Indýstrııaly damý – basty baǵyt

«Elbasynyń tikeleı muryndyq bolýymen ómirge kelgen ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý baǵdarlamasyn memlekettiń kezekti bir naýqany retinde emes, qaıta Qyzylorda oblysynyń áleýmettik-ekonomıkalyq damýyna úlken ózgeris ákeletin jalǵyz jol dep tanyp otyrmyz». «Egemenge» bergen suhbatynda Qyzylorda oblysynyń ákimi Qyrymbek Kósherbaev osylaı degen edi. Aımaq ekonomıkasyn damytatyn, jańa serpin beretin baǵdarlamanyń iske asýy qandaı? Biz Qyzylorda oblystyq ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý basqarmasynyń basshysy Murat IMANDOSOVPEN bolǵan áńgimede osy tektes saýaldarǵa jaýap izdep kórdik. – Aldymen aımaq damýyna sholý jasap ótseńiz... – Memleket basshysynyń jyl saıynǵy dástúrli Joldaýynda ındýstrııalyq-ınno­vasııalyq damý memlekettik saıasattyń negizgi basym baǵyttarynyń biri retinde aıqyn aıtylady. Bıylǵy jylǵy Joldaýda ınnovasııalyq ındýstrııalandyrý trendin kúsheıtýge basymdyq berip, Úkimetke 2015-2019 jyldarǵa arnalǵan údemeli ındýstrııalandyrýdyń ekinshi bes­jyl­dyǵy jobasy jóninde birqatar tapsyrmalar berildi. Osy rette, oblys kóle­min­de ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý baǵ­darlamasynyń negizgi ındıkatorlarynyń 2013 jylǵy oryndalýyna toqtalyp ótsem deımin. Oblys boıynsha ónerkásip óniminiń kólemi 1,3 trıllıon teńgeni qurady. О́ńirlik ındýs­trııalandyrý kartasyndaǵy jobalardyń júzege asyrylýy nátıjesinde óńdeý ónerkásibi óniminiń kólemi jyl saıyn artyp keledi. О́ńdeý ónerkásibi salasynda 65,4 mıllıard teńgeniń ónimi óndirilip, 2012 jylmen salystyrǵanda bul kórsetkish 19,3% artty. Atalǵan kórsetkishtiń ósý qarqyny jaǵynan respýblıka boıynsha oblys 3-orynda turǵanyn aıtqan abzal. Kil sıfrǵa júginip ketti demeńiz, degenmen, osy sandar arqyly atqarylǵan jumysqa naqty baǵa berýge bolady. Sonymen óńdeý ónerkásibiniń ishinde tamaq ónerkásibi – 103,6%, jeńil ónerkásip salasy – 120,8%, hımııa ónerkásibi 3,4 esege ósken. Kásiporyndardyń jumysy da jandana bastady. Shıeli aýdanyndaǵy «Qazaqstannyń munaı-hımııalyq Kemıkal kompanııasy» JShS Germanııanyń «Kraýs Maffaı» qural-jabdyǵymen jabdyqtalyp, ónim kólemin 2,1 esege ulǵaıtty. «SKZ-U» JShS-niń óńirlik ındýstrııalandyrý kartasy aıasynda júzege asqan kúkirt qyshqyly zaýytynda óndirilgen ónim kólemi 3,6 esege artty. «RZA» AQ tamaq óndirisi salasy boıynsha Qyzylorda oblysynda eń iri kásiporyn bolyp sanalady. О́nim kólemi 2013 jyly 2012 jylmen salystyrǵanda 25,6 paıyzǵa kóbeıgen. «Qurylys» AQ qurylys salasyndaǵy iri kásiporyndardyń biri. Kásiporyn 2012 jyly 89,7 myń tonna ónim óndirse, 2013 jyly 117,0 myń tonna ónim óndirgen. Al shıkizattyq emes taýarlar eksporty kóleminiń úlesi 1,5% qurap, 2012 jylmen salystyrǵanda 0,1% joǵarylap otyr. Osy oraıda biz kúrish, balyq munaı, ýran, qara temir qaldyqtary, suıytylǵan gaz sekildi ónimderdi eksportqa shyǵaryp otyrǵanymyzdy aıta keteıin. Atap aıtqanda, 2013 jyly Keden odaǵyn eseptemegende, shetelge shyǵarylǵan eksport kólemi 1 mıllıon 396 myń tonna kólemin qurasa, 2012 jyly bul kórsetkish 1 mıllıon 352 myń tonnany quraǵan. Onyń ishinde eksportqa shyǵarylǵan aqtalǵan kúrish 35,8 myń tonnany qurasa, 2012 jyly bul kórsetkish 22,5 myń tonna bolǵan. Balyq fılesin eksporttaý 101,2 paıyzǵa artqan. Suıytylǵan gaz kólemin shetelderge shyǵarý 49 myń tonnaǵa kóbeıgen. Aımaqqa ınvestısııa tartý isinde de eleýli ózgerister bar. Negizgi kapıtalǵa salynǵan ınves­tısııa kólemi 2013 jyly 371,3 mlrd. teńgeni qurap, 2012 jylmen salystyrǵanda 40 paıyzǵa nemese 118 mlrd. teńgege ósti. Bul kórsetkishtiń ósý qarqyny Al óńdeý ónerkásibine tartylǵan ınvestısııa kólemi esepti kezeńde 3,1 mlrd. teńgeni qurap, 2012 jylmen salystyrǵanda 7,4% artqanyn kórýge bolady. Sonymen qatar, oblys ákimdigi tarapynan 2020 jylǵa deıingi aımaqtyń ındýstrııalyq-ın­no­vasııalyq damýy týraly tujyrymdama ázirlenip, aldaǵy besjyldyqta óńirde damı­tyn 6 sala aıqyndaldy. Olar aýyl sharýashylyǵy, týrızm, qurylys materıaldary salasy, mashına jasaý, metallýrgııa, jańartylmaly elektr energııa kózderin damytý bolyp tabylady. – Oblysta ındýstrııalandyrý kartasy qalaı júzege asyp jatyr? – Indýstrııalandyrý kartasy aıasynda jalpy quny shamamen 152 mıllıard teńgeni quraıtyn 24 joba iske asyrylýda. Onyń ishinde óńirlik kartada – quny 132,9 mıllıard teńgeni quraıtyn 23 joba men respýblıkalyq kartada – quny 18,8 mıllıard teńgelik 1 joba bar. 2013 jyly shyny zaýyty qurylysy úshin Qy­zyl­orda qalasynda ornalasqan ındýstrııalyq aı­maqtan 50 gektar jer telimi bólindi. Qazirgi tań­­da, shyny zaýytynyń qurylysy júrgiziletin aı­maqta ınjenerlik ınfraqurylym jasalyp ja­tyr. Buıyrtsa, bıyl zaýyt qurylysyn bas­taý josparda tur. Jobanyń júzege asyrylýy ob­lys­tyń ónerkásip salasyna jańa serpin berip, óńir ekonomıkasyn damytýǵa oń yqpal jasaıtyn bo­lady. Búginde dúnıejúzinde shyny ón­dirý sa­lasynda 5 iri transulttyq kompanııalar ju­­mys jasaýda. Atap aıtqanda, Ulybrıtanııada «Pılkıngton», AQSh-ta «Pıtsbýrg Plate Glass In­dýstrıes», Japonııada «Asahı Glass Jo», Polshada «Jan», Túrkııada «Shıshejam» kom­­pa­nııalary. Qazirgi tańda joba jetekshisi «Báıterek» ulttyq basqarý holdıngi» AQ shyny zaýyty qurylysyna strategııalyq áriptes retin­de Túrik Respýblıkasynyń «Shıshejam» kompanııasymen iske asyrýdy josparlaýda. Osyǵan oraı jaqynda Qyzylorda oblysy ákimdiginde «Shyny zaýyty qurylysy» jobasyn iske asyrý jóninde arnaıy májilis ótkizilip, ınvestor – Túrik Respýblıkasynyń «Shıshejam» kompanııa­symen jáne tıisti basqarma, departament basshylary jáne «Qazaqstannyń ınvestısııalyq qory» AQ ókilderimen kezdesý bolyp, jobany júze­ge asyrý máseleleri talqylandy. Sonymen qatar, ınvestorlar Qyzylorda qalasyndaǵy jylý elektr ortalyǵynyń jumysymen tanysyp, zaýyt salynatyn jer telimin kórdi. Ústi­miz­­degi jyldyń naýryz aıynda túrkııalyq «Shıshejam» kompanııasynyń basshylyǵy As­­tana qalasyna arnaıy issaparmen kelip «Báı­terek» AQ basshylyǵymen zaýyt qurylysy jó­nin­de arnaıy kelissózder júrgizýdi josparlaýda. О́ńirlik ındýstrııalandyrý kartasyndaǵy 23 jobanyń ishinde quny 78 mıllıard teńgeni quraıtyn 14 joba 2010-2013 jyldar aralyǵynda iske qosylyp, 800-den astam jańa jumys oryndary qurylǵan. Olardyń ishinde oblystyń áleýmettik-ekonomıkalyq damýynda mańyzy bar, halyqtyń ál-aýqatyn jaqsartýǵa úlesin qosqan «Kazgermunaı» BK» JShS halyqty arzan baǵadaǵy kógildir otynmen, «RZA» AQ aımaq turǵyndaryn jáne kórshiles óńirlerdi sút ónimderimen qamtamasyz etýge baǵyttalǵan jobalar bar. Sondaı-aq, elektr energııasyn óndirýge baǵyttalǵan 3 joba, mashına jasaý óndirisine serpin bergen «Azov Aral Agromash» BK JShS-niń kúrish jatkasyn, shaǵyn traktorlar shyǵarý jobasy, oblysta hımııa óndirisin damytýǵa yqpal jasaǵan Jańaqorǵan aýdanynda «SKZ-U» JShS-niń kúkirt qyshqyly zaýyty iske qosyldy. Kúkirt qyshqyly zaýyty res­pýblıka boıynsha jalǵyz kúkirt qyshqylyn shyǵaratyn iri kásiporyndardyń biri bolyp tabylady. Mysaly, byltyr «SKZ-U» JShS kúkirt qyshqyly zaýytynyń II kezeńi retinde jalpy quny 4,3 mıllıard teńge kólemindegi 18,5 mVt elektr energııasyn óndiretin energokesheni iske qosty. Energokeshenniń bir ereksheligi kúkirt qyshqylyn óndirý barysynda bólinetin býdan elektr energııasy shyǵarylyp, qorshaǵan ortaǵa zalaly tımeıtin ınnovasııalyq óndiris bolyp sanalady. Bul óndiristiń Qazaqstanda balamasy joq. Sonymen qatar, «Qorqyt ata zııarat etý ortalyǵy» kesheni ótken jyldyń jeltoqsan aıynda jumysyn bastady. Jalpy alǵanda, 2014- 2018 jyldary ındýs­trııalandyrý kartasyndaǵy quny 74 mıllıard teńgeni quraıtyn aýyl sharýashylyǵy, qurylys, hımııa, munaı óńdeý, mashına jasaý, metallýrgııa salalaryn qamtıtyn 10 ınvestısııalyq joba iske qosylyp onyń aıasynda 2000-ǵa jýyq jańa jumys oryndary ashylady. – Indýstrııalyq aımaq qurylyp jat­qanyn bilemiz. Bul turǵyda qandaı jumystar atqarylyp jatyr? – Oblys kóleminde jańa óndiris oryndaryn qurýdy qoldaý boıynsha iri kólemde jumystar júrgizilýde, óńirge ınvestısııany molynan tartý úshin ındýstrııalyq aımaqtar quryp jatyrmyz. Ol aımaqqa ınjenerlik ınfraqurylym júrgizý jumystary jasalýda. Qazirgi tańda Qyzylorda qalasy aýmaǵynan ındýstrııalyq aımaq qurý úshin 760 gektar jer bólingen. Onda 3 kásiporyn ornalasqan. Olarǵa bólingen jer kólemi 57,2 ga quraıdy. Qajetti ınfraqurylymmen qamtamasyz etý maqsatynda bıýdjetten qarjy bólindi. Sonymen qatar, Qyzylorda qalasy «SKZ» shaǵyn aýdanynan óndiristik aımaq qurý úshin 44 gektar jer telimi berildi. Osy maqsatqa jergilikti bıýdjetten 25,6 mıllıon teńge bólinip, qajetti ınjenerlik ınfraqurylym jasaldy. Qazirgi tańda osy óndiristik aımaqtan 3 kásiporynǵa 20,2 gektar jer telimi bólinip, qurylys jumystary júrgizilýde. Sondaı-aq, oblystyń 7 aýdanynda ındýstrııalyq aımaqtar qurylý úshin jer telimderi bólingen. Jáne jobalaý-smetalyq qujattar ázirleý jumystary jasalyp jatyr. – Byltyr «Baıqońyr» ınvestısııalyq forýmy bir emes, eki ret ótti. Nátıje bar ma? – Osy forým aıasynda qarjy, bilim salasy, metallýrgııalyq klasterdi damytý, turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyǵyn jańǵyrtý, «Batys Eýropa – Batys Qytaı» avtodálizi boıynda jol servısi nysandarynyń qurylysy, aýyl sharýashylyǵy, ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý jáne týrızm salalary boıynsha 25 memorandýmǵa qol qoıyldy. Onyń ishinde bizdiń basqarma «Kontrakt Desıgn plant» konsorsıýmy arqyly «Nanobetonǵa arnalǵan standartty qurǵaq qurylys qospalaryn, qurylys qurylymdaryn, beton eritindilerin ázirleý» zaýyty ınvestısııalyq jobasyn iske asyrýdy josparlanýda. Joba 2014 jyly Qyzylorda qalasynda iske asyrylatyn bolady. Al onyń quny 20,8 mıllıard teńgeni quraıdy. Jobanyń alǵashqy kezeńiniń ózinde 300 adamdy turaqty jumyspen qamtý oıda bar. Al tolyq qýattylyqta jumys istegen jaǵdaıda 1000-ǵa tarta adam turaqty jumyspen qamtylady dep josparlanýda. Sonymen qatar, shetel kapıtalyn tarta otyryp, júzege asyrylatyn jobalar da bar. Atap aıtqanda, kún elektr stansasynyń jobasy. Ol boıynsha byltyr jeltoqsan aıynda «Jańaqorǵan enerdjı» JShS quryldy. Al sement zaýyty jobasy boıynsha qazirgi tańda QHR kompanııasymen kelissózder júrgizilýde. Bul ınvestforýmnyń nátıjesiz bolmaǵanyn kórsetse kerek. Aldaǵy ýaqytta da aımaqqa jańa ınvestorlar tartyp, jumys oryndaryn ashý úshin mundaı forýmdardy uıymdastyra beretin bolamyz. – Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken  Erjan BAITILES, «Egemen Qazaqstan». Qyzylorda oblysy.