Dostardyń tabysýy

Men 83 jastaǵy qarııamyn. Teledıdar kórip, radıo tyńdap, úıge kelgen gazet-jýrnaldardy jibermeı oqyp otyrý kúndelikti ádetime aınalǵan. О́tken jyly «Egemen Qazaqstan» gazetinen Qa­zaqstan Jazýshylar odaǵynyń múshesi Mátkárim Ákimjanovtyń qazaqtyń belgili qalamgeri Kemel Toqaev jaıly jazǵan kólemdi maqalasyn oqyp shyqqanymda, erterekte ótken bir oqıǵa eriksiz eske túsip, oıymnan ketpeı qoıdy. Ol oqıǵa bylaı bolǵan-dy. 1967 jyly halyq depýtattary Jańaqorǵan aýdandyq keńesi atqarý komıtetiniń hatshysy bolyp qyzmet isteıtinmin. Qyzmet ornymda otyrǵanymda oblystyq keńes atqarý komıtetiniń hatshysy Ysqaqov Ǵalıasqar (Ǵalekeń osy qyzmette 1958-1973 jyldar arasynda jumys istedi) telefon shalyp, eldiń aman-saýlyǵyn surasqannan keıin, menen: «Sizdiń aýdan kóleminde Nysanbaev Smaıyl degen azamat tura ma, bilesiz be?» dep surady. Men: «Ol kisi aýdan ortalyǵynda turady, osynda bir mektepte muǵalim bolyp jumys isteıdi, ony nege suradyńyz?» dedim. Ol: «Siz meniń suraǵyma birden tolyq jaýap berdińiz ǵoı», – dep kúldi de: «Ol kisini tanıtyn ba edińiz?» dedi. Men de múdirmeı: «Tanyǵanda qandaı, Nysanbaev Smaıyl me­niń týǵan naǵashym, anam Nysan­baeva Ulshaıdyń inisi», – dedim. Ol kisi bizdiń oblysqa Qazaq SSR Joǵary Keńesiniń saılaýy­na ázirliktiń jaı-kúıin kórýge issaparmen Almatydan Joǵary Keńes «Jarshysynyń» bas redaktory, jazýshy Kemel Toqaevtyń kelip otyrǵanyn, Nysanbaev Smaıyldy sol kisiniń izdestirgenin aıta kelip: «Erteń barsaq Smaıylmen jolyqtyra alasyz ba?» dedi. Sonymen ne kerek, men kezdestiretin boldym, olar keletin boldy. Biraq Smaıylǵa ázirshe meniń esh nárse aıtpaýymdy ótindi. Osy sátterde naǵashym ár kez asharshylyq jyldary óziniń Ýásh degen (sol kezde úlken bir qyzmet isteıtin) jaqyn týysynyń kómegimen Shymkent qalasyndaǵy balalar úıine ornalasqanyn, ondaǵy kórgen-bilgen oqıǵalaryn, qı­ynshylyqtaryn qınala otyryp aıtqan kezde, ásirese, Kemel degen balanyń esimin atap otyratyny esime emis-emis túse bastady. Men Kemel Toqaevtyń qazaq jazýshylary arasyndaǵy shym-shytyryq oqıǵaly (detektıv) shyǵarmalardy sheber jazatyn jazýshy ekenin buryn da biletinmin. Onyń «Arnaýly tapsyrma» degen povesin qyzyǵa oqyǵanym bar. Endi onyń avtoryn da kórgeli otyrmyn. Erteńine tús aýa kútken qonaq­tarymyz keldi de, sálemdesip bolǵan soń, Smaıyldy mashına jiberip úıinen aldyrdyq. Smaıyl naǵashym kabınetke kirgen boıda menimen sálemdesti de, joǵaryraqta qatar otyrǵan Ysqaqov Ǵalıasqarmen, odan soń Kemel aǵamyzben qol alysyp sálemdesip, endi otyrýǵa oryndyqqa qaraı yńǵaılana berip edi, Kemel aǵa onyń qolyn bosatpady, taǵy tartynyp edi, jibermedi. Biraq eshteńe aıtpaıdy, qolyn myqtap ustap alǵan. Sodan keıin Smaıyl qolymdy nege jibermeısiz degendeı burylyp betine tesile qarap, tańyrqap turdy da, kenetten: – Sen, K-K-Ke-mel emessiń be?! – dep egile kemseńdep qol ber­gende, Kemel aǵa da ornynan qarǵyp turyp: – Iá, ózińmen det­domda bir túıir nandy bólip jegen Kemelmin ǵoı, – dep ekeýi qushaqtasa ketip uzaq turdy. Olardyń adam jan dúnıesin teńizdeı tolqytqan alǵashqy kez­desýlerinen keıin maýqyn basqan soń, biraz ýaqyt kabınette otyryp ótken ómirlerinen, balalar úıinde bolǵan kezdegi oqıǵalarynan, Uly Otan so­ǵysynda bastan keshken jaıttardy áńgimelep, kóz jasyn súrtýdiń aıaǵy qýanyshtan týǵan kúlkige jalǵasty. – Smaıyl dosym, – dedi Kemel aǵa onyń arqasynan qaǵyp, – sol detdomda júrgende seniń Jańaqorǵannanmyn degen bir aýyz sóziń esimde qalypty. Seni izdep taýyp alaıyn dep saılaýǵa baılanysty issaparymdy da Qyzylordaǵa alǵanym sol, jolym boldy. Mine, otyz bes jyldan keıin kezdesip otyrmyz! Sol kúni Smaıyl naǵashym­nyń otynyń basynda Kemel aǵanyń ótinishi boıynsha tek qana meniń naǵashylarymmen birge toılaǵanbyz. Naǵashymnyń áıeli – Dúısenova Ulsha jeńgemiz qonaq kútýge, otyrysty barynsha qyzdyrýǵa sheber edi. Ol qazaqsha da, ózbekshe de án salyp, bı bılep, otyrysty qyzdyra tústi. Dastarqan basyndaǵylardy beıtarap qaldyrmaı tún ortasy aýǵansha birese Kemel aǵamen, birese Ǵalıasqarmen, birese Smaıyl naǵashymmen dóńgelene bılep, shalqyta án salyp, otba­sylyq ońasha toıdyń shyraıyn kirgizgen edi. Sol bir keshte ashar­shylyq jyldarda bir týram nandy bólisip birge jegen naǵyz dostardyń bir-birine degen ystyq yqylasyn kórip tánti bo­lyp edik. Eki dostyń kezdesýi áli kúnge deıin kóz aldymnan ketpeıdi. Sol saparda Kemel Toqaev aýdanymyzdaǵy birqatar aýyl­­dar­da bolyp, saılaýǵa da­ıyndyqtyń barysyn kórip, júr­gen jerlerinde aqyl-keńes­terin berip qaıtty. Ol kisini sol kezdegi aýdandyq keńes atqarý komıteti tóraǵasynyń orynbasary Ahmedııa Pahyrdınov pen aýdandyq aýrýhananyń bas dárigeri Qalıla Spataev ekeýi birge alyp júrdi. Aýdan ortalyǵyna qaıtar jolda Kemekeń «Volga» jeńil avto­kóligin júrgizip kele jatqan Qa­lıla Spataevqa qarap: «Qalıla, bir ret «avarııa» jasap kórshi, men bir kitap jazyp jatyr edim, onda avtoavarııa oqıǵasyn sýretteýim kerek. Ol úshin oqıǵany óz basymnan keshirmesem, kórmesem shynaıy kórkem shyǵarma bolyp shyqpaıdy ǵoı» depti. (Kemel aǵanyń aqkóńildigin aıtsańyzshy, shirkin!). Sol kezde avtokóliktiń rýlinde otyrǵan Spataev pen onyń janyndaǵy Pahyrdınov ekeýi qatty sasqalaqtap, boılaryn qorqynysh bılep, aýdan ortalyǵyna aman-esen áreń jetkenderin jyr qylyp aıt­qandary bar. Kemel aǵanyń bul aıtqanynan jazýshy degen óz shyǵarmasyndaǵy kóp oqıǵany basynan ótkizip, oıyn jetkizip baryp, «tolǵatady», jazady eken ǵoı, áıtpese, shyndyqqa janaspaıtyn bolýy kerek dep uǵyndyq. Sóıtip, Kemel aǵa bizdiń eki jigitimizdiń záresin alyp, bir qorqytqany bar edi. Áli esimde, biraz jyl ótken soń, 1970 jyly jazda Almatyǵa barǵanymda Kemel aǵaǵa telefon shalyp, sálem bergenimde, maǵan: «Qashan keldiń, tórt-bes kúnnen beri nege habarlaspaı júrsiń, úıde bir ózim otyrmyn, qazir kel», degen soń barmaýǵa lajym qalmady da baryp edim, balasha qýanyp qaldy. Jańylmasam, úıi sol kezdegi Fýrmanov kóshesinde eken. Biraz otyryp áńgimelestik. Jańaqorǵannyń jaǵdaıyn qushtarlyqpen surap, naǵashyma, jeńgemizge aıryqsha, taǵy basqa da birge bolǵan adamdarǵa sálem aıtýymdy ótindi. Almatyǵa nege kelgenimdi surady. Men kezekti demalysyma shyqqanymdy, onyń ústine ulym Janattyń orta mektepti bitirgenin, Almatyǵa baryp oqımyn degen soń buryn qala kórmegenin eskerip ertip kelgenimdi, qujattaryn arhıtektýra fakýltetine tapsyrǵanyn aıttym. Al Kemel aǵanyń ózi de Qasymjomart degen ulynyń orta mektepti altyn medalmen bitirgenin, Máskeýge Halyq­aralyq qatynastar ınstıtýtyna oqýǵa túsý úshin ketkenin, dál osy sátte aǵylshyn tili páninen emtıhan tapsyryp jatqanyn, egerde «5»-ke tapsyrsa (oǵan sóz joq solaı bolatynyna senimdi ekenin aıtyp) onda qalǵan pánderden emtıhan tapsyrmaı-aq oqýǵa qabyldanatynyn aıta kelip, «Habaryn sen de estip ketersiń» degen soń birge kúttik. Sálden soń telefon da shyldyrlap ulynyń em­tıhandy «5»-ke tapsyryp, oqý­ǵ­a túsken qýanyshty habary da jetti. Kemel aǵa ekeýmiz bul oqı­ǵany birinshi bolyp úıinde dám tatyp, otyryp atap ótken edik. Kemel aǵanyń Jańaqorǵanǵa alǵashqy kelgenindegi kezdesýlerde jáne meniń 1970 jyly ol kisiniń úıinde bolǵanymda onyń salmaqty, paıymdy, ár sózine mán bere sóıleıtindigin, kemeldigin, aqkóńil, qaq-suqpen isi joq, parasatty jan ekendigin anyq ańǵardym. Al Kemel aǵanyń uly sol Qasymjomart Toqaev bul kúnde memleket jáne qoǵam qaıratkeri. Men ony teledıdarda kórgenimde sóılegen sózderinen, júris-turysynan ákesi Kemel aǵanyń salmaqtylyq, parasattylyq qasıetteri anyq sezilip eske túsip turady jáne bul qasıet, sóz joq, otbasylyq tárbıeniń nátıjesi dep bilemin. Qasym-Jomart Toqaevty teledıdardan kórgen saıyn Kemel aǵamen bolǵan sol baıaǵy kezdesý sátteri eriksiz oıyma oralady.  Ábdihalyq ÁITILEÝULY, Jańaqorǵan aýdanynyń qurmetti azamaty, eńbek ardageri.  Qyzylorda oblysy, Jańaqorǵan aýdany.