Halqyna qorǵan bolǵan Qurman baba

Tarıhı tulǵa Qurman Álmerekuly (1688-1736) – joń­ǵar shapqynshylyǵy kezinde qazaq eliniń azattyǵy men tá­ýelsizdigi úshin kúreste ba­tyldyǵy men batyrlyǵy jáne kósemdigimen qol bas­tap, jurtyn bostandyq úshin aıqasqa jumyldyrǵan jáne qan maıdandarda san már­te erligimen kózge túsken taǵy­lymdy tulǵa. Keskilesken shaı­qastardyń birinde qolǵa túsip, jaý qolynan qapyda qa­za tapqan erjúrek batyrdyń ur­paqtary búginde uıaly terek, rýly elge aınalyp otyr. Qur­man Álmerekulynyń jer­lengen jeri Almaty qala­sy­nyń mańyndaǵy qazirgi «Sha­ńyraq-2» shaǵyn aýda­ny­nyń aýmaǵynda, Baldyrǵan kó­­shesi men Q.Turysov kó­she­leriniń qıylysynda. Ta­rıh­shy-arheo­logterdiń anyq­taýynsha, bul qorǵan bu­ryn Úısin dá­ýirine tán bol­ǵandyqtan, «Úı­sin­tóbe» atanǵan. Keıin Qur­man jerlengennen keıin kelimdi-ketimdi urpaqtar bul tóbeni «Qurmantóbe» atap ketken. El jadynan esimi óshpeı bir rýly eldiń atyn ıelengen Qurman urpaqtary keshegi Keńes zamanynda Almatyǵa kelgen saıyn el kózin ala bere arnaıy baryp quran oqyp turǵan. Sońǵy 25-30 jyldan beri zııaly qaýym da tulǵa taǵdyryna kóńil bólip, arnaıy tarıhı-mádenı qoǵamdyq qor qurdy. Ǵylymı negizde zertteýler, zerdeleý men nasıhattaý, jarııalaý ju­mystarynyń nátıjesinde Qur­man babanyń súıegi jatqan jerge kesene turǵyzyldy.

Bıyl Qazaqstan Respýb­lıkasy Táýelsizdiginiń 30 jyl­dyǵyna oraı Almaty qala­sy Alataý aýdanynyń ákimdigi bul tarıhı orynǵa erekshe kó­ńil bó­lip, kesene aınalasyn abat­tan­dyryp, halyqqa paıdaly rý­hanı oryn retinde jańǵyrt­qa­nyn aıryqsha ataı ketken jón.

Zamanǵa laıyq qaıta túr­lengen tarıhı-mádenı oryn­nyń saltanatty ashylý rá­simine memleket jáne qoǵam qaı­ratkerleri, ǵalymdar men aqyn-jazýshylar, óner maıtalmandary men BAQ ókilderi qatysty. Keseneniń ashylý sal­tanatynda Qurman baba rý­hyna quran baǵyshtalyp, batyrdyń erligine qatysty ańyz-áńgimeler aıtylyp, tarıhı derekter jurtshylyq nazaryna usynyldy.

– Kóp jyldan beri qa­raý­syz qalǵan qasıetti oryndy bıyl Alataý aýdanynyń ákimdigi nazarǵa alyp, erekshe kóńil bólip otyr. О́tkennen ónege almaı, babalar rýhyna taǵzym etip, salaýat aıtpaı, kemel keleshekke kerýen tarta almasymyz anyq. Tu­tas el kóleminde qanat qaq­qan «Rýhanı jańǵyrý» baǵ­darlamasynyń ózegi osynda jatyr dep esepteımin. Ýa­qyt jeli adam balasyn túbi bir yǵystyrmaı qoımaıdy. Bo­la­shaq urpaq táýelsizdik qa­dirin bilý úshin, azattyqtyń sal­maǵyn seziný úshin osyndaı tarıhı tulǵalardyń ómir-órne­ginen ǵıbrat alyp, olardy eske alyp júrýge tıis. Qurman Álmerekuly kesenesi ornalasqan alańqaı jastardyń jıi bas qosatyn rýhanı demalys ornyna aınalady dep senemin. Bul – birinshiden Úısintóbe, ekinshiden Qurman Álmerekulynyń jatqan jeri. 1937 jyly repressııa kezinde munda saıası qýǵyn-súrgin qur­­­ban­dary atylǵan degen de derek bar. Osyndaı úsh qa­sıet­ti basyna kótergen bul kıe­li oryndy qaster tutyp saq­taýy­myz kerek, – deıdi «Qur­man Baba» tarıhı-mádenı qory­nyń jetekshisi Saılaýbaı Aǵybaev.

Belgili arheolog Karl Baı­paqov Almaty qalasynyń ar­heologııalyq mádenı mura­lary eńbeginde Úısintóbe týraly «...Tutastaı alǵanda, zerttelgen qorǵan ortaq belgileriniń sıpattamalary boıynsha b.z.d. III-II ǵǵ. kezeńine jatady jáne Úısin dáýirine qatysty» dep kórsetedi. Atalǵan zertteýdiń taǵy bir tusynda bul jerge jońǵar shapqynshylyǵy ke­zinde eli men jeriniń azat­tyǵy úshin aıqasta Qurman Ál­me­rekuly men onyń serik­teri jer­lengendigi aıtyla kele, 

«...or­talyq bóligindegi uzyn­dyǵy 3,5 m, eni 3 m, tereńdigi 1,5 m qa­zylǵan qabirde máıit jer­­lengen...» dep jazady. Ǵa­lym­dardyń zertteýinen keıin ar­naıy konferensııalar uıym­das­­tyrylyp, bul tóbeniń qa­sıeti men tarıhı mańyzy keńi­nen nasıhattala bastasa kerek.

– Erterekte el aqsaqaldary osy tóbege arnaıy keletin. Sa­parǵa attanatyndar baba basyna táý etip, qasyndaǵy qos bulaqtyń sýyn emge dárý retinde ishetin bolǵan. Keıin­nen Qurman tóbeniń aınalasyna el qonystanyp, úı salatyn kirpish kerek bolǵanda ál­dekimder osy tóbeniń sa­ry to­pyraǵynan qazyp alyp, kir­pish quıyp, satýmen aı­nalysa bastaǵan. 1997 jyldary bul olqylyqtar toq­tatylyp, batyr babamyzǵa sol mańda qonystanǵan el aza­­mattary belgi ornatyp, aı­nalasyn qorshady. Al 2008 jyly «Qurman baba» ta­rıhı-mádenı qoǵamdyq qo­ry qurylyp, ólketanýshy-zań­ger Saılaý Tolyqbaıuly bas­qaratyn bul qor tarıhty ǵylymı negizde tanýǵa, ta­nytýǵa jáne nasıhattaýǵa qa­tys­ty kóp jumys atqardy. Ǵy­lymı ekspedısııalar

uı­ym­­das­tyrylyp, ǵylymı táji­rıbelik basqosýlar ótti. Ba­sylym betterinde mazmundy materıaldar jarııalandy. Osyndaı irgeli jumystardyń nátıjesinde bul tóbe endi tutas eldiń ıgiligine aınalmaq. Ádette kesenege quran baǵysh­taý úshin ǵana keletin jurt endi kıeli jerge táý etip qana qoımaı, rýhynan nár alyp qaıtýǵa, mádenı-tarıhı máni bar sharalar ótkizýge de kele alady, – deıdi «Qurman baba» tarıhı-mádenı qoǵamdyq qory janyndaǵy ǵylymı zert­teý tobynyń jetekshisi, jýr­nalıst-ǵalym Saǵatbek Medeý­bekuly.

Zaman aǵymyna saı túr­lengen keseneniń ashylýyna kelgender zańǵar tulǵanyń súıegi jatqan «Shańyraq-2» shaǵyn aýdanyn «Qurman aýyl­y» dep ataý týraly máse­le kóterdi. Tarıhshylar men zııa­ly qaýym ókilderi de eldi me­kendi osy ólkeni jan aıamaı qorǵaǵan jannyń esimimen ataý­dy biraýyzdan qoldap otyr. О́negesi elge mura, urpaq­qa uran bolǵan tulǵalar ult tarıhymen birge jasaı bermek. El táýelsizdiginiń bederli belesinde osyndaı ıgi bastama qoldaý taýyp jatsa, quba-qup.

ALMATY