Energetıkalyq tóńkeris – ekonomıkalyq daǵdarysty joıýdyń joly

  Jahandyq energetıkalyq toqyraý sońǵy jyldary jıi-jıi boı kótere bastaǵan ekonomıkalyq daǵdarystardyń negizgi sebebine aınaldy. Dúnıejúzilik daǵdarystardyń sozylmaly syrqattary qoldanystaǵy energetıkanyń múmkindikteriniń sarqylyp bara jatqandyǵyn baıqatady. Endi ol taýardyń ózindik qunyn arzandatyp, ekonomıkalyq ósimge qol jetkizýge tıimdi jaǵdaı jasaı almaıdy. Energetıkalyq qýat kózderin ıgerýdiń kúnnen-kúnge qıyndaýy jáne onyń baǵasynyń qymbattaýy ekonomıkalyq damýdyń bolashaǵyn tyǵyryqqa tiredi. Osyǵan baılanysty búgingi tańda adamzattyń aldyńǵy qatarly aqyl-oıy «energetıkalyq toqyraý», «energetıkalyq qater», «energetıkalyq tóńkeris» atty uǵymdar tóńireginde tolǵanýda.  Toqyraý Jahandyq energetıkalyq toqyraý nyshandary alǵash ret HH ǵasyrdyń 70-jyldarynda oryn ala bastady. Álemde munaı baǵasynyń tuńǵysh ret kúrt kóterilýi energetıkalyq daǵdarys týǵyzyp, búkil dúnıe júziniń ekonomıkasyna áserin tıgizdi. Kóp uzamaı munaı baǵasy turaqtap, energetıkalyq damý qaıtadan qarqyn aldy. Biraq osy bir oqıǵa arzan da mol munaı dáýiriniń aıaqtalyp kele jatqandyǵyn ańǵartty. «Jahandyq energetıka daǵdarysynyń bolmaı qoımaıtynyn búginde barsha jurt tolyq túsinedi, sondyqtan da tehnıka men ǵylym úshin qýat problemasy aldyńǵy qatarǵa shyǵyp otyr», dep jazdy ataqty P.L.Ka­pısa 1975 jyly. Iá, kómir adamzat tarıhyndaǵy ónerkásiptik tóńkeris dáýirin bastady. Al HIH ǵasyrda adam balasy elektr qýatyn oılap taýyp, ónerkásiptik tóńkeris jetistikterin eseleı tústi. Qoljetimdi ári senimdi kómir, munaı jáne gaz sııaqty qazba otyn kózderiniń arqasynda adamzat HH ǵasyrda energetıkalyq molshylyq dáýirin bastan keshirdi. Onyń molshylyǵy sonshalyq, jer sharyn mekendeıtin jeti mıllıard halyq elektr qýatynsyz «shyrpy basyn syndyra almaıtyn» halge jetti. Tipti, jahandyq aýqymda jarty kún elektr energııasy bolmaı qalsa, tehnogendik dáýir perzentteriniń tirshiligi tolyq turalap qalar edi. Jumyr jerdi mekendeıtin jeti mıllıard adamnyń sheksiz energetıkalyq suranysyn dál búgingi kúni de kómir, munaı jáne gaz arqyly óndiriletin elektr qýaty qamtamasyz etýde. «Sýdyń da suraýy bar» demekshi, qazir adamzat aldynda energetıkalyq toqyraý atty tyǵyryq tur. Qazirgi tańda órkenıet álemin energetıkalyq shıkizat kózderiniń jetimsizdigi, olardyń baǵasynyń jyldan-jylǵa kóterilýi erekshe alańdatyp otyr. Búgingi energetıkalyq toqyraý salqynyn sezingen órkenıet álemi erteńge energetıkalyq qater atty prob­lemany kún tártibine ashyq shyǵarýda. Halyqaralyq energetıkalyq agenttiktiń boljamy boıynsha, aldaǵy jyldary ındýstrııalyq damyǵan elderdiń elektr energııasyn tutynýy jylyna 1,3 paıyzǵa, al damýshy memleketterdiń elektr energııasyn tutynýy jylyna 4,2 paıyzǵa artady. Jahandyq energetıkalyq toqyraý­dyń bastaý alǵandyǵy týraly osydan 6 jyl buryn jazǵan «Jahandyq ener­getıkalyq qaýip: ańyz ben aqıqat» atty maqalamyzda «Sonymen qazir órkenıet álemin tolǵandyryp otyrǵan energe­tıkalyq qaýipsizdik máselesiniń astaryna úńilip kóreıik. Búginde álem boıynsha bir kúnde 85 mıllıon barrel munaı tutynylady eken. Al 2020 jyly bul kórsetkish 100 mıllıon barrelge jetpek. Sońǵy kezde halqy da, ekonomıkasy da kúrt ósken Úndistan men Qytaıdyń suranymyn eskergende, qazir kúnine 3,5 mıllıon barrel munaıdy kóp óndirýge týra keledi. Energetıka jónindegi halyq­aralyq agenttiktiń derekterine súıensek, Azııada munaı tutyný jyl saıyn 3-4 paıyzǵa, gaz tutyný 4-6 paıyzǵa artyp otyr. Kómirsýtegine degen Úndistan men Qy­taıdyń barǵan saıyn artyp bara jat­­qan suranysy osy shıkizat kózde­rin shy­­ǵarýshy elderdiń eksporttyq qýa­tyn ártaraptandyrýǵa májbúr etýde» degen eken­biz. («Egemen Qazaqstan», 12.09.2008). Sarapshylardyń aıtýynsha, taıaý bolashaqtaǵy otyz jyl ishinde munaı, gaz jáne kómir energetıkalyq balanstaǵy óziniń kóshbasshylyq rólin saqtaıtyn bolady. Búgingi tańda jahandyq elektr qýatyna degen suranystyń 86,8 paıyzy kómir, munaı, gaz jáne ýran shıkizaty arqyly qamtamasyz etilse, 13,2 paıyzy ǵana balama jáne jańǵyrtylǵan qýat kózderiniń úlesine tıesili. Naqty boljamdar boıynsha, aldaǵy shırek ǵasyrda bul kórsetkish 80 paıyzdan tómen túspeıdi. Osy rette «Munaı men kómirdiń zamany ótti. Sondyqtan jer astyndaǵy munaı qorlaryn jyldamyraq ıgerip, kádege jaratyp alýymyz kerek», degen pikirdiń de asyǵys aıtylǵan jańsaq oıdyń jemisi ekendigin atap aıtqan jón. Osy oraıda, eskerte ketetin taǵy bir mańyzdy másele, búginde álem maman­darynyń nazaryn AQSh aımaǵynda jatqan munaı qory da erekshe aýdaryp otyr. Dúnıejúzilik munaı kongresinde Amerıkadaǵy áli adam qoly tımegen aımaqtardaǵy shıkizat qoryn munaı-gaz ındýstrııasy úshin ashý qajet degen pikirler ashyq aıtyldy. Bul rette AQSh ıeligindegi Atlant jáne Tynyq muhıty jaǵalaýlaryndaǵy, Meksıka buǵazynyń shyǵys bóligindegi, sol sııaqty Arktıka aımaǵyndaǵy mol munaı qorlary sóz boldy. Dúnıe júzindegi búginge deıin anyqtalǵan barlyq mol munaı qorlaryna óziniń ústemdigin júrgizgisi keletin Amerıka óz jerindegi munaı qorlaryna tyrnaq batyrmaı, bolashaq urpaq ıgiligine qaldyrýdy kózdeıdi. Álemdik gegemon Amerıkanyń osy kózqarasy Qazaqstanǵa úlgi bolsa, qane! «Qazaqstan munaı derjavasy» dep bórkimizdi aspanǵa atyp, «qashpaǵan qunajynnyń ýyzyna toıyp», jıyrma jylda Qazaqstanda barlyq anyqtalǵan munaı qorynyń jartysynan astamyn soryp aldyq. Adamzat Jer-ana qoınaýyndaǵy munaı qorynyń alǵashqy trıllıon barrelin qazirdiń ózinde ıgerip boldy. Endi ekinshi trıllıonǵa aýyz sala bas­tady. Anyqtalǵan ekinshi trıllıon munaı qorynyń 200 mıllıard barreli aýyr munaı esebimen tolyqtyrylmaq. Sol sııaqty 100 mıllıard barrel munaı qory Arktıka qoınaýynda dep boljanýda. Sóıtip, qazirgi kezde basy ashyq bir másele – ońaı qol jetkiziletin, ıaǵnı ózindik quny arzan munaı zamany ótti. Jer qoınaýynda endigi qalǵan munaı qory tutyný rynogynan edáýir qashyqtyqta, geografııalyq jáne geologııalyq jaǵynan ıgerýge qıyn jaǵdaılarda ornalasqan. Sondyqtan endi mol munaıǵa qol jetkizemin deýshiler burynǵydan áldeqaıda kóp mólsherde mıllıardtaǵan ınvestısııa salýǵa daıyn bolýy kerek.  Qater Energetıkalyq qater sıpaty qazirgi kúnde kómirsýtegi shıkizatynyń sarqylyp bara jatqandyǵymen de saralanyp otyrǵan joq. Kerisinshe, kún tártibinde qazirge deıin qol jetkizilgen tehnologııa­lar arqyly endi kómirsýtegi shıkizaty óndiristi damytyp, ekonomıkalyq ósimdi qamtamasyz ete ala ma? Kúni keshegi jahandyq daǵdarystar búgingi elektr qýaty óndiriletin taýardyń ózindik qunyn tómendete almaıtyndyǵyn, ıaǵnı ekonomıkalyq ósimdi qamtamasyz etýge qaýqarsyz ekenin kórsetti. Dúnıeni turalatqan 2008 jylǵy jahandyq ekonomıkalyq daǵdarystyń astarynda munaı problemasynyń turǵanyn ǵalymdar ashyq aıtyp otyr. Shıkizat rynogyndaǵy sybaılastyq 2007 jyly 55 dollarǵa baǵalanǵan Brent markaly munaı baǵasyn bir jyl ishinde úsh ese kóterip, 2008 jyldyń shilde aıynda 148 dollarǵa jetkizdi. Álemdik ekonomıka qanshama turaqtanýǵa tyrysqanymen jeń ushynan jalǵasqan sybaılastyqpen kóterilgen bul baǵa 125 dollardan tómen túspeı qoıdy. Onyń aqyry 2011 jylǵy bırjalyq turaqsyzdyq Eýroodaqta, AQSh-ta oryn alǵan qaryz jáne bıýdjettik qarjy problemalary sııaqty daǵdarystyń ekinshi tolqynyna ulasty. «Eýropalyq daǵdarystyń bas­ty sebebi, qazirgi energııa kózderine, sonyń ishinde munaı men gaz ónimderine degen tapshylyqqa tirelip tur. Eger munaıdyń baǵasy taǵy da kóteriletin bolsa, onda osy ónimge erekshe zárý bolyp otyrǵan Eýropada taǵy da mindetti túrde daǵdarysty jaǵdaı qalyptasady. Munaı men gaz baǵasy turaqtanǵan kezde, onyń ekonomıkasy qaıtadan jumys isteı bastaıdy. Sebebi, Eýropa tutas kúıinde alǵanda álemdegi eń úlken munaı men gaz tutynýshy», dep esepteıdi amerıkalyq ekonomıst Djeremı Rıfkın. Jalpy, Djeremı Rıfkınniń aıtýynsha, eýropalyq ekonomıkalyq daǵdarys degenimiz bul – Batysta ishten janatyn dvıgatelderdiń paıda bolý nátıjesinde munaı men  gaz paıdalanýdan bastaý alǵan ekinshi ónerkásiptik revolıýsııa jetistikteriniń tuıyqqa tirelýi bolyp otyr. Eger álemde munaı men gaz shıkizaty jetkilikti bolsa, onda bul jetistikterdiń dáýreni de birazǵa sozylǵan bolar edi. О́kinishke qaraı, kómirsýtegi shıkizatynyń tapshylyǵy jáne onyń baǵasynyń barǵan saıyn qymbattaýy álemdik ekonomıkanyń tynysyn taryltyp tur. Qoryta aıtqanda, sońǵy jahandyq ekonomıkalyq daǵdarys kapıtalızmniń neolıberaldyq modeliniń kúıreýimen birge álemde energetıkalyq qaterdiń de shıelenisip turǵanyn kórsetti. Jahandy jappaı jaılap bara jatqan búgingi ekonomıkalyq daǵdarystardyń taǵy bir basty sebebi, taýarǵa degen suranystyń barǵan saıyn azaıyp bara jatqandyǵynda. О́ndiristiń damýy úshin ol óndiretin taýarlardy tutynýshylar sany únemi artyp, ónimge degen joǵary suranys turaqty bolýy kerek. Al  joǵary suranys bolýy úshin taýardyń baǵasy jalpyǵa birdeı qoljetimdi deńgeıde bolýy qajet. Baǵasy barǵan saıyn qymbattap bara jatqan tutyný taýarlarynyń ózindik qunyn arzandatý úshin ne isteý kerek? Ol úshin sol taýardy jasaýǵa jumsalatyn jumys kúshin, elektr qýatyn jáne shıkizatty arzandatý qajet. О́tken ǵasyrda munaı men gazdy almastyratyn eń tıimdi shıkizat kózi atom energııasy degen bastamaǵa uzaq jyldar boıy  basymdyq berilip keldi. Tipti, HH ǵasyrdyń 80-jyldarynda Chernobyl AES-ta bolǵan joıqyn apat ta damyǵan elderdiń atom energııasyna degen joǵary senimine birden tosqaýyl qoıa almady. Tek qazirge deıin adam balasy oılap tapqan eń ozyq tehnologııalar keńinen paıdalanylatyn Japonııada 2011 jyly Fýkýsıma-1 atom elektr stansasynda bolǵan apat qana órkenıet álemin oılandyryp tastady. О́nerkásibi meılinshe damyǵan Germanııa sııaqty qýatty elder atom energetıkasynan shuǵyl bas tarta bastady. Osyǵan qarap, taıaý bolashaqta adamzat atom energııasynan birden qol úzip ketedi eken degen pikir týmasa kerek. Qazir álemde 400-den astam AES jumys istep tur. Qýaty 1 mıllıon kılovatt elektr energııasyn óndiretin bir AES salýǵa 3 mıllıard AQSh dollary kóleminde  qarjy jumsalatynyn eskersek, 400 AES-qa jumsalǵan qarjy kólemin elestete berýge bolady. Mine, osyndaı orasan zor kapıtal salynǵan atom energetıkasynan birden bas tarta salý adamzat úshin ońaı shaǵylatyn jańǵaq emes. Atom apatynyń aldyn alýdyń eń qaýipsiz tehnologııalary óndiriske engizilse, atom energetıkasy adamzatqa áli de uzaq qyzmet etetin bolady. Alaıda, búgingi kúnge deıingi tájirıbeden anyq belgili bolǵany ol – munaı men gaz energetıkasyn tolyq almastyra almady. Atom energııasynyń qoldanyla bastaǵanyna ondaǵan jyldar bolsa da, ol munaı jáne gaz energetıkasymen qatar damydy, biraq ekonomıkadan kómirsýtegi shıkizatyn yǵystyryp shyǵarýǵa múmkindigi jetpedi. Jahandyq ekonomıkalyq daǵdarys­tarǵa sebep bolyp otyrǵan energetıkalyq qaterden qutylýdyń birden-bir joly – dástúrli energetıkalyq qýat shıkizat­taryna tıimdi balama tabý. AQSh jáne Eýropalyq odaq balama energetıkany damytýǵa kópten beri turaqty túrde qyrýar qarjy jumsap keledi. 2010 jyly dúnıe júzinde balama energetıka salasyna salynǵan ınvestısııa 30 paıyzǵa artyp, 243 mıllıard dollarǵa deıingi rekordtyq kórsetkishke jetti. Alaıda, balama energetıkany damytý tek memlekettik sýbsıdııalar esebinen ǵana júrgizilip keledi. Jekemenshik kompanııa­lar balama qýat kózderin damytýǵa shynaıy múddelilik tanytpaı otyr. О́ıtkeni, balama qýat kózderin ashý máselesi orasan kóp shyǵyndy qajet etetin tehnologııalardy óndiriske engizýmen tikeleı baılanysty. Sondyqtan, qazirgi kúnge deıin anyqtalǵan balama qýat kózderi ekonomıka úshin óte qymbatqa túsip otyr. HHI ǵasyrdyń basynda AQSh pen Eýropalyq odaqta keńinen óndirile bastaǵan bıootyn munaıdan jasalatyn avtomobılder otynyn almastyrady degen zor úmit ákeldi. Tipti, keıbir sarapshylar bıootyn óndirisi energetıka salasynda jańa tóńkeris jasap, «benzın dáýirin» toqtatady degen qýanyshty boljamdaryn da jasap úlgerdi. Ásirese, 2007-2008 jyldardaǵy ekonomıkalyq daǵdarys kezinde munaı baǵasynyń kúrt kóterilýine baılanysty ishten janatyn dvıgatelderdiń janar-jaǵarmaılaryn bıootynmen aıyrbastaýǵa kóp kúsh jumsaldy. Bıologııalyq shıkizattan jasalatyn bıootyn óndirýge qant trostnıkteriniń sabaqtary, júgeri, raps jáne burshaq dánderi jumsalady. Stenford ýnıversıtetiniń esebi boıynsha, dúnıejúzilik energetıkalyq balanstaǵy bıootyn úlesin 8 paıyzǵa jetkizý úshin 472 mıllıon gektarǵa deıingi aýyl sharýashylyǵy alqabyn qoldanystan shyǵaryp, bıootynǵa qajetti shıkizat ósirý kerek eken. Mine, osynsha jerge ósirilgen bıologııalyq shıkizattan óndiriletin otyn álemdegi avtomobılderdiń 10 paıyzynyń qajetin óteýge ǵana jaraıdy. Endeshe, bıootyn arqyly munaıdan alynatyn benzındi almastyramyn deý jumsarta aıtqanda taıaz oılaýdan týǵan ushqarylyq. Osy rette Soltústik Qazaqstan oblysynda salynǵan bıootyn shyǵaratyn zaýyttyń taǵdyry erekshe oılantady. Mıllıardtaǵan qarjy shyǵyndalyp salynǵan zaýyt búginde qańyrap qaldy. Adamzat balama qýat kózi retinde jel energetıkasyna da úlken úmit artady. Elektr energetıkasynyń osy salasyn damytý nátıjesinde óndirilgen elektr energııasy búginde álemde óndiriletin barlyq elektr energııasynyń 2 paıyzyn ǵana quraıdy. Jel energetıkasyna sarapshylar bolashaq energııasynyń sımvoly retinde de basymdyq beredi. Tabıǵat qudiretimen qalyptasatyn jel energetıkasynyń qýaty shyndyǵynda da zor. Alaıda, jerdiń ústimen soǵatyn jel qýatynan jerden 7-14 shaqyrym bıiktikte soǵatyn jel qýaty 10-15 ese kúshti. Al on shaqyrym  bıiktikte soǵatyn jel qýatyn paıdalaný úshin qandaı qondyrǵy jasaý kerek? Sonshama bıiktikte soǵatyn jel áleýetin adamzat ıgiligine jaratatyn elektr energııasyna aınaldyrý úshin qandaı tehnologııa kerek? О́kinishke qaraı, adam balasy ony áli ashqan joq. Taǵy bir mol energetıka kózi – geotermaldi energetıka  kózi bolyp tabylady. Bul energetıka óndirisi negizinen jer qyrtysyndaǵy jylý energııasyn paıdalaný arqyly júzege asyrylady. Geotermaldi kózder arqyly elektr energııasyn óndirýdiń qazirgi kezdegi kóshbasshysy Islandııa memleketi bolyp otyr. Bul eldiń elektr energııasynyń úshten bir bóligi geotermaldi energetıka qýatymen qamtamasyz etiledi. Bul energetıka kóziniń basty problemasy – geotermaldi energetıkalyq kózderdiń barshaǵa birdeı qoljetimdi deńgeıde bolmaýynda. Sondyqtan, geotermaldi energetıka álemdik energetıka lokomotıvi bola almaıdy. Búgingi tańda álem nazaryn ózine aýdaryp otyrǵan taǵy bir tıimdi energetıka kózi – gelıoenergetıka, ıaǵnı kún sáýlesinen alynatyn elektr qýaty bolyp tabylady. Iá, gelıoenergetıka jaqsy damyp keledi. Alaıda, onyń mańyzy joǵary emes. 2013 jylǵy málimetter boıynsha kún sáýlesinen alynatyn qýat álemdik elektr energııasynyń 0,1 paıyzy mólsherinde ǵana bolǵan eken. Jyl mezgiliniń barlyq maýsymdarynda kúnniń kózi jarqyrap turatyn Ispanııanyń ózinde 2013 jyly fotoelementti kún energetıkasy áleýetimen alynǵan elektr energııasynyń kólemi 2,7 paıyzdy qurady. Adamzattyń aldyńǵy qatarly aqyl-oıy búgingi tańda retteletin termoıadrolyq sıntez arqyly óndiriletin energııaǵa, sýtekti energetıkaǵa da úlken úmit artady. Degenmen, qazirgi kúnge deıin anyqtalǵan osy balama qýat kózderi arqyly óndiriletin elektr energııasy kómir, munaı jáne gaz arqyly óndiriletin elektr energııasy deńgeıine jete almaı keledi. Budan shyǵatyn qorytyndy, bul balama qýat kózderi dástúrli kómirsýtegi shıkizatyn almas­tyra almaıdy. Tóńkeris Qazirgi jahandyq energetıkalyq daǵ­darys bir jaǵynan, munaı-gaz energetı­kasynyń ekonomıkalyq resýrstarynyń shektelýimen, ekinshi jaǵynan, búginge deıin ashylǵan balama qýat kózderiniń  taıaý merzimde energetıkalyq tóńkeris jasaı almaıtyndyǵymen sıpattalady. 2008 jyly bastaý alǵan jahandyq ekonomıkalyq daǵdarystyń uzaqqa sozylýynyń da syry tegin emes. Jahan­dyq ekonomıkaǵa arzan elektr energııasy qajet. Al ony qamtamasyz etýge kómir, munaı jáne gazdyń da, búginge deıin anyqtalǵan  balama jáne jańǵyrtylǵan energetıka kózderiniń de múmkindikteri shekteýli. Qazirgi kezeńde qalyptasqan jaǵdaı tabıǵı dástúrli otyndardy almastyrý tásilin emes, 1899-1904 jyl­dardaǵy daǵdarys kezeńindegi sııaqty energetıkalyq tóńkeristi qajet etip tur. Álemdik energetıkaǵa túbegeıli ınnovasııa qajet. Qazirgi kezeńdegi ǵylymı saraptamalar energetıkalyq tóńkeris máse­lesinde mańyzdy ról oınaıtyn birneshe ónertapqyshtyq jetistikter men ǵylymı izdenisterge erekshe úmit artýǵa múmkindik beredi. Bolashaqta naq osy jetistikter men izdenisterdiń energetıkalyq tóńkeris jasap, adamzat damýynyń jańa sapalyq kezeńin bastaýy múmkin. 2007 jyly Stendford ýnıversıteti jańa ónertapqyshtyq izdenis nátıjesin jarııa etti. Olar nano-ótkizgishti akkýmýlıator oılap tapty. Bul ǵylymı jańalyqtyń mánisi akkýmýlıatordyń dástúrli grafıttik anodtaryn kremnıı nano-ótkizgishterimen jabylǵan tat baspaıtyn bolat anodtarmen almastyrýda bolyp otyr. Kremnııdiń erekshe qasıetterine sáıkes bul anodtar on ese kóp energııa ustaıdy. Al kerisinshe, akkýmýlıatorlardyń salmaǵy tómendeıdi. 2010 jyly Haier Group kompanııasy álemde alǵash ret LCD teledıdar shyǵaryp, dúnıe júzin bir tańǵaldyrdy. Bul ónertapqyshtyq jetistiktiń negizi úıde qoldanylatyn symsyz sandyq ınterfeıs (WHDI) arqyly elektr energııasyn symsyz taratý tásili bolyp tabylady. 2010 jyly brazılııalyq ǵalym Fernando Galembekk atmosferadan elektr energııasyn alý múmkindigi jóninde sensasııalyq málimdeme jasady. San-Paýlýdaǵy Kampınash ýnıversıtetiniń F.Galembekk basqaratyn ǵalymdar toby ylǵal aýadan elektr zarıadtaryn jınaıtyn tásil oılap tapqan. Tájirıbe barysynda anyq­­­talǵanyndaı, belgili metaldar ylǵal aýa­dan elektr zarıadtaryn jınaýǵa múmkin­dik beredi eken. Bul ádis aýa raıy ylǵal­dy bolyp keletin aımaqtarda mol elektr energııasyn óndirýge múmkindik jasaıdy. Bul tehnologııanyń eń mańyz­dy jaǵy, adamzat úshin taǵy da bir jań­ǵyrmaly energetıka kózin ashyp berdi. Bir top Máskeý ınjenerleri dınamı­kalyq eń joǵary ótkizgishtik kúsh arqyly elektr energııasyn óndirý tásilin ashty. Eń joǵary ótkizgishtik kúsh metall dıskilerdi zor jyldamdyqpen aınaldyrǵan kezde paıda bolady. Qysqasha KORTEJ dep atalatyn bul ónertapqyshtyq ıdeıa elektr qýatyn alýdyń taǵy bir jańa tásilin ómirge ákeldi. 2011 jyldyń sońynda Andrea Rossı bastaǵan ıtalııalyq ǵalymdar Bolone qalasynda ózderi oılap tapqan «tegin jylý» – «energııa katalızatory» (E-Cat) atty ǵajaıyp jeke reaktordyń tusaýyn kesti. Bul reaktordyń basty ereksheligi elektr energııasyn óndirý barysynda otyn retinde nıkel men sýtegin paıdalanady. Qýaty 1000 kVt bolatyn Rossı reaktory alty aı úzdiksiz jumys istegen kezde bar bolǵany 10 kılogramm nıkel jáne 18 kılogramm sýtegin paıdalanǵan. Osy reaktordy oılap tabýshylar jańa tehnologııa arqyly qansha qajet bolsa, sonsha mólsherde taza elektr energııasyn alýǵa bolatyndyǵyn aıtady. Qysqasy, adamzattyń aldyńǵy qatarly aqyl-oıy álemdik energetıka salasynda jańa ǵylymı izdenister kezeńin bastady. Álemdik ekonomıka uzaq jyldar boıy energetıka salasynda túbegeıli ınnovasııa salynbaǵan jaǵdaıda ómir súrdi. 1970-2000 jyldar energetıka salasyndaǵy toqyraý kezeńi boldy. Bıootyn, jel jáne kún energetıkasy sııaqty balama qýat kózderi jahandyq energetıka salasynan kómirsýtegi shıki­zatyn yǵystyryp shyǵara almady. Kó­mirsýtegi shıkizatyn qoldaýshy úki­metter men korporasııalar energetıka salasyna ınnovasııa kelip, shyn mánindegi energetıkalyq ozyq tehno­logııa­lardyń damýyna kedergi jasady. Rossı reaktorynyń ómirge kelýi energetıka salasyndaǵy konservatorlardyń qorǵanysyn qaqyratty. Qalaı bolǵanda da, sońǵy onshaqty jyl kóleminde energetıka salasynda úlken ǵylymı jetistikter ashylýda. Elektr energııasynyń ózindik qunyn arzandatý maqsatyndaǵy jańa qondyrǵylar men tehnologııalar ashyla bastady. Kómirsýtegi shıkizatynan óndiriletin qymbat elektr energııasyn arzan da tıimdi energııa kózimen almastyratyn energetıkalyq tóńkeris jolyndaǵy izdenisti kúres bastaldy. Al arzan elektr energııasy ol – daǵdarysty joıýdyń joly, jahandyq ekonomıkanyń damý qarqynyn arttyratyn tyń áleýet. Ekonomıkalyq jumaq dáýirine bas­taıtyn energetıkalyq tóńkeris qyr astynda tur. Adamzat úshin ári mol, ári arzan energetıka kózin ashatyn bul tóńkeris jańa tehnologııalar túrin­de me, álde basqa shıkizat kózderi túrin­de júzege asa ma?! Ol áli de tolyq anyq­talyp bolǵan joq. Eń bastysy, adamzat energetıkalyq tóńkeris jasamaı, ekonomıkalyq daǵdarystan qutyla almaı­tyndyǵyna kóz jetkizdi. Adamzattyń erteńgi ıgiligi jolyndaǵy bolashaq energııa kózin izdeý qozǵalysy bastaldy. Osy uly qozǵalystyń aldyń­ǵy leginde «Bolashaqtyń energııasy» uranymen «Astana EKSPO-2017» Búkil­álemdik jetistikter kórmesin ótkizetin Qazaqstan keledi. Kim ne aıtsa, ony aıtsyn, «Astana EKSPO-2017» jahandyq energetıkalyq tóńkeristiń ozyq tehnologııalary synalatyn tarıhı alańǵa aınalady. Jylqybaı JAǴYPARULY, «Egemen Qazaqstan».