyrlady.
– Alystan baýyrym izdep keldi dep, Ulbala apam maǵan arnap qulyn soıdy ǵoı, – dedi qasyndaǵy Oralhan men Kádirbek, Serik pen Qýanyshbaıǵa masattana qarap.
Arada apta ótip, Aqań sol sapardy taǵy da sóz tıegine saldy.
− ...Apam arnap taı soıdy ǵoı, − dedi ernine tastaǵan qara buıra nasybaıdyń lázzatyna bógip otyryp.
− О́tken aptada qulyn edi ǵoı, − dedi Oralhan qıyq kózin qıǵashtaı salyp.
− Oralhan-aý, jylqy maly ósimtal kelmeı me? – dedi Aqań aspaı-saspaı dombyra pernesin bir shertip tastap.
− Endi bir aıda baıtal soıylady ǵoı, − dep Oralhan silkinip qaldy.
Kádi-aǵańnyń óńinde ómir kúlkisi oınap tur. Bul da ańyzǵa aınalǵan áńgime.
Aqańdy sózden toqtatsa bir toqtatatyn Oralhan men Kádirbek edi.
− Bir kúni úıge bir top aǵylshyn keldi, ne surasa da múdirmeı jaýap berip otyrmyn ǵoı, – deıdi Aqań.
− Sonda ne suraıdy? – deıdi Kádirbek.
– «Mynaý ne?» Dombyra deımin. «Mynaý she?» Qylqobyz. «Mynaý she?» Sazsyrnaı. Múdirmeı otyrmyn ǵoı.
– Aǵylshynshany qaıdan úırenip júrsiń? – dep Kádi-aǵań kelte qaıyrdy.
−Qazaqshany qoıyp, jedel aǵylshynshaǵa aýystyń ba? – degen Or-aǵańnyń óńinde bir ókinishtiń syzy bar.
– El bolamyz desek, túbi latyn men aǵylshynnan qashyp eshqaıda bara almaımyz, − dep Aqań bir sát ańtarylyp qaldy.
– Zaman-aı! – dep Kádi-aǵańnyń júzinde syzyq-syzyq bop kúlkiniń izi júgirip bara jatty.
– Men jalǵan aıtpaımyn, sál-pál ósirip aıtamyn ǵoı, – dep dostaryna shaqshııa qarap, shaqshasyn bir shertip, hıkaıasyn ári qaraı sozdy.
Osylaısha, ómir jyryn shertken aǵalarymyz da aramyzdan qol bulǵap ketip barady.
Alpysynda kıeli Túrkistan jurty shaqyrdy.
О́ziniń 60 jyldyq mereıtoıynda, Túrkistan jurtynyń aldynda turyp, «Qazaqtyń aýyzsha tarıhynyń» negizinde shejire jaıly baıandama jasady. Shashyn tyqyrlap aldyryp tastaǵan jigittiń tóbesine Ońtústiktiń shaqyraıǵan kúni tik shanshylyp, shildeniń shilińgirine syr bermeı, ár sózin baptap aıtyp turǵan azamattyń jankeshtiligine tánti bolǵan bir úlken kisi basyndaǵy aq taqııasyn sheship ap, tóbesine qonjıtty.
− Rahmet, aǵa, shydaımyn ǵoı, − dep saspaı sóılep, baıandamasyn ári jalǵastyrdy.
Bul – «soǵys kórgen ákeden jaralyp, soǵys kórgen anany emgen» (Jarasqan) azamattyń kirpııazdyq, tórelik qasıeti edi.
Esil boıynda ótken Baıǵozy batyrdyń 300 jyldyq ataýly toıynda da ańyraqaı aspan astynda shekesin Kúnge qaqtap turyp baıandama jasap, úlken-kishiniń iltıpatyna bólendi, Ábdijámil Nurpeıisov pen Ábilfaıyz Ydyrysovtar baıypty baıandamaǵa pikir aıtyp, rıza peıilderin bildirdi.
Stýdent kúnimde «Qyr hıkaıalary» degen juqa kitap qolyma túsip, «Qazaq ádebıetinde» pikir bildirip edim, «Nıetińe rahmet!» dedi tanysqan jerde. Sodan beri «Aqseleý aıtypty» degen sózge qulaq túre júremin. San márte saparlas boldym. «Kúı kitaby» men «Qazaqtyń aýyzsha tarıhyn» jaqyn kóńil – jyly qoltańbamen usyndy. Jaqsy sózge jan semiredi. Elýimde «Egemende» aǵalyq lebizin bildirdi. Dosy Qoıshyǵara ekeýi Aqań men Jaqańdaı juptary jazylmaı júrýshi edi. Aqań kelgen jer samala juldyzdyń jaryǵy túskendeı jaınap ketetin, «Aqań aıtypty» degen sózdiń ózi otyrǵan jerdi nurly shýaqqa bólep, ezýler yrjıyp, qazaqy kóńildiń kúńgir-kúńgir kúmbezi tigiletin. Áıteýir Aqseleý aty atalǵan jerde ulttyq bolmystyń jelkeni jelbirep, bir qazaqy samal esetin.
Adal adam – ańǵal. «Adamdyq túbi – adaldyq, adaldyq túbi – jamandyq» – júregin jaryp shyqqan óz máteli. Kókireginde qara daǵy joq adam ómirde aǵat aıttym-aý dep, izimdi ıiskelep, tabanyma tańba basady-aý dep ómiri saqtanbaıdy. Aqańnyń artynda qalǵan ańyzdar da osyndaı ańǵal minez-qulyqtyń sarqyndy syry.
Memlekettik syılyq alǵan «Qazaqtyń kúı óneri» kitabynyń «Saýǵasynda»: «Jıyrmasynshy ǵasyr qazaq halqynyń tarıhı-áleýmettik jáne mádenı-rýhanı taǵdyry úshina aıryqsha ǵasyr boldy... Tehnokrattyq damý ulttyq ataýlynyń bárin kemirip, jalmap, obyp, qurtyp barady. Ishińnen shyqqan balańa «biz osyndaı bolyp edik» dep nandyra almaısyń. Al ózindik qasıetten aıyrylǵan ult óledi. Ultty óltirmeıtin onyń tóltýma mádenıeti ǵana», dediń. О́zindik tabıǵı bolmysyńmen, qalam qýatyńmen sol urpaqty saqtap qalýǵa bir adam baryn salsa, ol – ózińsiń, Aqa!
Urpaq qamy júregińde laýlap, jalyn bop kúıdirip ketti. Bul týraly sharshy topta aıttyń da, baspasózde jazdyń da, mámileli jerlerde másele qyp kóterdiń de. Onyń ıgiligin jańa koǵam men jańa Adam kóre jatar. Bir úıde turǵan kórshisi – tiliniń bizi bar Kópen syqaqshy bir ret kórgeni men kórmegenin qosyp aıtqan eken, ol da qazir ańyz bolyp aýyzda júr.
...Esik aldynda ıyǵynda aq shapan, basynda aq qalpaq, qolyna aq taıaǵyn ustap, búginginiń Abylaıy – Aqań otyr, deıdi.
− Balalar-eı, oryssha sóılemeńder, qazaqsha sóıleńder. Láńgi oınamańdar, asyq oınańdar. Ýh! Zaman-aı! – dep, aq taıaǵymen qara jerdi qoıyp qalǵanda, bir bala artyna burylyp:
− Nadoel etot starık! – depti.
Bul ańyz-áńgime Aqańnyń birtýar beınesin somdaı túsedi, óıtkeni artynda Adam taǵdyry tur.
Aǵalarynyń atyn baılap, qurdastaryna qorǵasyndaı salmaǵymen syıly bola bilgen Aqań sońynan ergen inileriniń aldynda Alataýdaı asqaq, Qarataýdaı qazynaly kenish edi. Ol – kisi tanı biletin, bireýdiń boıynda bardy baǵalaı biletin. Bizdiń kýrstasymyz Jánibek Kármenov oryndaýshylyq sheberligimen Qazaqstan komsomoly syılyǵyna usynylǵanda Qazaq teledıdarynda ekeýi án-suhbat júrgizip, óner óresin aspanǵa shyǵaryp tastady. Bul – 80 jyldary án ónerindegi keńestik dáýirdiń baǵdarlamasyna baǵyna qoımaǵan Qazaq teledıdaryndaǵy qubylys boldy. Qalyń kórermen qaıtalap kórýden jalyqpady, «Altyn qorǵa» alyndy. Án-suhbattyń artynda ańyz qaldy. «Qazaq ádebıetine» Erkin Nurazhan eki keıipkerdiń qarama-qarsy otyrǵan sharj-beınesin salyp, «Jánibek án salady, Aqseleý tamsanady», dep Jarasqan dostyq ázil jazdy. Ol áli kúnge eldiń aýzynda. Tirliktegi aǵaly-inili júrekter endi aqyrette tabysyp jatqan bolar.
Birge oqyǵan kýrstasy Ábdirashtyń Jarasqany «Qulpytas» dep atap ketken epıtafııa kitabynda Aqseleýge bylaısha epıgramma arnady:
Boıy bar erek kóriner!
Oıy bar zerek óriler!
Jazýshy, ánshi
hám kúıshi,
saıatshy,
usta,
zerger...
sózine senseń – osyndaı,
ózine senseń – dosyńdaı.
Kókparǵa túsip ketpegeı
báriniń basy qosylmaı...
Ol 70-ke jetpegen ǵumyrynda Qudaı boıyna darytqan qabilettiń báriniń basyn biriktirip ketti. Artynda ańyz qaldy. Aqańnyń at baptaýy, myltyq ustaýy, Saryarqanyń sazdaryn shertýi, alabóten sheshendigi, saıatshylyǵy, seriligi, bir atym nasybaıdy bılershe kerilip, bıpazdaı atýy... Aqań týraly ańyz osylaı Kókke órleıdi. Otyz tisten shyqqan sóz otyz rýly elge taraıdy. Eń bastysy, artynda tom-tom bop tasqa basylǵan sózi qaldy. On eki jyl bolypty, bir aýyz sózge toqtap, qońyr kúı shertken qazaǵyna qol bulǵap ketkeli. Seksenniń seńgiri de kórinip qalypty. Endi «Aqań keledi» dep jolyn tospaımyz, «Aqań aıtyp edi» dep ómirdiń ótken shaǵymen sóıleımiz.
Aqań týraly ańyz aıtyla beredi...
Qýandyq Túmenbaı,
jazýshy
