Táýekel

Biraq oı qushaǵyndaǵy jigit ony elep otyrǵan joq. Jazý ústelin qos shyntaqtap, bileziktigi túıistirilgen eki alaqanymen eki jaǵyn tirep, qıyqsha qońyr kózin tereze aldyna qoıylǵan kókshil qumyradaǵy qalampyr gúlderine qadapty. Ortańǵy bólmede, bıik shkaf­tyń oıyǵynda turatyn qumyra kesheden beri osy shaǵyn bólmede; apta saıyn jańartylatyn qyzǵylt úsh raýshan gúli ornynda – qońyrqaı qalampyrdyń bes taly. Bul ózgeris – Gúlzııanyń áreketi. Kúıeýi Keshirimniń óńi ánsheıindegisi­nen góri qýqyldanyp, ózi ádettegisinen góri tunjyrańqy bolyp, ońashalanýdy qalaı bastaǵanyn baıqasymen osy bir jańalyqty jasaǵan. «Qyzǵylt tús júı­keni qyzdyrmalaıdy, jasyl tús júıkeni tynshytady» degendi oqyǵany bar edi. Kelimdi-ketimdi kisi qarasy úzilmeıtin or­tańǵy bólmede raýshan tursyn, bas qos­qan tanys-beıtanystardyń tezirek taby­syp, shúıirkelesýlerine sebepshi bolar dep bilgen jáne ol oıy aqtalǵan da. Endi Keshiminiń (Keshirimdi osylaı ataıdy) minezindegi oqys qubylys alań­datyp, izdegen jasyl gúli tabyla qoı­maǵan soń qalampyrdy alyp kelgen. Qazaq­tyń «qońyr» degen sózdi erekshe jaqsy kóretini esinde, Keshiminiń kóńili qońyrqaı maqpal ráýishti qalampyrdy hosh kórerine shúbálanbaǵan.

Keshirimniń kózi qarsy aldyndaǵy gúl­ge tússe de, kóńili anaý gúlsiz dala­ny shar­lap kete beredi. Gúlsiz dalany... Keń bolsa da tarylyp, qara topyraqty bolsa da sarǵaıyp jatqan dalany... Ata-babamyz mura etip qaldyrǵan keń-baıtaq álem óziniń keńdigi úshin taýqymet tartyp jatyr... Keshirim ózi týyp-ósken ólkeniń bul kúıin kórgenine ókinýli, qapaly. «Beker kórdim-aý!» degen pendeshilik óki­nish pen qapa emes, «Qaıran dalanyń er­teńi búgingisinen de surqaı bolaryna bóget jasaı almaımyn-aý...» degen sy­nyq sezimniń ókinishi men qapasy. Bóget jasaǵysy keledi. Sonda qalaısha? Ne isteýi kerek? «Kerektiń» basy ashyq, al ne isteı alady? Oblystyń partııa uıy­myn basqarý, tipti oblystyń búkil ty­nys-tir­shiligin qadaǵalap otyrý qolynan keledi, biraq kózge kórinbes órt kúıdirgen óńirdiń óksigin jeńildeter shara bar ma?.. Nendeı qımyl kerek? Kesheden ber­gi kórgenim – tozaq deıtinniń dál ózi shy­ǵar... Biraq tozaq otyna kúnáliler kú­ıedi eken, al bizdiń eshqandaı kúnási, kiná­si joq kári-jasymyz nege, ne úshin kúı­di, qashanǵy kúıe beredi?!. Erteńgi urpaǵymyzdyń neshe býyny kúıetinin kim biledi?.. Abaı týǵan topyraq kúlge aınalmaq pa?.. Jerdiń asty-ústindegi damylsyz dúmpýden Degeleń taýynyń tasy túrtip qalsań saý eterdeı úgitilip tur. Tostaǵankól jap-jasyl ýǵa toly. О́simdik ataýlynyń nári ólip, ózegi óńeze bolǵan...». Keshirim ornynan ushyp turdy. Oń jaq samaıyna osharyla sýsyǵan qaıratty qara shashyn artqa silkip tastap, bólmede ary-beri júrip ketti. Júregi ústi-ústine dúrsildep, dereý sóılep ala jónelgendeı: «Bul netken qanypezerlik?!. Kýrchatovtyń ákesin Abaı áýleti óltirgen joq edi ǵoı, ol Qaraýyl óńirin nege tańdady?

Bombany jasaǵan ataqtylar bas qo­syp, synaý jumysyn júrgizer polıgondy Reseıdiń quladúz ıen dalasynyń qaısysyna ornalastyrǵan durys bolady deskende top basshysy Kýrchatov:
– Biz ony ıen dalada synaý úshin jasaǵan joq shyǵarmyz?! Jan-janýarǵa áseri qandaı bolatynyn naqty bilý úshin jasaıtynymyz ras bolsa, eldi mekenniń qolaıly bireýiniń mańaıyn tańdap alyp, sol jaqta synaý kerek. Qazaqstanda synaý qajet, onda birneshe polıgon sııar jer kóp! – depti. Meniń estigenim osy... al kórgenim ánekı: birinshi synaý aldyn­da radıasııanyń ótine aldap ádeıi qal­dyrylǵan qyryq jigittiń jartysy ǵana qalypty, múgedektikke ushyrap, jaryq dúnıe­den bezinip, kúnin sanap júr; esigi eki­niń birine ashyla bermeıtin aýrýha­nada sartap bop jatqan jastar men jasa­mystar, qunysyp týǵan sábı az emes... Bomba jarylǵan mańaıda shóp sarǵysh­tana qaýlap ósip, maldar da, ıtter de óńkıip, tisteri soraıyp, beımálim derlik qubyjyqqa aınalǵan...

...Keshirim Shyǵys Qazaqstan oblys­tyq partııa komıtetiniń ekinshi hatshysy (1977-1985 jyldary), oblystyq keńes atqarý komıtetiniń tóraǵasy (1985-1987 jyldary) bolyp, abyroıy asyp, eńbegi janyp júrgeninde respýblıka partııa uıymynyń basshylyǵy: «Keshirim Boztaev joldas, sizdi Semeı oblystyq partııa komıtetiniń birinshi hatshylyǵyna uıǵaryp otyr­myz, ne aıtasyz?» desip ádetki jorta ­sy­paıygershilikti ańǵartqanda, «ne aıta­syzdyń» arǵy jaǵynda qashanda «láppáı deńiz!» turatynyn jaqsy biletin Keshirim: «Senim kórsetkenderińizge rahmet!» degen de, qorǵasyn-myrysh kombınatynda eńbek etýden bastalǵan 31 jyly ótken О́skemenmen qoshtasyp, Semeıge attanǵan.

...Keshirim 1989 jyl týa Oblystyq densaýlyq saqtaý bóliminiń meńgerýshisi T.Toqtarovqa polıgon zardaptary týraly málimet-túsinik daıyndaýdy tapsyrdy. Onyń arada apta óte ázirlep ákelgen qujaty – eń surapyl dabyl bolyp shyqty: túrli aýrýǵa shaldyqqandardyń sany jyldan jylǵa artyp barady. Júkti áıelder, jasóspirimder de anemııaǵa (qan azaıý dertine) ushyraýda. Aqyl-esi kinárattar kóbeıýde. 1954 jyldan beri onkologııa aýrýy oblysta eki ese, Semeı qalasynda eki jarym ese ósken bolsa, ol tajaldan: Aıagóz, Shar, Borodýlıha, Novoshýlba aýyl-selolarynda jıyny árbir júz myń adamnan jyl saıyn 270-300 adam, Qaraýyl, Saryjal, Qaınar, Barshatas, Dolon, Most, Cheremýshkı eldi mekenderinde 270-450 adam qaıtys bolady eken. Radıologııa zardabyn zertteýshi oryndar synaý orta­lyǵynan 160-250 shaqyrym aýyl-selolarda turatyn kisilerdiń onkologııa syrqattaryna atomdyq synaýdan 3-4 jyldan soń shaldyǵa bastaǵanyn, sur­qııa derttiń jyl saıyn kóbeıip, as­qy­nyp bara jatqanyn dáleldedi. Semeı qalasy turǵyndarynyń túrli aýrýǵa qarsy ta­bı­ǵı qarsylyq dármeni, ımmýnıteti tómen­degen. Abaı, Abyraly, Besqaraǵaı Jańasemeı aýdandarynda halyqtyń 30-40 paıyzy qazirdiń ózinde sondaı kúıde bolsa, eresekterge qosa balalardyń 30-35 paıyzy zardap shegýde. Onkologııalyq aýrýǵa ushyraǵandardy dárigerlik zertteýden ótkizý, emdeý maqsatymen KSRO Densaýlyq saqtaý mınıstrligi 1954-jyly О́skemen jáne Semeı qalalarynda arnaýly emhana ashqan da, О́skemendegini bir jarym jyldan keıin jaýyp tastaǵan. Semeıdegi emhana yqshamdalyp, «Brýsellıozge qar­sy dıspanser» delingen. Ol ol ma, sol mınıs­trlik Semeı qalasynda onkologııa syr­qattaryn zertteýdi 1966 jyldan bastap toqtatqan. Sumdyq qoı?! Naǵyz sumdyq!..

Keshirimniń endigi maqsaty Semeı atom polıgonynyń jumysymen tany­sý boldy. Polıgon týraly aqıqat pen ańyzdardy syrttaı estigen. Ol zulmattyń zardabyn atap-atap aıtqan jańa da, qaıtalaý da hattar kele bastady. Qaıtalap jazǵan­dar polıgonǵa qarsylyq 1957 jyldan bas­talǵanyn, biraq kópshiliktiń Almatyǵa, Máskeýge joldaǵan talaptary eskerý­siz qalǵanyn dáleldep jazǵan. Respýblı­ka basshylary Kremlge jaltaqtaǵan, Kreml eshteńe «estimegen».

Semeı polıgony zardaptaryn 1957 jyldan bastap alǵash zerttep, da­byl qaǵýǵa kirisken adam kórnekti ǵa­lym Bahııa Atshabarov eken. Qazaqstan Ǵy­lym akademııasynyń prezıdenti Qa­nysh Sátbaevtyń keńesimen arnaýly ǵy­ly­mı ekspedısııa quryp, polıgonnyń kesel­de­rin jan-jaqty anyqtap, respýblıka bas­shylyǵyna jazbasha málimdegen, biraq bizdiń basshylar, ádetinshe, sonaý jarylqaýshylarynyń qas-qabaǵyn baǵyp, ol ıgi isti eskerýsiz qaldyrǵan.

...Ishki baılanys telefony shyldyr­lady. Keshirim ústeline oralyp, tutqasyn kóterdi. О́nerkásip-transport bóliminiń meńgerýshisi Malının eken. Eki-úsh mı­nótke kirip shyǵýǵa ruqsat surady. Keshi­rim: «Kelińiz, bes mınótten soń kelińiz» dedi. Túregelip, eki qolyn aıqastyra eki ıyǵyn ustaı yrǵalyp-yrǵalyp, sál de bol­sa oıyn jeńildetip, denesin sergitip, ornyna otyrdy da, tóte telefonyna qol sozdy:

– Arkadıı Danılovıch, sálemetsiz be? Boztaevpyn.

– O, Keshirim Boztaevıch! О́zińiz de esen-saýsyz ba? Sizdiń telefon shalýyńyz – men úshin qýanysh!

– Kóńil-kúıińiz jaqsy ǵoı?

– Jaqsy, Keshirim Boztaevıch.

– Endeshe, jaqsy ekenin paıdalanyp, sizge bir ótinish jasaıyn.

– Aıtyńyz, qolymnan kelse oryndaımyn, aıanbaımyn!

– Oblystyń jańa basshysy bolǵan soń... «jańa» deımin-aý, bir jyl bolyp ta qaldy, ýaqyt shirkinde toqtaý joq. Arkadıı Danılovıch, polıgon jumystarymen tanysý meniń mindetterimniń biri ekenin siz jaqsy bilesiz, solaı ǵoı?

– Árıne!

– Olaı bolsa, sizderdiń ujymdaryńyz, synaý oryndaryńyz, zertteý mekeme­lerińiz, aldaǵy josparlaryńyz degendeı, bárimen tolyq tanysýym kerek. Osy aptada úlgerseńizder jón bolar edi, búgin dúısenbi ǵoı, men aldaǵy dúısenbide Máskeýge attanbaqpyn.

– «Máskeýge» deısiz be? Onda, Keshi­rim Boztaevıch, bul máselelerdi sonda sheshkenińiz jón bolar edi.

– Arkadıı Danılovıch, sizdiń basy­ńyzdan sekirip ketkim kelmeıdi, ózińiz retteńiz.

– Máskeýdiń ruqsatynsyz...

– Joldas general, ruqsat alý – siz­diń mindetińiz. Saý bolyńyz! – Tele­fon tutqasyn ornyna qoıa saldy: – Bulta­laqtaýyn!..

Bultalaqtaǵany polıgon bastyǵy A.D.Ilenko edi.

Keshirim «aldaǵy aptada Máskeýge attanbaqpyndy» Ilenkoǵa qarsy kózir etken, bultalaqtaýyna álden jol bergisi kelmegen. Generaldy bir-aq ret, ózi birinshi hatshylyqqa taǵaıyndalǵan jolǵy resmı jıynda kórgen. Ol jyly jymııa kelip, aty-jónin aıtyp tanysyp, qolyn qatty qysyp quttyqtaǵan. «Keıde qııalap, keıde keýdelep sóıleıtin qý sııaqty», dep oılaǵan Keshirim sonda...

Ilenko úshinshi kúni telefon shalyp, KSRO Qorǵanys mınıstrligi ruqsat bergenin, ózderiniń qarsy alýǵa ázir eken­derin, jol bastap kelýge orynbasaryn jiberetinin aıtty...

Gúlzııanyń anyq ańǵarǵanyndaı, kú­ıeýiniń óńi ánsheıindegisinen qýqyl tartyp, júris-turysy ádettegisinen aýyrlap, ońashalanyp oıǵa batýy jıilep ketkeni - Keshirimniń polıgonnyń asty-ústin túgel aralap kelgen kúni bolǵan ózgeris-ti.

Oblystyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy zańdy quqyn tolyq paıdalandy, atomnan sýtegi bombasyna deıingi joıqyn qarýlardyń aýada jáne jer astynda synalǵan túr-túriniń qaldyrǵan izderin avtomáshinmen, ushaqpen júrip, bárin de kórip shyqty. «Semıpalatınsk-21», ıaǵnı Kýrchatov qalasynyń turǵyndary bolsa, túgel derlik Reseıdiń azamattary, eshqaısysy Qazaqstandy kerek etip júrgen joq tárizdi, beıbastaq meımansha bedireıip sóıleıdi... Shıryqqan, shamyrqanǵan Keshirimniń bul sapary «О́te qupııa. Birinshi sýtegi bombasyn synaý. 1955-jyl» degen derekti fılmdi kórýmen aıaqtaldy. Polıgonnyń ne ekenin ózgeden estý óziń kórgenniń janynda jaı bir eles eken...

Áne, ushaq kóterildi. Sýtegi bombasyn alyp ushypty. Bir sátte shirkeýdiń qońyraýlary qańǵyrlap ala jónelgendeı boldy. Bombany tastaýǵa soǵylǵan dabyl. 1500 metr bıiktikte eresen zor alaý lap etip, búkil aspandy órt shalǵandaı boldy. Ekran da bulyńǵyrlanyp ketip, bir mınót shamasynda qaıta tazarǵanda óte zor otdińgekteı qubyjyq kórindi de, ile-shala qan men qumnan jasalǵan qyzyl kúreń tústi dáý sańyraýqulaqqa uqsady. Onyń túp jaǵynan quddy alapat daýyl urǵan teńiz tolqynyndaı bolyp taraǵan shańdy quıyn jolyndaǵynyń bárin jaıpaı jóneldi...

«Fılm – sovet ǵylymy men tehnı­kasynyń jetistigine kýá tarıhı qujat», dep betashar sózin kúpine, nyǵyzdana bas­tap jónelgen dıktor bárin táptishtep baıan­daýda. Jelpiniske toly daýysy daraqy yrǵaǵynan jańylar emes. «Senderge – maqtanysh, al bizge – qaıǵy-qasiret!» dedi Keshirim ishteı qystyǵyp. Keshe tańdy alaı-dúleı kóńilmen atyryp, kúndiz, synaý sumdyqtaryn kóre túsken saıyn yzaǵa býlyǵyp, biraq syr bermeı júrip edi, al mynaý fılm sanasyn torlady. Pendelik qorqynyshy alapatty toqtatar kúsh ta­byl­maǵanyna ókingen ishteı kúıinishine qo­sy­lyp, júregin syǵymdap-syǵymdap qoıady.

Fılm aıaqtaldy. Qatar otyrǵan Ilenko Keshirimdi qoltyǵynan demeı túre­­gelip, zymııandana jymıyp:

– Keshirim Boztaevıch, sizge fılm una­dy ma? – dedi.

– Rahmet, joldas general, saý bolyńyz! – Keshirim áldebir sharýasyna asyqqan kisishe aıaǵyn jebeı basa esikke bettedi...

«Synaq alańdaryn aralaǵan kezde atom-ıadrolyq jarylystardyń týǵan jerimizdiń kórkin kómeskilep, aıǵyzdap tastaǵanyn kórdim. Aıqysh-uıqysh jarylyp, typ-tıpyl bolǵan jerimizde tirshilik belgisi joq sııaqty. Qulazyǵan qaıran dala bizdiń opasyzdyǵymyzǵa, adamdarymyzdy osynaý alapat qaýip-qater­den saqtap qala almaǵanymyzǵa kókiregi qarys aıryla ah uryp jatqan tárizdi... Jańaǵy fılm – meniń baıtaq jerime kúni keshe shegirtke tajalsha qujynap kirgen qarashekpendilerdiń búgingi urpaǵy júrgizip otyrǵan «ólmeseń - óme qap!» saıasatynyń bir kórinisi. Reseıde jer joq boldy ma?!.». Ashyna túsken Keshirimniń bir oıy osy edi.

Atom bombasyn alǵash synaý 1949 jylǵy tamyzdyń 29-y kúni saǵat 7-de júzege asqan. «Sańyraýqulaǵynyń» bıiktigi 7000 metr bolypty. Jerdi tań­dap alǵan, synaý jumystaryna bas­shylyq jasaǵan – atomshy áıgili ǵalym I.Kýrchatov. Odaq ónerkásibiniń atom salasyn, synaý jumystaryn baqylaýshy – L.Berııa. Synaý sátti ótken soń Berııa negizgi zarıadqa at qoıý qajettigin aıtypty. Kýrchatov atty bul zarıadty jasaǵan K.Shelkınniń qoıǵany jón bolar depti. Ol: zarıadtyń aty «RDS-1», ıaǵnı «Rossııa delaet sama» bolsyn depti. Keıinde ıadrolyq, sýtegi zarıadtary RDS–2; RDS–3; RDS–4... dep atalǵan.

Birinshi jarylysty daıyndaǵandar men jasaǵandar jańa shen alyp, shekpen kıip, orden taǵynyp jarylqandy. Atomnyń «kókeleri» Sosıalıstik Eńbek Eri ataǵyn ıelendi.

Demek, Ertis alqabynyń, Semeı óńi­riniń qasireti «RDS–1» zarıadynyń iske qosylýynan bastaldy. Alǵashqy atom bombasyn synaǵandardyń biri – akademık V. I. Jýchıhın esteliginde: «Synaýdyń erteńinde, arnaýly kıim kıip, tóńirekti sholǵanymyzda, biz terekterde otyrǵan búrkitterdi kórdik. Jaqyn bardyq. Qanat­tary kúıip, kózderi aǵaryp ketipti. О́lip, qatyp qalǵandaı, tyrp etpedi... Bir jerde kúıip qalǵan toraı jatty, jınap alýshylar ony kórmeı qalǵan ǵoı... Qysqasy: biz óne boıymyzdy titiretken kórinisterge tap boldyq. Adam oılap shyǵarǵan zor jańalyqtyń tirshilikke zor zardaby tıdi...» depti.

V.Jýchıhınniń keıinde Keshirimge jazǵan haty:

«Qurmetti Keshirim Boztaevıch!

Sálemetsiz be? Sizdiń «Semeı polı­gony» kitabyńyzdy alysymen betin yqy­lastana ashyp, den qoıa oqı bastadym da, aıaqtaǵansha kóz almaı, bir demde bitirdim. Keıbir tustaryn birneshe ret qaıtadan oqydym.

Siz jazǵan jáıtter maǵan jaqsy málim. Ol jáıtterge kýá emes kisilerdiń aıtýy­men jazsańyz da, óte áserli. Al men kýá ǵana bolǵan joqpyn, birinshi kúnnen bas­tap bárin de basymnan keshirdim ǵoı.

Shynymdy aıta otyraıyn: kita­by­ńyzdy oqyp shyqqannan keıin men­de ishteı bir qyzyq qyzǵanyshty qyzyǵý­shylyq paıda boldy. Birinshiden, kitapty daryndy qalamger jazǵan. Ekinshiden, ıadrolyq qarý-jaraqtardy synaýdyń tarıhyn, bombalardy jer astynda beı­bit nıetpen synaýdyń halyq sharýa­shylyǵyna ekonomıkalyq zor zııan kel­tirgenin jazǵanyma úsh jyl, biraq sony túsinbeıtinder kóp bolyp, kitabymdy shyǵara almaı júrmin...».

Snejınsk qalasy. 16.08.1992 j.

E, olarda da kertartpalar men nemket­tiler bar eken ǵoı!..

Qazaq dalasynyń adamyn da, aq ıyq qyranyn da qor qylǵan dúleı kúsh – jylyna ondap synalyp jatqan bombalar. Radıoaktıvti tozań jerge tonnalap jaýyp, sińip jatyr. KSRO Qorǵanys mınıs­trliginiń, onyń Áskerı-ónerkásiptik ke­sheniniń sheneýnikteri: «Synaý turǵyn­darǵa, jerge zııany tımeıtin ǵylymı-saqtyq sharalaryn qoldaný boıynsha júrgizilýde» dep sarnaýdan jalyqpaıdy. 1989 jylǵy aqpannyń 12-si kúngi jarylystan soń aýaǵa jaıylǵan radıoaktıvti gaz ısi tipti epısentrden 120 shaqy­rym Shaǵan poselkesin de tumshalaǵan. Poselkede áskerı bólim bar eken, bólimniń qyzmetkerleri, poselkeniń turǵyndary kóterilip, qatty narazylyq jasaǵan.

Halyqtyń qııametke ushyraǵan den­saýlyǵy, jerdiń ýly topyraqqa aınalýy, qupııa fılmdegi qanypezerlik, polı­gonshylardyń betpaqtana qasarysýy Keshirimniń júıkesin juqartty. Ol aqpannyń 19-ynda túni boıy oı sapyryp, kózi bir áredik te ilinbedi. Tańerteń qyzmetke kele obkomnyń bıýro múshelerin shaqyryp aldy da:

– Joldastar, polıgon semeılikterge qan qustyrýyn údetti. Bul ozbyrlyqqa endi shydaýǵa bolmaıdy! Mine, mynadaı jedelhat jobasy bar, oqyp bereıin, pikirlerińizdi aıtyńyzdar. Muny Úgit jáne nasıhat bólimi meńgerýshisiniń orynbasary Vladımır Pıgavaev joldasqa tapsyramyn, ol jýrnalshy ǵoı, til súz­gisinen ótkizsin, sodan Kremlge, Mıhaıl Sergeevıch Gorbachev joldasqa óz atymnan resmı jedelhat etip jiberemin, – dedi.

– Onyńyz qalaı, ujym bolyp qol qoıaıyq!

– Iá, ujym bolyp qımyldaıyq!

– Sizge, árıne, alǵys aıtpaıdy, al jazalaýlary múmkin, sonda biz shet qalýy­myz kerek pe? Keshirim Boztaevıch, bárimiz qol qoıamyz!

Keshirim ornynan oń qolyn sál kótere turyp, jymıyp:

– Joldastar, qoldaǵandaryńyzǵa rah­met! Alaıda, eger kinálaıtyn bolsa, bári­mizdi emes, bireýimizdi ǵana kinálaǵandary jeńil tıer. Ne bolsa da, ózim ǵana kórip alamyn! – dedi.

Vladımır Pıgavaev qısyndy etip ja­ńalap jazyp, Keshirim muqııat oqyp to­lyq­tyrǵan, bıýro músheleri maquldaǵan hat kelesi kúni Jalpy bólimniń qupııa sek­toryndaǵy shıfrlaýshy Vladımır Igna­tevtiń qolynan ótkizildi de, bólim meń­gerýshisi Anatolıı Chernyshev Kreml­ge jóneltti. Myna hat:

«О́te qupııa. 1-danasy.

Máskeý, Kreml

KOKP OK Bas hatshysy

M.S.GORBAChEV joldasqa

Qazaqstan Kompartııasynyń Semeı oblystyq komıteti KOKP Ortalyq Komı­tetine mynany málimdeıdi: 340 myń halqy bar Semeı qalasy aımaǵynda 1949 jyldan beri ıadrolyq synaýlar júrgizilip keledi. Áýeli áýede, al 1963 jyldan bas­tap – jer astynda... Arada ótken 40 jylda jaǵdaı ózgerdi: halyqtyń sany úsh ese ósti, mal kóbeıdi, biraq bul eskeri­ler emes. Polıgonnyń mańy eldi meken ekeni oılantpaǵan. Jylyna 14-18 jarylys jasalady. Bul ǵımarattar men ınjenerlik toraptarǵa keri áser etýde, óıtkeni jerdiń seısmıkalyq jaǵdaıyna nazar aýdarylmaǵan. Poselkeler men aýyldardy sýmen qamtamasyz etýge arnap salynǵan qudyqtar isten shyǵyp jatyr. 25 jyl boıǵy jerasty jarylys saldarynan jer qyrtysy buzyldy. Árbir úshinshi synaýda radıoaktıvti gazdyń aýaǵa shy­ǵyp, aınalaǵa taraıtyny anyqtaldy. 1987 jyly Semeıdi basyp ótken gaz legi saǵatyna 350-450 mıkrorentgen bolǵan. Bıylǵy 12 aqpan­da polıgonnan tysqary jerlerde radıoaktıvtilik saǵatyna 4000 mıkrorentgentke jetip, jeldiń baǵyty buryn­ǵysynan kenet ózgerýi saldarynan Semeı-21, Shaǵan, basqa da eldi mekenderge tarady...

Iаdrolyq synaýlar jurtshylyqtyń oı-pikirin shıelenistirip, minez-qulqyna árqıly keri áser etýde, olardyń densaý­lyǵynda paıda bolǵan aqaý polıgonnyń zardaby ekeni anyq.

Oblystyq partııa komıteti halyq ara­synda túsinik jumystaryn júr­gizýde.

Oblystyq partııa komıteti bul jaǵ­daıǵa alańdap, KOKP Ortalyq Komıte­tinen tıisti mınıstrlikter men mekemelerge jarylystardy ýaqytsha toqtatý, odan aryda ıadrolyq synaýlardy qolaıly jaqqa kóshirý jóninde tapsyrma berýdi ótinedi.

 K. BOZTAEV,

Qazaqstan Kompartııasy

Semeı oblystyq komıtetiniń birinshi hatshysy.

20. 02. 1989 j.

Hatty jazar kún aldyndaǵy mazasyz túnde Keshirim astań-kesteń oıyn jınaq­tap, bylaısha túıin jasaǵan-dy: «Máskeýge, Kompartııanyń bas shtabyna qarsylyq hat jazýym kerek. Táýekel! Ata-babamyzdyń arýaǵy qoldasyn! Ar-uıa­tymdy saýdaǵa salǵan emespin, salmaımyn da! Bul áreketimniń tym qaýipti bolatynyn, nebir qaterli ótkelekterden ótkizi­letinimdi bilemin. Meıli. Aqıqat meniń jaǵymda, jeńile qoımaspyn. Al jeńilgen jaǵ­daıda... eńbek jolymdy bastaǵan О́ske­men qorǵasyn-myrysh kombınatyna qaıtyp barsam, qatardaǵy metallýrg jumysyna alatyn shyǵar... Iá, meıli! Táýekel! Halqym úshin, jerim úshin janpıda!..».

Ǵabbas QABYShULY