Jutqan aýań, ishken sýyń taza ma?

Aqtóbe oblysy – paıdaly qazbalarǵa baı óńir. Árıne, jerasty qazba baılyqtaryn ıgilikke jaratýda kóptegen jumystar júrgizilýde. О́ndiris bolǵan soń, onyń qorshaǵan ortaǵa qolaısyz áser etetin qaldyqtarsyz bolmaıtyny da belgili. Degenmen, ǵylym men tehnıkanyń damyǵan zamanynda ony meılinshe zalalsyz kádege jaratýdyń múmkindigi de mol. Bul máseleler óńirde qalaı sheshilýde? Ol týraly ekologııa departamentiniń basshysy Jaqsyǵalı IMANQULOVPEN kezdesip,  osy jáne basqa máseleler tóńireginde áńgimelesýdiń sáti túsip edi. – Jaqsyǵalı Islamuly, departament qyzmetindegi basty baǵyttardyń biri – ol tabıǵı ortanyń lastanýyn tómendetý men tabıǵı resýrstardy múmkindiginshe tıimdi paıdalanýǵa memlekettik ekologııalyq baqylaýdy júzege asyrý ekeni belgili. Osy maqsat qanshalyqty júzege asyrylyp keledi? – Bizdiń departamenttiń munaı kompa­­nııalarynyń arasynda júrgizgen júıeli jumystarynyń nátıjesinde munaıǵa ilespe gazdy alaýǵa jaǵý kólemi 2006 jylǵy 1,6 mlrd. tekshe metrden 2013 jyly 472,4 mln. tekshe metrge deıin qysqardy. Bul jetis­­­tikke basy artyq gazdy turmystyq maq­sat­tar úshin qaıtadan jerastyna aıdaý, sony­men qatar, elektrenergııasy úshin gazdy paıda­­lanýǵa jańa tehnologııalar júıesin engizý esebinen qol jetkizildi. Jańajol ken orny­nyń munaıǵa ilespe gazyn paıdalaný úshin 1998 jyly alǵash ret birinshi jáne 2010 jyly ekinshi kezekterdegi qýattylyǵy 104 MVt Jańajol gaz-týrbınaly elektr stan­sasy iske qosyldy. Stansada gaz óńdeý kó­lemi 2012 jyly 2007 jylǵa qaraǵanda 3,6 ese ósti, ıaǵnı 234,9 mln. tekshe metrdi qurady. Sonymen birge, oblys aýmaǵynda iri eldi mekenderdi kógildir otynmen qamtamasyz etý maqsatynda gaz jetkizý qubyrlary qurylysy baǵdarlamasy qabyldanyp, oıdaǵydaı júzege asyrylýda. Oblystyq statıstıka basqarmasynyń málimetteri boıynsha, oblysta gaz qubyrlarynyń jalpy uzyndyǵy 937,6 shaqyrymdy quraıdy. Oblystyń úsh gaz taratýshy kásiporyndarymen 2012 jyly osy júıelerge 1,22 mlrd. tekshe metr tabıǵı gaz berildi. Gaz júıesine kóshý máselesi eldi mekenderdi kómir men qaramaı sııaqty dástúrli otyndardan bas tartýǵa alǵyshart jasady. Atalǵan otyn túrleri ekologııalyq turǵydan qaraǵanda zııandy, atmosferalyq aýany anaǵurlym kóp lastaıdy. Oblysta júrgizilip jatqan eldi meken­derdi gazdandyrý saıasaty ótken jyly da jalǵasyn tapty, ol oblys boıynsha alaýǵa jaǵylatyn ilespe gazdyń kólemin anaǵurlym qysqartýǵa múmkindik berdi. Bul jolda bizdiń alǵan baǵytymyz ózgermeıdi, oblysymyzda kómirsýtegi shıkizatyn óndirý qarqyndy júrgizilýine qaramastan, tek 2013 jyly alaýǵa jaǵylǵan gaz kólemi 127,6 mln. tekshe metrge deıin tómendedi. Sońǵy úsh jylda ǵana oblystyń tabıǵat paıdalanýshylarynyń óz qarajattary esebinen 65,3 mlrd. teńgege 923 tabıǵat qorǵaý sharalary oryndaldy. Olardyń ishinde «QazaqoılAqtóbe» JShS 25,3 mlrd. teńge, «SNPS-Aqtóbemunaıgaz» AQ 18,8 mlrd. teńge qarjy ıgerdi. Atmosferalyq aýany qorǵaý is-sharalarynyń nátıjesinde aýaǵa shyǵarylatyn zııandy zattar kólemi birshama azaıdy. 2009 jyly oblys boıynsha turaqty kózderden lastaýshy zattardyń shyǵaryndylar kólemi 218,5 myń tonna bolsa, ótken jyly atalǵan kórsetkish 178,3 myń tonnany qurady. «SNPS-Aqtóbemunaıgaz» AQ shyǵaryndylaryn 142,2 myń tonnadan 40,06 myń tonnaǵa, «QazaqoılAqtóbe» JShS 30,3 myń tonnadan 20,2 myń tonnaǵa deıin azaıtty. Bul kórsetkishke negizinen shyǵaryndylar kózderin gaz-shań ustaıtyn sońǵy jetildirilgen qondyrǵylarmen jabdyqtaý esebinen jáne 16 jańa ónerkásip nysandarynyń engizilýiniń arqasynda qol jetip otyr. Degenmen, áli kúnge «SNPS-Aqtóbe­munaı­gaz», «Intergaz Ortalyq Azııa», «Qazhrom TUQ» aksıonerlik qoǵamdary men «QazaqOılAqtóbe», «Aman munaı» jaýapkershiligi shekteýli seriktestikteri óńirdiń qorshaǵan ortasyn eń basty las­taýshylar bolyp otyrǵany da ras. Atmo­sferalyq aýanyń lastanýyna 173,4 myńnan asatyn avtokólikter alǵyshart jasap keledi. 2013 jyly avtokólik gazdary aýaǵa shyǵarylatyn zııandy zattardyń jalpy kólemniń 91,0 myń tonnasyn nemese 41,4 paıyzyn qurady. –  Oblysta qorshaǵan ortany qorǵaýdy jaqsartý maqsatynda qandaı sharalar alynýda? – Bul baǵytta da izdenister bar. Aldymen, birinshi sanattaǵy 10 kásiporynda «Qorshaǵan ortany qorǵaýdy basqarý júıesi» ISO 14000 halyqaralyq standarttary engizildi. Dóń ken baıytý kombınatynda qoldanystan shyqqan karerlerdiń ashyq alańdaryna úıindilerdi 92 paıyzǵa deıin toltyrýǵa múmkindik beretin jańa tehnologııa engizildi. Tek ótken jyly osyndaı alańdar 12,5 mln. tonna úıindilermen toltyryldy. «Aqtóbe ferroqorytpa zaýyty» AQ-ta 2007 jyldan beri shaqpaq temir qorytpasyn balqytý arqyly turaqty qıyrshyq tas alý tehnologııasy jumys jasap tur. Sońǵy úsh jylda osy zaýyttaǵy 1946 jyldan beri jınalyp qalǵan joǵary kómirtekti shlak úıindileri qaıta óńdelýde. Aksıonerlik qoǵamda salynyp jat­qan Qazaqstannyń ındýstrııalandyrý kartasyna engizilgen joǵary sapaly kó­mirtekti ferroqorytpa óndirýdi arttyratyn ınnovasııalyq tehnologııalar qoldanylatyn, qýattylyǵy jylyna 440 myń tonna osyndaı sapaly ónim óndirýge múmkindik beretin №4 sehty biregeı zaýyt dese de bolǵandaı. Mundaı kásiporynnyń paıdalanýǵa berilýi zaýyttyń qorshaǵan ortaǵa tıgizetin zııandy áserin anaǵurlym azaıtady dep kútilýde. Lastaýshy zattardyń normatıvti shyǵaryndylary da, sondaı-aq, óndiristik qaldyqtar kólemi de kemıtin bolady. Munda qaldyqtar qurylys materıaldary retinde 95,8 paıyzǵa deıin qaıta óńdeledi. Aqtóbe hrom qosyndylary zaýyty» AQ-qa keletin bolsaq, munda 2001 jyly monohromatty natrıı óndiretin qaldyqsyz tehnologııa engizilgen bolatyn. Atalǵan tehnologııa toǵandaryndaǵy monohrom­atty shlamdardyń kólemin tórt ese kemitýge alǵyshart jasady. 2013 jyly kásiporynnan 330,8 myń tonna monohromatty shlam shyǵarylyp, onyń 251,4 myń tonnasy óndiriske qaıtaryldy. Osyndaı júıeli jumystar nátıjesinde ótken jyly oblys boıynsha shyǵarylatyn ónerkásip qaldyqtary 13 mln. tonnaǵa kemidi. Oblysta avtokólikterdi gaz otynyna kóshirý júıeli júrgizilýde. О́tken jyly oblys boıynsha 173,4 myń avtokólik gazdy paıdalandy. Aqtóbe qalasynyń avtobýs parki tolyqtaı gaz otynyna kóshirilgen. Oblys boıynsha 19 gaz toltyrý stansalary jumys jasaıdy. Olardyń 9-y aýdan ortalyqtarynda ornalasqan. Gaz tolyǵymen janǵan kezde onyń quramynda benzapıren, kúkirttiń qos totyǵy, formaldegıd, kúkirtti sýtegi, myrysh jáne mys sııaqty ýlaǵysh zattar bolmaıdy. Sonymen qatar, Aqtóbe qalasynyń atmosferalyq aýasyn jaqsartýǵa «Soltústik» aınalma avtojolyn iske qosý aıtarlyqtaı úles qosty. Sonyń ózinde oblys ortalyǵynyń aýa basseıniniń ahýaly ónerkásip kásiporyndarynyń kóptep ornalastyrylýy saldarynan áli de kúrdeli bolyp otyrǵany jasyryn emes. – Aýanyń lastanýyn baqylaý qaı deńgeıde? – Ekologııa departamentiniń júıeli jumysynyń nátıjesinde Aqtóbe qalasynyń atmosferalyq aýasyn lastaýshy zattardyń shyǵaryndylar kólemin 1990 jylǵy 45 myń tonnadan 2013 jyly 15 myń tonnaǵa deıin tómendetýge qol jetkizildi. Departamenttiń zerthanalyq-taldaýdy baqylaý bólimi 2011 jyldan bastap qalanyń soltústik-batys bólimindegi sanıtarlyq-qorǵaý aımaǵy sheginde atmosferalyq aýany josparly ólsheýler turaqty júrgizip turady. О́lsheýler nátıjesinde atmosferalyq aýada kúkirtti sýteginiń shekteýli ruqsat etilgen shyǵaryndylary quramynyń aıtarlyqtaı joǵary ekendigi anyqtalyp otyr. 2012 jyly «Qazgıdromet» RMK atmosferalyq aýanyń jaǵdaıyn baqylaý úshin qosymsha avtomatty stansa ornatqan bolatyn. Bul qondyrǵy Aqtóbe qalasynyń atmosferalyq aýadaǵy kúkirtti sýtegin anyqtaýǵa múmkindik beredi. Bizdiń oblys boıynsha atmosferalyq aýanyń jaǵdaıyna baqylaý júrgizetin 5 gıdrometeorologııalyq beket bar jáne olardyń barlyǵy Aqtóbe qalasynda ornalasqan. Zertteý taldamalary kúkirtti sýteginiń basty kózi Aqtóbe qalasynyń káriz qubyrlary ekendigin anyqtap otyr. Departament tarapynan bul derek boıynsha Qorshaǵan orta jáne sý resýrstary mınıstrligi men jergilikti atqarýshy organdarǵa málimet berildi. Nátıjesinde oblys ákimi shahardyń kárizdik-tazartý ǵımarattaryn qaıta óńdeý jáne damytý boıynsha is-sharalar josparyn jasaýǵa tapsyrma berdi. Eń aldymen, ár kásiporyn óziniń ekologııalyq ólshemderin qadaǵalaýy qajet. Ekinshiden, eshqandaı memlekettik baqylaý shyǵaryndylardyń árbir kózderin tolyq qamtı almaıdy, bul jumysty óndiristik prosesti júzege asyryp otyrǵan zańdy tulǵa ǵana oryndaı alady. Oblys boıynsha shyǵaryndylary 12,6 myń tonna bolatyn «SNPS-Aqtóbemunaıgaz» AQ-ta 1,5 myńnan astam turaqty shyǵaryndylar kózderi orna­lasqan. Úshinshiden, jeke emıssııalaryn ba­­­­qy­laý, ol tek «Lastaýshy tóleıdi» qa­­ǵı­dasy emes, sonymen qatar, tabıǵatty qor­ǵaý­dy erikti basqarýda jańa baǵyttardy asha­tyn kásiporynnyń kilti deýge de bolady. Joǵaryda aıtylǵandaı, «Lastaýshy tóleıdi» ekonomıkalyq mehanızmi obly­sy­myzdyń tabıǵat paıdalanýshylaryna tólem arqyly áser etý maqsatynda oıdaǵydaı júzege asýda. Sońǵy bes jylda oblys qorshaǵan ortany lastaǵany úshin jınalatyn tólemder somasy boıynsha aldyńǵy qatarda keledi. 2008 jyly bıýdjet 17,7 mlrd. teńgemen tolyqtyrylsa, ótken jyly bul kórsetkish 11,1 mlrd. teńgeni qurady. Qazirgi zaman talabyna saı ekologııalyq tehnologııa – ol barynsha tıimdi tehnologııa. Tek ótken jyly ǵana 432 jobalyq qujattar departamenttiń ekologııalyq saraptamasynan ótkizildi, olardyń ishinde 151 joba ekologııalyq talaptarǵa saı bolmaýyna baılanysty keri qaıtaryldy. Bizdi alańdatatyn másele qondyrǵylarda munaıǵa ilespe gazdy alaýǵa jaǵý bolyp tabylady. Sońǵy tórt jylda 2,3 mlrd. tekshe metr ilespe gaz alaýǵa jaǵyldy. Sonyń 33 paıyzy «SNPS-Aqtóbemunaıgaz» AQ-tyń, 51,3 paıy­zy «QazaqoılAqtóbe» JShS-niń úlesine tıesili. Sonymen qatar, oblys boıynsha óndirilgen 1 tonna munaıdan aýaǵa shyǵatyn lastaýshy zııandy zattardyń naqty kólemi áli de joǵary bolyp otyrǵandyǵyn atap ótý kerek. Munaı óndirý boıynsha jetekshi kompanııalardyń biri «QazaqoılAqtóbe» JShS-inde ilespe gazdy zalalsyzdandyrý 2013 jyly 52%-dy qurady. Ústimizdegi jyly gaz óńdeý kesheni tolyq qýatynda jumys jasap, ilespe gazdy alaýǵa jaǵý toqtatylady dep kútilýde. – Oblystyń problemalyq máselele­rin sóz etkende, Kókjıde jerasty sý kózderine qatysty jaǵdaılardy aınalyp ótýge bolmaıdy. Osy aýyzsýdyń mol qory bar sý kóziniń búgingi jaǵdaıyna toqtala ketseńiz. – Kókjıde jerasty sýy Úkimettiń 2005 jylǵy 30 maýsymdaǵy №657 jáne 2010 jylǵy 18 qarashadaǵy №1212 qaýlylaryna sáıkes ekologııalyq, ǵylymı, tarıhı-mádenı nysan bolyp tanyldy. Oblys ákimdigimen jalpy kólemi 44 myń gektar «Kókjıde-Qumjarǵan» jergilikti mańyzdaǵy memlekettik tabıǵı kesheni quryldy. Alaıda, aınalasynda kómirsýtegi shıkizatyn barlaý men óndirýdi júzege asyryp otyrǵan 7 munaı kompanııasy Kókjıde jerasty sýlaryn lastanýdan saqtaı ala ma? Biz Qorshaǵan orta jáne sý resýrstary mınıstrligine «Kókjıde jerasty sýlary» biregeı ken ornyn saqtap qalý boıynsha birqatar usynystar engizdik. Onyń ishinde quzyrly organdar ókilderin qatystyra otyryp, Kókjıde jerasty sýlarynyń sapasyna baqylaý júrgizetin birlesken komıssııa qurý, osy qum massıvi aýmaǵynda kómirsýtegi shıkizatyn barlaý men óndirýdi júzege asyrý barysynda basty talap retinde Kókjıde jerasty sýlaryn lastanýdan saqtaıtyn ereje, usynystar ázirleý, osy aımaqta qorshaǵan orta sapasyna monıtorıng júrgizetin avtomattandyrylǵan stansalar júıesin ornatý bar. Kókjıde qum massıvi aımaǵynda kómir­sýtegi shıkizatyn barlaý men óndirýdi júze­ge asyrýshy munaı komanııalaryna qoıy­latyn mindetti talap Kókjıde jeras­ty sýlarynyń lastanýyna ákelip soqty­ratyn apatty jaǵdaılardyń aldyn alý arqyly ekologııalyq qaterdi tómendetýge baǵyttalǵan baǵdarlamasynyń bolýy. – Jalpy, óńirdegi sýdyń tazalyǵy jaıly ne aıtar edińiz? Elek ózeniniń bormen, hrommen lastanýyna qarsy salynatyn jerasty qabyrǵalyq qurylysy sıyrquıymshaqtanyp ketti, qazir Elektiń sýy tazardy ma? – Iá, bizdi jáne oblys jurtshylyǵyn Elek ózenin bor men alty valentti hrommen lastaýdyń jalǵasýy alańdatady. 2013 jyly respýblıkalyq «Jasyl damý» baǵdarlamasyna sáıkes, Qorshaǵan orta jáne sý resýrstary mınıstrligi «Geoterm» JShS men №3 ýchaskesinde alty valentti hromnan tazartý boıynsha tájirıbelik jumystar júrgizdi. Oryndalǵan jumystar boıynsha esep mınıstrlikke usynyldy. Biz óz tarapymyzdan jumystardyń odan ári jalǵastyrylýy men sáıkesinshe qarjylandyrylýyna úmittenemiz. Elek ózeniniń bormen lastanýyna keletin bolsaq, 2008 jyly oblys ákimdigi júıesinen «Elek ózenin bormen lastanýdan tazartý» týraly tehnıkalyq-ekonomıkalyq negizdeme ázirlendi. Atalǵan negizdeme boıynsha jumystar quny 10 mlrd. teńgege jýyq somany qurap otyr. Arada 5 jyldan astam ýaqyt ótti, sondyqtan tehnıkalyq-ekonomıkalyq negizdemege tıisti túzetýler engizilip, alda­ǵy ýaqytta respýblıkalyq bıýdjettik ko­mıs­­sııanyń qaraýyna usynylatyn bolady. – Qazirgi tańda kásiporyndar men sharýashylyq júrgizýshi nysandar tarapynan tabıǵat qorǵaý zańdylyqtarynyń saqtalmaýy jıi oryn alady. Bul baǵyttaǵy tekserýler tegeýrindi me? – Ekologııalyq baqylaýdy júzege asyra otyryp, bizdiń departament ótken jyly 350 tabıǵat paıdalanýshyny tekserdi. Tekserýler nátıjesinde 668 ekologııalyq zańbuzýshylyq anyqtalyp, atalǵan zań buzýshylyqtardy joıý jóninde 169 nusqama berildi. Ekologııalyq normatıvterdiń saqtalmaǵandyǵy úshin 4,65 mlrd. teńge ákimshilik aıyppul tóleý týraly 655 qaýly shyǵaryldy. Qorshaǵan ortaǵa keltirilgen shyǵyndy óteý týraly 6,71 mlrd. teńge bolatyn 139 talap berildi. «QazaqoılAqtóbe» JShS «Qojasaı» ken ornynda ruqsatsyz gaz jaqqany úshin qorshaǵan ortaǵa asa iri kólemde shyǵyn keltirdi. Ekologııa departamentimen 1,316 mlrd. teńge ákimshilik aıyppul salynyp, qorshaǵan ortaǵa keltirilgen shyǵyndy óteý týraly 6,5 mlrd. teńgege talap berildi. Zańsyz ornatylǵan alaý qondyrǵysy alynyp tastaldy. Dóń ken baıy­tý kombınatynyń shlam qubyrynda oryn alǵan apat saldarynan jalpy alańy 650,0 sharshy metr jer telimi lastandy. Qorshaǵan ortany lastaǵany úshin kásiporyn 532,8 myń teńgege ákimshilik jaýapkershilikke tartyldy. «Kopper Teknolodjı» JShS-ine jer bederine karer sýlaryn shyǵarý deregi boıynsha jalpy somasy 779,8 myń teńge tórt ákimshilik aıyppul salyndy jáne qorshaǵan ortaǵa keltirilgen shyǵyndy óteý týraly 516,9 myń. teńgege talap berildi. «SNPS-Aqtóbemunaıgaz» AQ «Keńkııaqmunaı» MGО́ basqarmasynyń munaı daıyndaý jáne aıdaý jerasty kollektorynan turmystyq qaldyqtardy qabyldaýǵa arnalǵan súzgi alańdaryna munaı aralas sýlardy shyǵarý deregi boıynsha qorshaǵan ortaǵa birshama shyǵyn keltirdi. «Qazaqstan-2050» Strategııasynda memleketimizdiń álemdegi damyǵan 30 eldiń qataryna enýi naqty maqsat etip qoıylǵan bolatyn. Elbasy N. Nazarbaevtyń «Qazaqstan joly – 2050: bir maqsat, bir múdde, bir bolashaq» atty Qazaqstan halqy­na bıylǵy Joldaýynda bul bıik maqsat­tarǵa jetýdiń jasampazdyq joly saralandy. Joldaýda jylý elektr stansalarynan shyǵatyn qaldyqtardy tazartý jónindegi izdenister men jańalyqtarǵa, óndi­ris pen turmysta jańa tehnologııalar arqy­ly jerde elektr qýatyn únemdeýge qoldaý kórsetiletini, qoǵamdyq kólikti otyn­­­nyń ekologııalyq taza túrlerine kóshi­rýge jaǵdaı jasaý kerektigi aıtyldy. Munyń ózi elimizde ekologııalyq ahaýaldy saýyq­tyrýǵa asa mańyz berilip otyrǵanyn kórsetedi. Áńgimelesken Satybaldy SÁÝIRBAI, «Egemen Qazaqstan». Aqtóbe oblysy.