О́zen jaǵalaǵannyń ózegin taldyrýǵa bola ma?

Aýa raıy birese sýytyp, birese jylynyp, san qubylǵan Atyraýda balyq sharýashylyǵy salasyndaǵy óndiristik kooperatıvter kóktemgi balyq aýlaý maýsymyna daıyndalyp jatyr. Atyraýlyq balyqshylar balyqtyń san alýan túrin negizinen Jaıyq jáne Qıǵash ózenderinen aýlaıdy. Alaıda, Reseımen aradaǵy shekara syzyǵymen aǵyp jatqan Qıǵash ózeninen sý marjanyn súzetin balyqshylardy qıyndyqqa keziktirip otyrǵan birneshe másele bar. Mysaly, Qurmanǵazy aýdanyndaǵy «KaspııBalyq» óndiristik kooperatıviniń atqarýshy dırektory Jumajan Shakýpovtyń aıtýynsha, birinshiden, sońǵy jyldary balyq aýlaýǵa beriletin lımıt ár balyqshyǵa balyq túrine qaraı bólinip beriledi eken. Alaıda, balyqshylar pikirinshe, lımıtte kórsetilgen balyq túrleri bir sý qoımasynan ǵana aýlanbaıdy. Tipti, lımıtte kórsetilgen normamen aýlaýǵa da múmkindik bola bermeıdi. Balyqshylar balyq aýlaýǵa ruqsat etilgen bıletterdi merzimi bitip qalýyna oraı 300 shaqyrymdaı alystaǵy Atyraý qalasyna 3-4 ret baryp, qaıtadan jazdyryp ákeledi eken. Ekinshiden, tabıǵatty paı­da­lanǵany úshin, ıaǵnı balyq aýlaý lımıtine tólenetin tólem jyldan jylǵa eń tómengi eseptik kórsetkishke baılanysty ósip otyr. Máselen, tólem 2006 jyly 1 kılo iri balyq úshin 15 teńge, al 1 kılo usaq balyq úshin 5 teńge mólsherinde belgilengen. Qazir bul tólem ózgerip, iri balyqtyń 1 kılosyna 23 teńge, usaq balyq úshin 7 teńgeden tólenedi. Balyqty jeke tulǵalar sekildi kılogramdap emes, tonnalap aýlaıtyn óndiristik kooperatıv basshylary tólem baǵasynyń turaqtanǵanyn qalaıdy. О́ıtkeni, tólem baǵasynyń eń tómengi eseptik kórsetkishke baılanysty óse berýi kooperatıvter ekonomıkasyn kóterýge, negizgi qoryn tolyqtyrýǵa tosqaýyl bolady dep esepteıdi. Úshinshiden, Qıǵash ózeni jáne onyń saǵalaryn qalyń shóp, ný qamys pen qoǵa basypty. Demek, birneshe jyl boıy gıdrologııalyq, melıorasııalyq jumystardyń júrgizilmegenin baıqatady. Al bul aldyńǵy kezekte Qıǵash ózeninde, onyń salalary men saǵalarynda balyq túrleriniń tabıǵı jolmen kóbeıýine, qozǵalysyna teris áserin tıgizedi. Bul balyq aýlaýǵa da qıyndyǵyn týǵyzyp otyr. Tórtinshiden, Qıǵash ózeninen aýlanatyn balyqtyń 80 paıyzdan astam úlesi qabadalar (venterler) arqyly iske asyrylyp keledi. Mundaı ádis sonaý 70-90-jyldardan beri bar. Sol kezeńde eki adamnan quralǵan qaıyq jaraqtary 135 dana qabadamen jaraqtandyrylady eken. Dál osy ádispen jaraqtanǵan ár zvenoǵa 350-450 sentner balyq aýlaý jos­pary tapsyrylǵan. Osyǵan oraı, «KaspııBalyq» óndiristik kooperatıviniń atqa­rýshy dırektory Jumajan Shakýpov Úkimettiń «Balyq resýrstary men basqa sý janýarlaryn, olardyń bólikteri men derıvattaryn paıdalanýǵa shekteý men tyıym salýdy engizý, olardyń paıdalaný oryndary men merzimderin belgileý týraly» qaýlysyna Qıǵash ózeniniń saǵalyq keńistigine kásiptik balyq aýlaý úshin 2 adamnan quralǵan 135 dana qabada jaraǵymen iske asyrýdy engizse» degen usynysyn aıtady. Besinshiden, ıaǵnı eń basty másele Qıǵash ózeninen balyq aýlaý merzimine baılanys­ty týyn­dap otyr. Joǵaryda aıtqa­ny­myzdaı, Qıǵash ózeni Qazaqstan men Reseıge ortaq shekara sy­zy­ǵynyń boıymen aǵyp jatyr. Iаǵnı, bir ózenniń ústinen Qazaq­stan balyqshylary da, Reseı balyqshylary da balyq aýlaıdy. Alaıda, Qıǵashtyń bergi be­tin­degi qazaqstandyq balyqshylarǵa ba­lyqty 1 mamyrdan keıin aýlaý­ǵa ruqsat joq. Balyq aýlaý lı­mıtinde dál osylaı kórsetilgen. Al Reseı balyqshylary Qıǵash ózeninen balyqty 25 mamyrǵa deıin alańsyz aýlaı beredi. Sonda Qıǵash ózeniniń qos jaǵalaýynda otyrǵan eki el balyqshylaryna berilgen lımıttiń merzimi nege eki túrli? Bul jerde Qazaqstan Úkimeti Qıǵashtan balyq aýlaýǵa beriletin lımıt merzimin bel­gi­legende neni eskermedi? Al Re­seı óz balyqshylaryna Qıǵash ózeninen 25 mamyrǵa deıin balyq aýlaýǵa ruqsatty nendeı sebeppen berip otyr? Gazet tilshisiniń osy saýaldaryna oraı Parlament Senatynyń depýtaty Sársenbaı Eńsegenov bylaısha túsinik berdi: – Bul jerde bir másele – Qıǵash ózeninde balyqtyń qaı kezde jú­re­tindigi eskerilmeı otyr. Men ja­qyn­da Reseıdiń Astrahan qala­syndaǵy Kaspıı balyq sharýa­shylyǵy ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń (KaspNIRH) ǵylymı mamandarymen keńestim. Instıtýt ǵalymdary uzaq jyldar boıy júrgizilgen ǵylymı-zertteý jumystarynyń nátıjesinde Qıǵash ózenine balyqtyń kirýi sáýirdiń aıaǵynda bastalady degen tujyrym jasap otyr. Al mamyr aıynyń orta tusynda Qıǵash ózeninde balyq tipten kóp júredi. Mine, Astrahandaǵy ǵylymı ıns­tıtýt ǵalymdarynyń osyndaı dáıekti tujyrymdamasyna sáıkes Reseı Federasııasynyń Úkimeti óz balyqshylaryna Qıǵash ózeninen 25 mamyrǵa deıin balyq aýlaýǵa ruqsat berip otyr. Shyndyǵynda, bir ózenniń qos jaǵalaýyndaǵy eki el ba­lyqshylarynyń balyq aýlaý merzimindegi aıyrmashylyq – 25 kún. Bul sońǵy eki-úsh jyl boıy qaıtalanyp keledi. Árıne, bir qaraǵanda tym kóp merzim bol­maýy da múmkin. Biraq, «Kóktemniń ár kúni jylǵa azyq» degen qaǵıdany ustanatyn balyqshylar úshin osynaý 25 kúnniń ishinde birneshe tonna sý marjanyn súzip alýǵa bolatyny eskerilýi qajet. Aıtqandaı, Qıǵash ózeninen bekire tuqymdas baǵaly balyqtar emes, «qara balyq» ataýyna ıe bolǵan kádýilgi jaı balyqtar ǵana aýlanady. О́zenniń arǵy betindegi Reseı ba­lyqshylary kún sáýlesimen shaǵy­lysqan aq balyqtardy sýdan súzip alyp jatqanda, bergi bet­tegi Qazaqstan balyqshylary olar­ǵa telmire qarap otyrady. Bir ózendegi tabıǵı baılyqtan Re­­seı balyqshylary mol oljaǵa ke­ne­­lip jatyr. Al Qazaqstan ba­lyq­­shylary odan nege qur qalýy kerek? «О́zen jaǵalaǵannyń ózegi talmaıdy», deıdi qazaq. El Úkimeti Qıǵash ózeninen sý marjanyn súzetin 12000-13000 adamnyń ózegin taldyrmaý úshin joǵaryda keltirilgen dáıekterdi eskerýi tıis. Naqtysyn aıtqanda, Qıǵash óze­ninen bıylǵy balyq aýlaý merzimin 25 mamyrǵa deıin uzar­týǵa áli de múmkindik bar. Joldasbek ShО́PEǴUL, «Egemen Qazaqstan». Atyraý oblysy, Qurmanǵazy aýdany.