Ataqty epostyń Jambyl jyrlaǵan nusqasy jaıynda
Kóńilge jyly ushyrap elegizitkenimen, kómeskisi kóp kóne kúnderden zamandar boıy sozyla kelip, búginge ulasqan álem mádenıetindegi qyzyqty qubylys – babalarymyzdyń baıyrǵy qadir-qasıetin tolqyndatyp taratqan sýyryp salma aqyndar shyǵarmashylyǵy. Qansha qalasaq ta, bastaǵy tunyq qalpynda qaıtalanbas «Babalar sózi» M.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty ujymynyń eńbegimen 100 tom bolyp shyqty. Osylaısha qazaq folklorynyń basty baılyǵy qalyń oqyrman qaýymnyń nazaryna usynyldy. Osy qazynanyń qısapsyz, qımas qyrlary men dáýirler dıdarynan belgi beretin sansyz syrlaryn saraptaý – folklortanýshylardyń, sonymen qatar, jalpy mádenıetimizdiń ańǵary men aıshyǵyn anyqtap bilgisi kelgen kóshelilerdiń bárine ortaq sharýa, mereıli mindet.
Osynaý kól-kósir dúnıeden kólemi deseńiz de, kórki deseńiz de esh kem túspeıtin, jalpy jurtshylyq túgil yntaly ádebıettanýymyz áli aıtarlyqtaı paıymdap úlgirmegen, ál-ázir túgeldeı túgendelip, jaryqqa shyqpaǵan asa baı, teńdessiz qazynamyz – oıǵa baı, sózge sheshen sýyryp salma aqyndarymyzdyń qyrýar muralary.
Ádebıetimizdiń ár kezeńinde ómir súrgen avtorlyq aýyz ádebıetiniń, jalpaq tilmen aıtsaq, aýyzsha ádebıettiń jekelegen janrlary, kórnekti ókilderi týraly birtalaı kólemdi, qajetti zertteýler júrgizildi. Áıtse de táýelsizdikke deıingi kezeńde tereńdep boılaýǵa múmkindik shektelgen bolatyn. Sonyń saldarynan negizgi baǵyt-baǵdarymyz keńes ıdeologııasyna qaıshy kelmeıtin dúnıelerdi jarııalaý boldy da, avtorlardyń ómiri jáne shyǵarmashylyǵymen tanystyrý, týyndylaryn kezeńdik talaptarǵa saı taldaý men nasıhattaýǵa basa kúsh salyndy. О́ren júırik óner ıeleriniń týyndylaryna tarıhı-ádebı kontekste analıtıkalyq baıyptaý jasala bermedi, halqymyzdyń tarıhı-mádenı damýyndaǵy, kóshpeliler órkenıeti men álem mádenıeti konteksindegi zor biregeı tarıhı qyzmeti tolyq ashyla qoımady. Olaı bolsa, osynaý ushan-teńiz qazynany, halqymyzdyń ulttyq pishini men ıntellektýaldyq áleýetine qosqan ǵajaıyp úlesin barlaý men baǵalaý – jaýapkershiligi zor, shendesi joq, tyńǵa túren salýdy qajet etetin asa mańyzdy sharýa. Bul oraıda eń aldymen muraǵatta «muńaıyp» qybyrsyz jatyp, tozańǵa tunshyqqan muralardy jaryqqa shyǵarý máselesi kezek kúttirmeıdi.
Bizdiń ýnıversıtet janynan qurylǵan Jambyltaný jáne halyq aqyndary ǵylymı-zertteý ınstıtýty ýnıversıtet rektory, pedagogıka ǵylymdarynyń doktory, professor Serik Pirálıevtiń qoldaýymen ashylyp, atalǵan olqylyqtyń ornyn toltyrýǵa hal-qaderinshe qyzmet etýdi nysanaǵa alǵan edi. О́tken 2 jyl ishinde onshaqty kitap daıyndasa, onyń 12-isi basylyp shyqty. Atap aıtqanda, Jambyl Jabaevtyń tolyq shyǵarmalar jınaǵynyń tórt tomy, Áset Naımanbaıulynyń tolyq shyǵarmalar jınaǵynyń eki tomy, Túbek Baıqoshqaruly shyǵarmalarynyń alǵashqy basylymy, negizinen HIH ǵasyrda ishinara HH ǵasyrdyń alǵashqy jartysyna deıin ómir súrgen, óneri órlegen, óleńderi ólkelerdi kernegen aqyndardyń úzdik týyndylarynyń basyn qosqan «Aqyndar amanaty» atty hrestomatııa-kompendıým, Jambyl Jabaev shyǵarmalarynyń bıblıografııalyq kórsetkishi, sondaı-aq sýyryp salma aqyndar shyǵarmashylyǵy týraly zertteý eńbekteri usynyldy.
Bulaısha tizip aıtýdaǵy maqsat – ondaı aqyndardyń shyǵarmalarynyń barlyǵy birdeı Almatydaǵy muraǵattarda saqtala bermeýi múmkin. «El ishi – óner kenishi» ekeni eskerilip, ár oblys ákimdiginiń qasynan ýaqytsha jumys toptary qurylyp, bizdiń ınstıtýtpen tize qosyp, birlese jumys júrgizilse, áldeqaıda nátıjeli bolar edi. О́ıtkeni, kóneniń kózin kórmegen kúnniń ózinde, silemin, izin kóńiline emis-emis eles etip, saqtap qalǵandardyń qatary seldirep barady. Aldymyzdaǵy azaıyp bara jatqan aǵa býyn men orta jastyń jotasyndaǵy bizdiń býynnan keıingi, jahandanýmen jaǵalasatyn jańa urpaqtyń yqylasy óshpese de, múmkindigi azaıatyny aqıqat. Al, jer-jerde eleýsiz jatqan tushymdy týyndylar kóp bolyp izdese, áli de kezdesip qalýy yqtımal. Bul sózimizdiń bir dáleli – Jambyldyń qyrǵyz arasynan tabylyp, elimizge oralǵan – «Qyz Jibegi».
Qazaq folklorynyń asyl muralarynyń biri – «Qyz Jibekti» qazaq avtorlyq aýyz ádebıetiniń ókilderi qyrǵyz elinde de jyrlaǵan. Jambyl Jabaevtyń atalǵan jınaǵynyń ekinshi tomynda «Qyz Jibek» jyrynyń bir nusqasy Jambyl murajaıynan alynyp, qyrǵyzshasymen qatar qazaqsha úlgisi berildi.
Kóptegen qazaq aqyndary ár jyldary kórshiles qyrǵyz jerin aralap, as-toılaryna, basqa da san alýan sharalaryna qatysyp, óner jarystyrǵany, qazaq folklorynyń alýan shyǵarmalaryn jyrlaǵany jaıynda qyrǵyz ádebıetshileri de, qazaq ǵalymdary da kóptegen qyzyqty derekter keltiredi. Jambyldyń jyrlaýymen taraǵan «Qyz Jibek», «Muńlyq-Zarlyqtyń» qyrǵyz arasynda birneshe nusqasy bar. Qyrǵyz zertteýshisi Gúlbara Omarovanyń málimetine qaraǵanda, «qyrǵyzdar arasyna eń kóp taraǵan poema – qazaqtyń «Qyz Jibegi» (Gúlbara Omarova. «Túrk elderının poemalary: tarıhı prosess jana epıkalyk baılanysh». Bishkek, 2000. 40-41-better). Qyrǵyz Ulttyq ǵylym akademııasynyń qoljazba qorynda segizden asa nusqasy bar.
Aıtýshylar – aqyndar, jyrshylar tyńdaýshylar yńǵaıyna, yqylasyna qaraı keıde qaıǵyly aıaqtasa, keıde keıipkerdi muratyna «jetkizedi». Kórkemdik deńgeıleri aıtýshynyń aqyndyq darynyna, sheberligine qaraı árqıly. Oǵan jyrdy oqyp otyrǵanda kóz jetkizesiz. Ártúrli uqsastyqtar men aıyrmashylyqtar jattap alyp, taratyp aıtýshylarǵa ǵana emes, olar estigen nusqalardyń ártúrliliginen de bolýy ábden yqtımal.
Atalǵan ekinshi tomda qyrǵyzshasy da usynylǵan nusqany belgili folklorshy ǵalym Sultanǵalı Sadyrbaev pen Jambyl murajaıynyń dırektory Máýlen Qojashev 1985 jyly Qyrǵyzstannyń Naryn oblysy Jumǵal aýdanyna qarasty sol kezdegi Lenın atyndaǵy kolhozdyń №1 brıgadasynda turatyn jyrshy, manasshy Kedeıqan Sultanovtan alǵan.
K.Sultanovtyń aıtýynsha, «Qazaq aqyny Jambyl Jabaev Toqmaqta, Kishi Keminde birneshe jyl turǵan. Alybaı aqynmen dos bolǵan. Alybaı Jambyldan «Qyz Jibekti» úırengen jáne jazyp, qaǵazǵa túsirgen.
Alybaıdan óz uly Abdyqadyr úırengen. Abdyqadyrdan men úırenip, qaǵazǵa jazdym. Jambyldyń bul jyry Tıan-Shan taýlarynyń el arasynda kóp aıtylady. Jyrǵa el kóp qyzyǵady», «Jambyldan Alybaı 1900 jyly Toqmaq shaharynda estip, jazyp alǵan», deıdi.
Alybaı aqsaqal Jumǵal aýdanynyń Qaıyrma degen aýylynda ómir súrgen. Onyń uly Abdyqadyr sheshen ári shejireshi eken. «Qyz Jibekti» kelistirip aıtqan. Kedeıqan Sultanov osy Abdyqadyrmen syılas, jaqyn adam bolǵandyqtan, jyrdy 1971 jyldan beri úırene bastaıdy da, 1975 jyly qaǵazǵa túsirgen.
Árıne, tópelep tógip otyrǵan Jambyldan tolqyp-tebirenip tyńdap otyrǵanda, tyńdaýshylardyń jyrdy sol qalpynda túgel jazyp alýy múmkin emes edi. Keıingi jetkizýshiler tarapynan qosylǵan nemese umytylǵan, sonyń saldarynan ózgergen sátter bolýy shúbásiz. О́ıtkeni, uly jyraýdyń múdirmeı tógiletin tili qyrǵyzsha nusqada keıde tutqyrlanyp, ara-tura qara sózdiń kóbeıip ketýi, qyrǵyz leksıkasynyń, qyrǵyz aıtýshysynyń máneri aıqyn seziledi.
Qyrǵyz ǵalymy Batma Kebekovanyń zertteýlerine qaraǵanda, «Qyz Jibekti» Jambyl súıip jyrlaǵan, qyrǵyzdar uıyp tyńdaǵan. Qyrǵyz eline ár kelgen saıyn qaıtalap aıtyp júrgenin qyrǵyz ǵalymdarynyń málimetteri rastaıdy. 1933 jyly kúz aılarynyń birinde Jákeń qyrǵyz arasyna keledi. Bul joly kelýine qazaq halqynyń surapyl asharshylyqtan teń jartysynan astamy qyrylyp, qatty kúızelýi, turmystyń aýyrtpalyǵy sebep bolýy da múmkin. Batma Kebekova óz kitabynda Kebekqyzy Jámılanyń kúndeliginen keltirgen úzindide Kebek Sholaquly Shoń Kemin bolysynyń tóraǵasy qyzmetinde júrgen kezinde, jasy jetpisten assa da, áli shymyr, júzinen nur tógilgen Jambyldyń kelgeni, daýsy tarǵyldanyp shyqqanyna qaramastan, bıiktigi, tartymdylyǵy eske alynady da, «osy keshte jyrlanǵan jyrlardy tókpeı-shashpaı tolyq bilem dep aıta almaspyn. Osy túni Jambyl jyrlaǵan «Qyz Jibekti» atamyzdyń da, Murataly Kúreńkeevtiń jáne basqalardyń da aıtyp júrgendigine qaramastan, kezinde jazylyp alynbaı qalǵandyǵy ókinishti», – deıdi /B.Kebekova. «Kyrgyz elının kaada-salt yrlary». Bishkek, 2001, 146-bet/.
Apta boıy jyrlaǵan alyp jyraýdyń tolǵaý ekpini, áserlep aıtý sheberligi tyńdaýshylardy tánti etken. Atalǵan estelikte qyrǵyz aqyn, dombyrashylaryn da tyńdap, delebesi qozǵan Jákeńniń «Qyz Jibekti» jyrlaýy tyńdaýshylardy qaıran qaldyrǵany aıtylady. Joǵaryda atalǵan kitabynda B.Kebekova: «Onyń jyrlaý sheberligine aıryqsha tańǵaldym. Burynǵy-sońǵy basqalardy da tyńdaǵan edim. Biraq Jákemniń aıtýynda ózinshe bir keremet dúnıe kóz aldyǵa keldi. Ásirese, Qyz Jibektiń zaryn, Tólegenniń ólip bara jatqandaǵy el-jurty (qoshtasýy – B.Y.), armandy mahabbaty, jalǵyz inisi Sansyzbaımenen qoshtasyp, inisiniń joqtaǵanyn aıtqanda, otyrǵandardyń bári kóz jasyn tııa almady. Jyrdyń mazmunyna muńdy ún, dombyranyń zarlaǵan sazy sáıkes kelip, adamnyń saı-súıegin syrqyratady. Keıin de «Qyz Jibekti» estidim, kitap bolyp basylǵanyn da oqydym. Biraq bir de biri Jambyldykine uqsamaıdy», deıdi. Rasynda Tólegenniń inisi Sansyzbaımen, sheshesimen qoshtasatyn sátterinde keıipkerdiń jan dúnıesindegi dramalyq qubylystardy aqyn-jyrshy tyńdaýshylardyń tanymy men talǵamyna saı tolǵap, qalyptasqan kórkemdik dástúrdi jalǵastyrady.
B.Kebekovanyń atalǵan zertteýinde Jambyldy basqa da qyrǵyz jyrshylarynyń tyńdaǵany, «Qyz Jibekti» úırenip alyp aıtqany týraly derekter keltirilgen.
Fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor S.Sadyrbaev 2010 jyly shyǵarǵan J.Jabaevtyń 2 tomdyq shyǵarmalar jınaǵynda jarııalanǵan «Qyz Jibek» jyry men alǵash ret tolyq aýdarylyp usynylyp otyrǵan keıingi shaǵynyraq nusqada uqsastyqtar bar. Alaıda, S.Sadyrbaev jarııalaǵan nusqa áldeqaıda kórkem, ári kólemdi. Avtorlyq aýyz ádebıeti shyǵarmalary ony nasıhattap taratýshylar tarapynan túrli ózgeristerge ushyraıtyny belgili.
Qoljazbalar, onyń ishinde jazylǵan shyǵarmalar men aıtý arqyly jazylyp, aıtýshy-taratýshylar arqyly keıin hatqa túsip, jaryq dúnıege shyǵý úshin kezegin kútip jatqan asyldarymyz az emes. Bulardyń barlyǵy jarııalanyp, elimizdiń rýhanı ıgiligine aınalmaıynsha, ádebıetimizdiń, jalpy mádenıetimizdiń tarıhyn tolyq, tutas baıyptaý men baǵalaý múmkin emes. Álem mádenıetiniń qısapsyz, qatparyna, ásirese, búgingi qolda baryna zer salǵanda, halqymyzdyń tarıhtyń talaı-talaı alasapyranynda, aldynan tosqaýyldaı tutasyp turyp alǵan almaǵaıyp zamannyń talqysynda tozyp kete jazdasa da, eńsesin túzep, búginge jetýine áser etken – aıtýly qýattardyń biri emes, biregeıi – qazaqtyń avtorlyq aýyzsha ádebıeti.
Sýyryp salma óner ıeleri – óz ólkesiniń, óz kezeńiniń rýhanı qaıratkerleri retinde árdaıym qalyń eldiń toryǵyp, tozyp qalmaı, rýhanı kúsh-qýatyn nyǵaıtýda teńdesi joq emotıvtik-estetıkalyq energııa taratyp, tilimizdi, sol arqyly dilimizdi únemi, úzbeı baıytyp, dáýir synyna tóteı alatyn áleýet berip, ǵasyrlar boıy qoldap kelgenine osy kúnge deıingi tarıhymyz – talassyz aıǵaq. Jyraýlarymyz, aıtyskerlerimiz, bı-sheshenderimiz, áńgimeshilerimiz ben ertegishilerimiz, saıqymazaqtarymyz, ánshilerimiz, t.t. bolmasa, ana tilimiz aman-esen búginge jeter-jetpesi ekitalaı edi.
Tarıhı-áleýmettik, turmystyq-ekonomıkalyq jaǵdaı men rýhanı-mádenı qajettilik baıtaq saharamyzdyń barlyq ólkesinde sýyryp salma ónerdiń alýan ókilderin ýaqyt sahnasyna shyǵardy. Solardyń biri – jyrshylardyń tıpteri negizinen eki túrli. Biri – óz janynan jańǵyrtyp, eshteńe qospaıtyn, jattap alǵanyn qaıtalap aıtyp beretinder. Ekinshisi – aldyńǵy aıtýshylardyń aıtqanyna qanaǵattanbaı, negizgi sıýjet jelisi men keıipkerlerin saqtaı otyryp, tyń emosııa, jańa sıtýasııa, oqıǵalar nemese sony syrly sóz saptaý, t.b qosyp, óz daryny men shabytynyń qarym-qýatyna, kóńil kúıi men tyńdaýshynyń yqylasyna, talap-tilegi men tanym-talǵamyna qaraı ózinshe qulpyrtyp, ózindik kórkemdik álemin túzetin sýyryp salma aqyndar. Kezinde Qaban (Qabylısa), Janaq, Súıinbaı, Shóje, Qulmambet, Jambyl, Muryn jyraý, Nurpeıis, Shashýbaı, ózge de kóptegen aqyndar qyrýar dastandy ózgeden estip qana qoımaı, óz tarapynan úles qosyp, tyń serpinmen tolǵaǵany málim. Bul jyrlar tek qazaq arasyna ǵana emes, kórshiles jatqan halyqtarǵa da taraǵany aıan. Sonyń bir mysaly – jyr alyby Jambyldyń jyrlaýy boıynsha taýdan asyp, qyrǵyz atyrabyna taraǵan «Qyz Jibegi».
Aýyly aralas, qoıy qoralas jatqan baýyrlas qyrǵyz eliniń ataqty aqyndary, manasshylary qazaq jerin aralasa, qazaq aýyldary qyrǵyz ólkesiniń qadirli meımandary bolǵany tarıhtan aıan. Osyndaı shyǵarmashylyq baılanystar elaralyq kelisim men tatýlyq baspaldaqtary.
Beken YBYRAIYM,
Abaı atyndaǵy Qazaq ulttyq pedagogıkalyq
ýnıversıteti janyndaǵy jambyltaný jáne
halyq aqyndary ǵylymı-zertteý
ınstıtýtynyń dırektory.
ALMATY.
