Kollajdy jasaǵan Záýresh SMAǴUL, «EQ»
Tipti onyń ólimi týraly New York Times gazeti birinshi betinen oryn berip, talantty jazýshynyń baqılyq bolǵanyn habarlady. Japonııanyń rýhanı kúretamyry atalǵan Kavabata ómirimen qoshtasarda eshqandaı eskertý nemese túsinikteme qaldyrmapty, biraq arada qyryq bes jyl ótken soń, onyń sońǵy jáne aıaqtalmaǵan romany «Baqbaq» oqyrmanǵa usynyldy. Atalǵan roman Maıkl Emmerıhtiń aýdarmasymen New Directions basylymy arqyly aǵylshyntildi álemge taraldy.
Jazǵany biregeı talanttyń sońǵy romanyn oqýǵa yntyqqan oqyrman az bolmapty. «Bul roman shynymen oqyrmandy eleń etkizetin shyǵarma» desti ádebıettanýshylar. Jazýshy aıaqtalmaǵan romanyn jazyp júrip óz ómirin aıaqtady. Sonda «Baqbaq» romany onyń ólimmen kúresiniń kórinisi bolǵany ma? Romandaǵy búkil oqıǵa keıipkerdiń ǵashyǵy men onyń anasynyń dıalogy arqyly baıandalady. Anasy ony psıhıkalyq aýrý dep esepteıdi jáne emdetýge muqtaj. Al ǵashyǵy Kýno onyń psıhıkalyq aýrý emes ekenine senedi, sol úshin oǵan úılense ǵana bul qıyndyqty jeńemiz dep oılaıdy. Osy shyǵarmany oqyp otyryp, Kavabata óziniń ómir men ólim arasyndaǵy janjaldaryn, aýyr suraqtaryn qaǵazǵa túsirip otyr ma degen oıǵa batasyz. Ol eki keıipkerdiń óz oılarymen, sondaı-aq bir-birimen qaqtyǵysyp jatqan áreketterin keremet beıneleıdi.
«Baqbaq» romanynyń aıtar oıy – «somagnozııa» degen aýrýdan zardap shegetin Ineko atty áıeldiń ómiri, ol anda-sanda zattardy, adamdardy múlde kórmeı qalady. Talǵampaz oqyrman onyń keıipkeriniń boıyndaǵy bul qubylysty Olıver Sakstyń «Áıelin qalpaq dep shatasqan adam» atty týyndysyndaǵy keı oqıǵalarmen salystyrady. Degenmen Kavabatanyń shyǵarmasyndaǵy epızottar tym aýyryraq.
Bul romannyń ataýy shyǵarmanyń birinshi sóıleminen alynǵan. Jazýshy keıipker arqyly Ikýta ózeniniń jaǵasynda gúl ashatyn baqbaq týraly jıi aıtady. Inekonyń anasy men onyń jigiti Kýno adamdar arasynda tym sırek kezdesetin aýrýdan, «somagnozııadan», qazaqshalap aıtqanda, «dene soqyrlyǵynan» zardap shege bastaǵan Inekony qutqarýǵa kirisedi. Shyǵarmadaǵy negizgi ózek somagnozııa naýqasy jazýshy tarapynan oıdan shyǵarylǵanymen, romandy oqı kele ómirde sondaı aýrý bolýy múmkin degen sheshimge kelesiń. Naýqastyń basqa adamnyń denesin múlde kóre almaıtyny janǵa batady. Bul syrqatpen kúresip, onyń qalaı paıda bolǵanyn bilý úshin dáriger de tolǵanady, izdenedi.
Shyǵarma Inekonyń balalyq shaǵy, aýrýynyń bastalýy jáne eki keıipkerdiń taǵdyr týraly ártúrli nanymdary sııaqty kóptegen taqyrypty da oqyrman nazarynan tys qaldyrmaıdy. Keıde olardyń áńgimesin peızajdaǵy oǵash qubylystar buzady, nendeı qubylystar deısiz ǵoı, aq tústi baqbaq, kishkentaı shıkil sary balanyń áreketi sııaqtylar. Baıandaýshynyń «... kóktemniń habarshysy sııaqty kórinbeıtin túrde gúldedi» degen jalǵyz sóılemi baqbaqtyń búkil tirshiligin kóz aldymyzǵa jaıyp salady.
Roman basqa máselelermen qatar óliler týraly jazý – ózińizdi qaıtys bolǵandarmen birge saqtaý degen qarama-qaıshylyqty «kózqarasty» bizge usynady. Kýno Inekonyń anasyna: «Men bálkim jas shyǵarmyn, biraq men kóptegen adamnyń ólgenin kórdim, olardyń arasynda maǵan óte jaqyn adamdar da boldy» deıdi. Ádebıet shynymen de qandaı oı aıtqanyn umytyp, biraq avtorlaryn este saqtaǵan elegııalarǵa toly. Bul shyǵarma Kavabatanyń óz ómiriniń tragedııasyn qaǵaz betinde bizge túsindirip turǵandaı. Tórt jasynda jetim qalǵan Kavabata Osakadaǵy ata-ájesimen birge turdy. Ájesi jeti jasynda, atasy on bes jasynda qaıtys boldy. Bir-aq ret kezdesken úlken ápkesi on bir jasynda baqılyq boldy, onyń basqa birde-bir týysy joq ta edi. Kavabata 1968 jylǵy ádebıet boıynsha Nobel syılyǵyn alǵan kezde, ol japon ádebıetindegi melanholııa men sýısıdtiń taralýy týraly uzaq sóıledi. Eki jyldan keıin onyń jaqyn dosy Iýkıo Mıshıma ózin ózi óltirdi. Osydan eki jyldan keıin Kavabata óz ómirin qıdy. Osy turmystyq tragedııalardyń bári onyń shyǵarmashylyǵynda qaıtalaı kórinis tapty. Iаǵnı júrek ne oılasa, qalam sony jazdy. Kavabatanyń ómirindegi bul kezdeısoqtyqtar onyń ózi jazǵan somagnozııa aýrýynyń bir túri sııaqty. Bir sózben aıtqanda, ózińizdiń, jaqyn adamyńyzdyń ómirdiń bir bóligin kórmeýge tyrysý hám qandaı da bir aýyr soqqydan týyndaıtyn soqyrlyq.
«Baqbaqta» Kýno men Inekonyń anasy Inekonyń aýrýynyń yqtımal kózderine zertteý júrgizý kerek pe, joq pa degen suraqtar tóńireginde oılanady. Inekonyń anasy qyzynyń kishkentaı kezinde ákesi ózine qol jumsaý úshin taýǵa ketkenin, sol ýaqyttyń mańyzdylyǵy týraly aıtady. Ol kóp uzamaı qaıtyp oralyp, áıeli men qyzyna ony bir jas qyzdyń qutqarǵanyn baıandaıdy, biraq Inekonyń anasy kúıeýiniń bul sózine senbeıdi, arada birneshe aı ótken soń, Ineko ákesimen birge atqa minip bara jatqanda, onyń jartastan qulap bara jatqanyn kóredi. Keıipkerdiń anasy Kýnodan bul oqıǵanyń Inekonyń somagnozııasyna túrtki bolýy múmkin be dep suraıdy, óıtkeni bul qaıǵyly oqıǵa qazir qaıtalanýda degendi jetkizedi. Biraq Kýno bunymen kelispeıdi, sebebi Inekonyń anasy men ákesi alǵash kezdesken sátten bastap Japonııanyń Ekinshi dúnıejúzilik soǵysta jeńiliske ushyraýyna deıingi aralyqtaǵy kez kelgen sebepterdi mysal etýge bolady, sol úshin bul oqıǵalar tizbegimen málim bir adamnyń taǵdyryn anyqtaýǵa tyrysý qaýipti dep qarsy keledi.
Romandaǵy qaıshylyqty bir nárse fantastıkalyq aýrý týraly roman jazý tek sol aýrýdy oqyrman úshin qoljetimsiz etip kórsetý úshin ǵana degen tujyrym shyǵady. Zer salyp qarasaq, Kýno men Inekonyń anasynyń arasyndaǵy pikirtalas bizdiń ólimnen, ásirese ózine qol jumsaýdan sebep tabýǵa májbúrli ekenimizdi kórsetedi. Kavabata óz ómirin qıǵannan keıin, Iosımı Ýsýıdiń «Oqıǵa týraly esep» dep atalatyn kishkentaı kitabyna oqyrmannyń nazary birden aýdy, ol kitapta Kavabatanyń ózine qol jumsaý sebebi retinde jazýshynyń jas úı qyzmetshisine degen jekkórinishti sezimin dáıek etedi.
Kavabata «Baqbaqty» jazý barysynda ómirinde kezdesken oqıǵalardyń tizbegin jasap, jıi oılanǵan sııaqty. О́ıtkeni onyń bul shyǵarmasyndaǵy árbir keıipker áıteýir bir nársege soqyrlyq tanytady. Múmkin jazýshy osy shyǵarmasy arqyly Japonııadaǵy adamdardyń arasyndaǵy alshaqtyqty aıtqysy kelgen de shyǵar. Ikýta klınıkasynda dárigerler naýqastarǵa arnalǵan birtúrli rásimin jasaıdy, ondaǵy naýqastarǵa kún saıyn qala ǵıbadathanasynda qońyraý soǵýǵa ruqsat etiledi. Dárigerler munyń áli kúnge deıin anyqtalmaǵan emdik máni bar ekenin aıtady ári erekshe nanymdy alǵa tartady, al emhanadaǵy keıbir jas dárigerler qońyraýdyń dybysynan ǵana qońyraý týraly birdeńeni túsinýge bolady dep oılaıdy. Inekonyń anasy men Kýno úshin qońyraýdyń birinshi syńǵyry «qatty, biraq tynyshtyqty buzǵan» kúıde bolady. Bizdiń bilýimizshe, ǵıbadathanadaǵy qońyraýdyń dybysy ony soqqan naýqastyń emosııasyn, áserin, ómirge kózqarasyn, úmiti men jigerin aıtady. Ǵıbadathanada bir ǵana qońyraý ilýli tur, biraq ony ár ret soqqan saıyn ártúrli dybys shyǵady. Biraq qońyraýdan shyqqan dybys tyńdaýshyǵa baılanysty bolady.
Qońyraý soǵý japon tarıhy úshin kúsh-qýatty qalyptastyrý rásimi bolýy múmkin. Al aýrý adamdardyń qońyraý soqqanyn elestetip kórińizshi. Odan shyqqan dybystar qalaı bolmaq? Belgili deńgeıde syrqat adamdardyń qońyraýdy soqqanda shyqqan dybystar minsiz estiletin de shyǵar, biraq oqyrman retinde siz qońyraýdy kim jáne qalaı soǵyp jatqanyn eshqashan bile almaısyz. Aqyrynda, Inekonyń anasy men Kýno qalany kezip júrgende, olar Inekonyń naýqasynyń basty sebebin turaqtandyrǵandaı bolady. Onyń ákesi Kızakı Maıasýkıdiń kenetten jáne kezdeısoq qaıtys bolýy, onyń Ekinshi dúnıejúzilik soǵys kezindegi ofıserlikke alynýy, Japonııa jeńiliske ushyraǵanda qatty alańdaýy, óz ómirin qııý úshin taýǵa qashýy keıipker qyzdyń kezdeısoq syrqatyna sebep bolǵan degen oı tujyrymdamasy shyǵady.
Men bul shyǵarmany birdeńe oqyǵysy keletin adamdarǵa oqýdy usynamyn. Bul shyǵarmany oqý – uqsas bir kún ishinde eki adam arasyndaǵy jalǵasyp kele jatqan bitpes áńgimeni tyńdaýmen birdeı. Sonymen birge bul romannyń ózge shyǵarmalardan aıyrmashylyǵy – Kavabata shynaıy áńgimeniń qandaı bolatynyn oqyrmanǵa jaqsy túsindirip beredi. Keıipkerler ártúrli qorytyndyǵa kele otyryp, uqsas bir taqyrypty qaıtalaıdy jáne sheshim shyǵarady. Adam ómiriniń eń sońynda ǵana ómir kirshiksiz qalypta elesteýi múmkin.
Psıhıatrııalyq aýrýhanadan shyǵyp bara jatyp, Inekonyń anasy jylap turǵan aǵashty baıqaıdy da: «Aǵashtyń dińinde jaraqattar bar... Jarylǵan qabyq múk basqan kári tasbaqanyń saýytyndaı qatty bolyp ketken. Bul aǵashty kesý úshin úlken kúsh pen tabandylyq kerek. Tipti aǵash betine keı essizder óz esimderin oıyp jazyp ketkendeı kórinedi», dep sher tógedi. Onyń bul sózine Kýno: «Keıde adamdar sol jerde bolǵanyn dáleldeý úshin múmkindiginshe iz qaldyrǵysy keledi», dep jaýap beredi. Romanda jylap turǵan aǵash birneshe betten keıin qaıtadan nazarǵa iligedi, Kýno Inekonyń anasy aǵashty nelikten áý basta aıtqanyn túsingen kúı keshedi de: «Aǵash – Ineko, solaı emes pe? Sol úshin sizge jylap turǵandaı kóringen bolar» deıdi. Bálkim, bul roman Ineko sııaqty ómirdiń ártúrli qıynshylyqtaryn bastan ótkizgen adamdardyń «Men osyndamyn, Men de tirimin» degen únin jetkizýge kómekteser. Tipti Iаsýnarı Kavabatanyń ózi jylap turǵan aǵashqa aınalǵan shyǵar.
