Shamshyraq

О́tken kúnnen búginge jalǵasqan ómirdiń san taraý jolyna kóńil kózimizben úńiler bolsaq, qazaq ǵylymy men órkenıetine úlken úles qosqan ǵalym adamnyń óshpes te aınymas izine shıyrlap kep qaıta túsip jatamyz. Búginde 75-tiń jotasyna shyqqan ǵalym – Kákim Shaıahmetuly Dúısembaevtyń júrip ótken ómir jolyna, kóp zerttegen, zerdelegen ǵylym jolyna az-kem nazar aýdarǵymyz kelip otyr. Kákim Shaıahmetulynyń bala­lyq shaǵy Uly Otan soǵy­synyń elge salmaq salǵan aýyr tusynda ótse de, ony ómir­diń ózi shyńdap, uly soqpaqqa salǵandaı. Mektep jasynan-aq eresektermen birdeı eńbekke aralasqan Kákim Shaıahmetuly ógiz aıdap, jer jyrtypty. Zamannyń tarshylyǵyna qaramastan, tyrmysyp júrip bilim alypty. О́zi quralpy balalardyń ishinde alǵyr da zerek, ónerpaz ári úlgili shákirt bolsa kerek. Sony­synan shyǵar, eseıe kele tyń jáne tyńaıǵan jerlerdi ıgerý urany kóterilgen tusta qaınaǵan eńbektiń basynan alǵashqy traktorshy bolyp ta tabylyp júrgeni. 1956 jyly Tahtabrod orta mek­tebin oıdaǵydaı aıaqtap shyqqannan soń S.M.Kırov atyn­daǵy Qazaq mem­lekettik ýnı­versıtetiniń ekonomıka fakýl­tetine oqýǵa túsedi. Ol kezde Odaq boıynsha soǵystyń aýyr zardabyn jeńý úshin el ekonomı­kasyna bilimdi mamandar aýadaı qajet degen qaǵıda qalyptasqan edi. Qashanda halqynyń bir ketigin jamaýǵa asyǵatyn Kákim aǵa úlken maqsatty aldy­na qoıyp, kóptiń tisi bata bermeıtin ekonomıka sa­la­­syn tereń zertteýge, tolaıym zer­deleýge bel býady. Sóıtip, 1961-62 jyldary ýnıversıtetti erek­she belgimen bitirgen úlgili shá­kirtke muǵalimderi men tálim ber­gen ǵalymdar tarapynan osy bi­lim ordasynyń aspırantýrasynda bilimin ushtaı túsýge usynys ja­salady. Bilimniń tuńǵıyǵyna súń­gigen Kákim Shaıahmetuly bir jo­ǵary oqýdyń belesine shyǵýmen shek­telmeı, keıinirek Almaty halyq sha­rýashylyǵy ınstıtýtynyń aspırantýrasyna da túsip, asa kúrdeli ekonomıka salasynyń ǵylymı negizderine dendeı berdi. Yjdahatty izdenis pen telegeı-teńiz eńbekqorlyqty tý ete júrip sol jyldary Kákim aǵa óziniń ómirlik serigi Kúlásh О́tebaevamen kóńil jarastyrady, áýlettiń altyn qazyǵyn birge qaǵyp, jarqyn bolashaqqa birge aıaq basady. Búginde nemere súıip, qazy­na­ly qarııa bolyp otyrǵan ǵalymnyń ómir jolyndaǵy qaıtalanbas ári óshpes izi ekonomıka ǵylymynda ǵana emes, halyqtyń saýatyn ashý, bilimdi urpaqtyń sanatyn kóterý hám el men eldi, ult pen ultty jarastyrý isinde de saırap jatyr. Aspırantýrany bitirgen soń Kákim Shaıahmetuly Qazaq KSR Or­ta jáne joǵary bilim berý mı­nıstrliginiń joldamasymen Ha­lyq sharýashylyǵy ınstıtýtynyń býh­galterlik esep jáne sharýashylyq qyzmetin taldaý kafedrasyna as­sıs­tent bolyp qabyldanady. 1966 jyly professor M.Býtınniń je­tek­shiligimen kandıdattyq dısser­tasııasyn qorǵap, 1971 jyly KSRO Joǵary attestasııa komıs­sııa­sy oǵan dosent ǵylymı ata­ǵyn ber­di. Odan keıin 1975-1979 jyl­dar aralyǵynda Kákim Dúısem­baev KSRO Joǵary bilim berý mı­­nıstr­­liginiń joldamasymen Mońǵol Halyq Respýblıkasyndaǵy memlekettik ýnıversıtettiń ekonomıka fakýltetinde dáris oqydy. Ol kisiniń jan-jaqty zerttelgen ǵylymı leksııalarynan moń­ǵol­dyń bir býyn bilikti ekonomıst ma­mandary sýsap shyqty desek, qa­te­lespegen bolar edik. Mem­le­ket­terdiń ekonomıkalyq saıasaty, halyqtar dostyǵy, keleshekte álem­dik ekonomıkanyń ustanar baǵyty sekildi kúrdeli taqyrypty qozǵaı júrip, Kákim aǵa sol kezdegi mońǵol jerindegi qyzý ómirdiń de bel orta­sy­nan tabyla bildi. Ǵylymdy úı­re­tý isinde tanbaı eńbektengen qa­zaq ǵalymynyń jankeshti eńbegin es­kergen Mońǵolııa ókimeti ony «Naı­ramdal» («Dostyq») medalimen marapattady. Syrt eldegi azamattyq bo­ry­­shyn abyroımen atqaryp kelgen Kákim Shaıahmetuly Alma­ty halyq sharýashylyǵy ınstı­tý­tynyń býhgalterlik esep jáne sha­rýashylyq qyzmetin taldaý kafedrasynyń dosenti, esep-ekonomıka fakýltetiniń dekany, ónerkásiptegi býhgalterlik esep pen sharýashylyq qyzmetin taldaý kafedrasynyń meńgerýshisi sekildi birqatar jaýapty qyz­metterdiń basynda boldy. El­di­gi­miz esepke túsip, ulttyń basyna túsken aýyr syn – 1986 jyl­ǵy Jeltoqsan oqıǵasynan keıin qazaq jastaryn qýdalap, ásirese, stýdentterdiń sońy­na sham alyp túsip jatqan kezde de Kákim Shaıahmetuly dekan bola turyp óziniń stýdentteriniń al­daǵy ómirine úlken alańdaý­shylyqpen qaraı bildi. Alańǵa shyǵyp kózge túsken árbir shá­kir­ti úshin shyryldap júrip kóptegen taǵdyrlardyń kúırep ketýine jol bermeı, joıdasyz aýyr synǵa keýdesin tos­ty. Ol jaıly Kákim aǵadan bi­lim ná­rin alǵan ári jeltoqsan oqı­ǵa­synyń qaharmany, búginde Pa­r­lamenttiń minberinen eldik­tiń sózin aıtyp júrgen depýtat Nurtaı Sabılıanov: «1986 jyl­dyń jeltoqsany, qazaq sanasyn serpiltken uly qozǵalys kóptegen jastyń ómirin buzyp, talaı taǵdyrdy basqa arnaǵa salyp ketti. Mine, osy aýyr kezeńde jastardyń bulqynysyn úlken adamgershilik júrekpen túsinip, árbir ul men qyzdyń taǵdyry úshin arasha bolǵan, jany aýyrǵan jáne óz halqynyń taǵdyry úshin shynaıy qam jegen bir kisi bolsa, ol sol kezdegi fa­kýltet dekany, qazirgi tańda ka­fedra meńgerýshisi Kákim Shaıah­metuly Dúısembaev dep bile­min. Kákim aǵa meniń ǵana emes, árbir qazaqtyń júregine ja­qyn jan», dep eske alady 1996 jyly Jeltoqsan oqı­ǵa­synyń 10 jyldyǵyna oraı shy­ǵarylǵan «Namys naızaǵaıy. 1986-jeltoqsan-1996» atty kitapta. Zamannyń sýyq jelimen ar­palysa júrip ǵylymı iz­denisin, shákirt tárbıeleý, jas mamandarǵa tálim berý isin toqtatpaǵan ǵalym moıymady. «Ornynda bar ońalar» dep, shúkir, elimiz egemendikke qol jet­kizgen jańa kezeńde Kákim Shaıah­metuly táýelsiz el­diń tuǵyryn bekitý mindetine óz bilimimen de, bili­gimen de úles qosty. Ol 1995 jyly Shot­­landııa tóralqalyq býhgal­terler ınstıtýtynyń shaqyrtýymen Edınbýrg, Glazgo qalalarynda bolyp, óziniń ǵylymı sanatyn taǵy bir deńgeıge kóterip qaıtty. Kákim Dúısembaev elimizde eń alǵash qurylǵan aýdıt qyzmetiniń de bastaýynda turǵan adam. Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy aýdıtorlyq qyzmet týra­ly zańnyń jasaqtalýyna qaty­syp, aıaǵynan endi turyp kele jatqan jas memlekettiń al­ǵashqy táýelsiz aýdıtorlar býynyn tárbıelegen. Sol úshin de Qazaqstan Respýblıkasynyń alǵashqy aýdıtorlarynyń biri retinde mártebeli ataq ta berildi. Jańa myńjyldyqtyń basynda Kákim Shaıahmetuly ekonomıka ǵylymdarynyń doktor­lyǵyna úmitker retinde «Qar­jy basqarý isindegi aýdıt jáne saraptama», «Teorııa jáne metodologııa», «Qarajat, qar­jy aınalymy jáne nesıe», «Býhgalterlik esep, aýdıt jáne sharýashylyq eń­bektiń baqylaýy men saraptamasy» atty birneshe ǵylymı eń­bek­terdi jarııa etip, dıssertasııa qorǵady. 2001 jyly QR Joǵary attestasııalyq komıssııasynyń sheshimimen ekonomıka ǵylymdarynyń doktory ataǵy, al 2002 jyly ekonomıka salasyndaǵy orasan eńbegi úshin professorlyq ǵylymı ataq berildi. О́negeli ǵalymnyń aty da, haty da keleshek urpaqqa jol kórseter shamshyraqtaı jarqyraı beretindigi aqıqat dep senemiz. Qanat ESKENDIR, «Egemen Qazaqstan». ALMATY.