Saıası qýǵyn-súrgin: Zertteý men zerdeleý

Táýelsizdik jyldarynda osy resmı qujattar men baǵdar­la­malardyń negizinde iske asy­ryl­­­ǵan zertteý jumystarynyń nátı­jesinde asharshylyq náýbeti men jappaı saıası qýǵyn-súrgin máselesi derbes qarastyryla bas­tady. О́ıtkeni zaman talaby keńestik dáýirdiń eń qasiretti kezeń­derin kórsetetin derekter­di arnaıy zertteýdi qajet etti. Buǵan jaýap berý úshin, árıne Qa­zaqstanda dúrkin-dúrkin oryn alǵan asharshylyqtar (1917-1918; 1921-1922; 1931-1933) men saıa­sı qý­ǵyn-súrginderdiń (1918-1937; 1950-1986) tarıhı basta­ýy­na, ıaǵnı ótken ǵasyrdyń basyn­daǵy bolshevıkterdiń úzdik­siz revolıýsııalarynyń túp-tamyr­laryna qaıta úńilýge týra keldi.

Kezinde tarıhshy-demograf Málik-Aıdar Asylbekov «1933-1937 jyldardaǵy Búkilodaqtyq qupııa sanaq» málimetterin jarııalady. Onda KSRO halqynyń sany da ártúrli berilgen. Aıtalyq, 1933 jyly 168 mln, 1937 jyly 180 mln jáne 162 mln adam dep kórsetilgen. Bul keńestik sanaqtyń qupııasy asharshylyq pen saıası qýǵyn-súrgin qurbandarynyń sanyn álemdik qoǵamdastyqtan jasyrýmen túsindirilse kerek. Al ótken ǵasyrdyń birinshi shıregindegi qazaqtyń jalpy sany – 6 mln shamasynda bolsa, asharshylyq pen repressııa jyldary teń jartysynan astamy qurban bolǵan. Tipti, sońǵy sandyq málimetter budan da joǵary. Oǵan Kóshim Esmaǵambetovtiń zertteýleri aıǵaq, onyń paıymdaýynsha, «zertteýshilerdiń ómirge kelmegen urpaqtyń sany týraly maǵlumattaryn eseptegende, 1932-1933 jyldary qazaqtar 4 mln jýyq adamnan aıyrylǵan».

Jýyrda keńestik saıası naýqan­­dar kezinde burmalanǵan zańsyz­­dyqtarǵa ártúrli formada qar­sylyq kórsetken jekelegen adamdar men qoǵamdyq-saıası toptardyń ókilderin anyqtaý maqsatynda Memlekettik komıssııanyń múshe­si, Jobalyq keńseniń jetekshisi Sabyr Qasymov bastaǵan uıym­dastyrýshylar kezekti toptyq se­mınar ótkizdi. Onda kóp­tegen tú­ıindi máseleler ortaǵa salynyp, talqylandy.

Basqa óńirlermen salystyr­ǵanda, Nur-Sul­tan qalasy boıynsha 25 adam­nan turatyn О́ńirlik komıs­sııa músheleri arnaıy arhıvter men respýblıkalyq, qalalyq arhıvterdegi izdenis jumysta­ryn kesh bastaǵanymen, 5 aıdyń ishinde 5 jumys toby boıynsha zertteýdiń negizgi baǵyttaryn anyq­tady. Aıtalyq, aqtalmaǵan kú­reskerlerdi anyqtaý máseleleri bo­ıynsha jasaqtalǵan 1-topta ju­mystyń úsh baǵyty aıqyndaldy.

Birinshi baǵyt. Alash qozǵaly­syndaǵy aqmolalyq kúresker­ler­diń (jekelegen adamdar, toptar, uıymdar men partııalar) azat­tyq jolyndaǵy kúresi (1916 jylǵy kóterilis kezindegi máseleler de qam­tylady, arhıvi Omby, Tom qala­synda saqtalǵan);

Ekinshi baǵyt. Tárkileý kezin­degi aqmolalyq baılardyń adam bos­tandyǵy jáne ómir súrý quqy­ǵy úshin kúresi (tárkileý kezinde alys-jaqyn aımaqtarǵa jer aýda­ryl­ǵandardyń shaǵymdary qaras­tyrylady, arhıvi Almatyda QR OMA, QR PA saqtalǵan);

Úshinshi baǵyt. Soǵystan keıingi jyldardaǵy aqmola­lyq­tardyń adam quqyqtary men azattyq jolyndaǵy kúresi (qylmystyq iske tartylǵandar men olardyń otbasy músheleriniń shaǵymdary qarastyrylady, onyń arhıvi Nur-Sultan qalasyndaǵy arnaıy mekemelerde saqtalǵan).

Birinshi baǵyt boıynsha, Ishki ister mınıstrligi Aqparattyq-saraptamalyq ortalyǵy arnaıy arhıviniń málimetterine qaraǵanda, 1920-1950 jyldary aralyǵynda Aqmola oblysy boıynsha qýǵyn-súrginge ushyraǵandardyń jalpy sany – 6090, sonyń ishinde aqtalmaǵandary – 429. Aqmola qalasy boıynsha qýǵyn-súrgin qurbandarynyń jalpy sany – 6832, sonyń ishinde aqtalmaǵandary – 616. Budan shyǵatyn qorytyndy, Aqmola oblysymen salystyrǵan­da Aqmola qalasynda saıası naý­qan qurbandary – 742 adamǵa, sáıke­sinshe aqtalmaǵandary – 187 adamǵa kóp.

Jumys barysynda Alashorda tarıhyna qatysty «Aǵaıyndy Ádilevter isi» nemese «Ádilevter bandasy» boıynsha birqatar máse­leler anyqtaldy. Túbi aqmo­lalyq Baıseıit, Dinshe (Muqysh, Dinmuhammed), Asqar, Ábýáli, Ábýbákir, Joldasbaı Ádilevter (týysqan aǵaıyndaryn qosqanda – 10 adam, keıinnen barlyǵy 17 adamǵa is qozǵalǵan) bastaǵan top tárkileý naýqanyna narazylyq ­aksııasy retinde maldaryn Sary­sý aýdanynan Shý boıyndaǵy Áýlıe Ata jerine qaraı aıdap, ári qaraı tuıyqtalǵan aımaqtar­ǵa ótip ketken. Olardyń Keńes óki­metine qarsylyǵy 1922 jylǵy «Ábýbákirov isinen» bastalady. Al «Aǵaıyndy Ádilevter isi» tár­kileý bastalǵan kezde qozǵal­ǵan, oǵan «Alash» qozǵalysynyń jetekshilerinen bastap, bas-aıaǵy 90 adam tartylǵan. 1928-1930 jyldary bul iske qatysty jazalaý jumystary Syrdarııa (Shymkent, Qyzylorda) okrýginde jalǵasady. Osy rette biz, Túrkistan oblysy boıynsha óńirlik komıssııa­nyń jumys tobymen áriptestik baılanys ornatýǵa daıynbyz. Ekinshi­den, birlese otyryp, osy kezeńdegi ­shekaralas aýdandardy, ishki mıgra­sııa men halyqtar geografııasyndaǵy ózgeristerdi anyqtap alýymyz qajet. Aq­mola oblysynyń ákimshilik-terrı­torııalyq bólinisindegi ózgeristerge baılanysty qoǵamdyq toptar men saıası uıymdardyń qozǵalysyn jan-jaqty zerttep, kartasy jasalsa, artyq bolmaıdy.

Ekinshi baǵyt boıynsha, tárkileý kezinde 1928 jylǵy Aqmola ok­rýgtik soveti prezıdıýmynyń she­shimimen Atyraý okrýgine jer aýdarylǵan 46 baıdyń ishinde Qaztaı Qundaqulynyń Qazaqstan Ortalyq atqarý komıteti ortalyq komıssııasyna jazǵan shaǵymyna qatysty oı-pikir týyndady. Osy kúnge deıin jarııalanǵany bar, jarııalanbaǵany bar osy saryndas kóptegen aryz-shaǵymdar­dyń mátinin tereń zertteý arqy­ly, ortalyq keńestik bılik pen onyń jergilikti ókilderiniń zań­syz áreketterge barýynyń bas­ty se­bepteri men saldaryn aıqyndap, baı­lardyń ádilettilik úshin kúre­sine obektıvti turǵydan baǵa berýge bolady.

Úshinshi baǵyt boıynsha, so­ǵys­tan keıingi jyldary maı­dan­nan nemese tutqynnan elge oral­ǵan adamdardyń ishinde áskerı trıbýnaldyń sheshiminsiz sottal­ǵandardyń barlyǵyn saıası qýǵyn-súrgin qurbandary sanatyna jat­qyzǵan jón. О́ıtkeni soǵystan ke­ıingi halyq sharýashylyǵyn qal­pyna keltirý jyldaryndaǵy eldiń kedeıshilik kúıin kórgender, keńes-german soǵysyna qatys­qandar Germanııa, jalpy Eýropa halqynyń áleýmettik-ekono­mı­kalyq jaǵdaıynyń bizden álde­qaıda joǵary ekenin sóz etip, músh­kil kúıden soǵysqa deıin de, soǵystan keıin de halqyn qut­qara almaǵan memlekettiń saıasatyna synı kózqarasyn bildirgen. Búginde olardyń bárin jappaı qylmysker retinde qarastyrýǵa bolmaıdy.

Qarasha aıynda ótken top­tyq semınarda kóterilgen osy jáne ózge de máseleler boıynsha myna­daı usynystar jasaldy: 1) arnaıy arhıvterdegi Alashorda tarıhy­na qatysty materıaldar men 1920-1930 jj. saıası naýqandardyń qu­jattaryn qupııasyzdandyrý máselesin tolyq sheshý; 2) áskerı trıbýnal sheshiminsiz sottalǵan adamdardy saıası qýǵyn-súrgin qurbandary sanatyna engizý; 3) uıymdastyrýshylar tarapynan zertteýshi-ǵalymdardyń «arhıv óndirisindegi» jumysynyń az ýaqytta nátıje bermeıtinin únemi nazarda ustaý; 4) Qazaqstannyń 14 oblysy men respýblıkalyq mańyzy bar 3 qalanyń ár kezeńderdegi ákimshilik-terrıtorııalyq bóli­nisindegi ózgeristerge baılanysty týyndaǵan ortaq máseleler boıynsha О́ńirlik komıssııalardyń (Nur-Sultan q., Aqmola, Qaraǵandy, Soltústik Qazaqstan, Túrkistan jáne Atyraý oblysy) birlesken semınarlaryn uıymdastyrý; 5) oblystardyń ákimshilik-terrı­torııalyq ózgerister kartasyn ja­saý; 6) memlekettik komıssııa tarapynan aqmolalyq baı Qaz­taı Qundaqulynyń qazirgi Aqkól qalasyndaǵy 1914 j. salynǵan úıin qalalyq tarıhı-ólketaný mýzeıine aınaldyrýǵa yqpal etý.

Pre­zıdent Qasym-Jomart Toqaev­­tyń joǵaryda atalǵan «Saıa­sı qýǵyn-súrgin qurbandaryn aqtaý máselelerin zerdeleý jáne she­shý týraly» Jarlyǵyn iske asy­rýda jankeshtilik tanytyp, ter tógip júrgen zertteýshi-ǵalym­dardyń eren eńbegi aqtalyp, tarıhı ádilettilik saltanat qursyn, azattyq pen táýelsizdik jolyn­daǵy aqtalmaǵan kúreskerlerdiń esimderi eldiń jadynda máńgi saqtalsyn, jas urpaqtyń tarıhı sanasy odan ári jetildirile tússin degimiz keledi.

Kúlpash ILIIаSOVA,

tarıhshy-ǵalym,

L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń qaýymdastyrylǵan professory