Búgingi tańda elimizdegi bilim berý júıesindegi máseleler nendeı deńgeıde jáne pedagog qyzmetkerlerdiń áleýmettik áleýeti qandaı jaǵdaıda ekenin bilý maqsatynda Qazaqstan Respýblıkasy Bilim jáne ǵylym qyzmetkerleri kásipodaǵynyń tóraıymy Maıra Amantaevamen áńgimelesken edik.
– Maıra Turǵanqyzy, tarıhqa kóz júgirtetin bolsaq, qoǵam damýy men memlekettiń turaqtylyǵy úshin kásipodaqtar aıtarlyqtaı yqpal jasaǵanyn kóremiz. Al búgingi tańda kásipodaq óziniń pármendiligin joǵaltyp alǵan joq pa? Naryq zamanynda kásipodaqtyń mańyzy nede dep oılaısyz?
– Iá, kásipodaq eń pármendi uıym bolǵan. Keńes ókimeti kezinde eldegi jumysshylardyń 95%-y kásipodaqtarǵa múshe edi. Ol dáýir ótti, ketti. Qazir zaman bólek, talap erekshe. Keńes ókimeti qulaǵannan keıin barlyq TMD elderiniń kásipodaqtary sekildi, Qazaqstannyń kásipodaqtary da elimiz naryqtyq ekonomıkaǵa kóshkende talaı qıynshylyqtardy bastan ótkerdi. Jasyratyn nesi bar, shekteý sharalary da júrgizildi. Memlekettik áleýmettik saqtandyrý quqyqtarynan aıyryldy. Alaıda, kásipodaq azamattardyń quqyqtaryn qorǵaý barysynda óz jumysyn bir sát te toqtatqan emes. Qoǵamdyq uıymnyń pármendiligi nede deseńiz, onyń buqaralyq sıpat alýynda. Buqaralyq deńgeıge jetpegen álsiz uıymdarmen eshkim de sanaspaıdy. Sondyqtan da qazir Elbasy tapsyrmasyna oraı, kásipodaq qozǵalysyn meılinshe jalpyhalyqtyq sıpatqa jetkizýdiń qajettiligi týyndap otyr.
Eńbek naryǵynda jumys berýshi men jumysshynyń arasynda Eńbek kodeksine sáıkes eńbek qatynastaryn retteıtin eki jaqty kelisimshart nemese eńbek ujymy men jumys berýshiniń arasynda ujymdyq shart bolýy qajet. Sol ujymdyq shart arqyly eńbek adamynyń eńbek etý quqyǵy rettelip otyrady. Iаǵnı kásipodaq olardyń áleýmettik-ekonomıkalyq jáne zańdy eńbek quqyqtarynyń buzylmaýyn, eńbek qaýipsizdiginiń zań aıasynda saqtalýyn qadaǵalaıdy. Kásipodaq múshesiniń quqyǵy buzylǵan jaǵdaıda, sol eńbek daýyn múmkindiginshe beıbit túrde retteýge tyrysady. Qajet bolǵan jaǵdaıda zań organdarynda olarmen birge qorǵaýshy retinde áreket jasaıdy. Kóbinde eńbek ujymdarynyń ózinde ýshyqtyrmaı sheshýge atsalysady. Sheshile qoımaǵan jaǵdaıda, kásipodaqtardyń joǵary organdarynyń kómegine júginedi. Ondaı mysaldar óte kóp. Jeke aryz-shaǵymdardan basqa, keıbir zań aktilerinde kórsetilgendeı, pikirlerin ujymdyq túrde de bildire alady.
– Kásipodaq uıymdary eńbek daýlaryn sheshýge qanshalyqty qaýqarly?
– О́te durys suraq. Barlyq eńbek ujymdary esep berý-saılaý jınalystarynda ózderiniń qalaýymen qoǵamdyq negizde bastaýysh kásipodaq uıymynyń tóraǵasyn nemese tóraıymyn saılaıdy. Jumystyń pármendi bolýy olardyń biligine tikeleı baılanysty. Saılanǵan adam saýatty maman bolýmen birge, eńbektiń quqyqtyq-zańnamalyq negizderin bes saýsaǵyndaı meńgerýi kerek. Boılarynda adamı qasıetteri, adamǵa janashyrlyǵy bıik dárejede bolýy tıis. Ondaı qasıetteri, eńbek ujymynda bedeli bolmasa, týyndaǵan daýlardy ońtaıly sheshe almaıdy. Qıyndyqtar týyndaıdy.
Eldiń barlyq aımaqtarynda, aýdandarda Bilim jáne ǵylym qyzmetkerleri kásipodaǵynyń ókilderi jumys jasaıdy. Olar jergilikti bılik organdarymen birlese otyryp, bilim berý mekemelerindegi kez kelgen aryz-shaǵymdardy tekseredi. Aq-qarasyn anyqtaıdy. Sonyń nátıjesinde paıda bolǵan daýlar ushqynyn ýshyqtyrmaı kelissózder arqyly der kezinde sheshýdiń joldaryn izdestiredi. Qaıtalap aıtam, bul jerde adamı qasıet alda turyp, qarapaıym jurttyń múddesi birinshi kezekte bolýy qajet. Qoǵam damýy, naryq dáýiri bizden osyny talap etedi.
– Elbasynyń bıylǵy Joldaýyndaǵy «Máńgilik El» ıdeıasyn júzege asyrýda Bilim jáne ǵylym qyzmetkerleri kásipodaǵy aldyna qandaı maqsattar, mindetter qoıyp otyr?
– Búginde bul Joldaý barlyq mekemelerde qyzý talqylanyp jatyr. Biz de jan-jaqty saralap shyqtyq. Joldaýda eldiń damýy, eńbektiń qorǵalýy, eńbekshilerdiń áleýmettik-ekonomıkalyq quqyqtary men múddelerine sergektik tanytý erekshe atalyp ótildi.
Kásipodaqtyń salalyq qurylymdary tapsyrmalardy ýaqtysynda oryndaý isine bar kúsh-jigerdi jumsap keledi. Bizdiń basty alǵa qoıǵan baǵdar – el azamattarynyń jumysqa ornalasýy men jańa jumys oryndaryn qurýda olardyń quqyǵynyń buzylmaýyn qadaǵalaý, kózden tasa etpeı, nazarda ustaý.
– Naqty atqarylǵan jumystarǵa toqtala ketseńiz.
– Aıtalyq, bilim berý mekemelerinde – 400-den astam, memlekettik mekemelerde – 14 salalyq organdar men ákimshilikterde 16 qamqorlyq jasaıtyn aımaqtyq keńester quryldy.
Joldaýdyń oryndalýy men maqsatqa jetýine tek memlekettik laýazym ıeleri ǵana emes, júregi elim dep soqqan azamat óz úlesin qosyp, eńbek etýi kerek. Bul árbir kásipodaq jetekshisiniń de basty mindeti. Olar ózi qyzmet etetin ujym múshelerimen tyǵyz baılanysta jumys atqarýy kerek. Olardyń boıynda bilimdilik pen tabandylyq, kásibı sheberlik pen úlken adamgershilik bolýy talap etiledi. О́ıtkeni, bizdiń uıym Qazaqstan kásipodaqtarynyń quramyndaǵy eń irisi. Mysaly, otandyq kásipodaqta eki mıllıonnan astam múshe bolsa, sonyń úshten birin Bilim jáne ǵylym qyzmetkerleri kásipodaǵy quraıdy.
Joldaýdaǵy basty baǵyttyń biri – bilikti kadrlar daıyndaý. Bul jastardyń eńbek naryǵynda utylmaýy, básekede óz ornyn alýy úshin aýadaı qajet. Osyǵan oraı kásipodaqtyń ortalyq uıymy naqty iske erekshe kóńil aýdaryp otyr. Biz jastardy qatarymyzǵa kóbirek tartyp, olardyń ishinen óz kóshbasshylaryn iriktep shyǵarýdy, kásipodaq jumysynyń qyr-syrlaryn úıretýdi qolǵa aldyq. Túrli semınarlar men oqýlar, trenıngter men dóńgelek ústelder uıymdastyrylyp, konferensııalar men kezdesýler ótkizýdemiz.
Jyl saıyn aýdandyq, oblystyq, salalyq, respýblıkalyq, halyqaralyq deńgeıdegi uıymdastyrylatyn semınarlar kásipodaq qyzmetkerleri men belsendileriniń biliktilikterin arttyrýǵa edáýir yqpal jasap keledi. Máselen, kásipodaq basshylarynyń zamanǵa saı bolýy úshin Jambyl, Qaraǵandy, Ońtústik Qazaqstan, Pavlodar, oblystarynyń Saryaǵash aýdandyq, Túrkistan qalalyq kásipodaq keńesterinde, ózge de bólimshelerde oqytý-metodıkalyq kabınetter bar. Ondaǵy oqý júıesi onlaın rejiminde júrgizýge múmkindik beretin zamanaýı tehnıkalyq, elektrondy baılanyspen, beıne-kórinis qurylǵylarymen tolyq jabdyqtalǵanyn aıta ketsem deımin. Memleketimizdiń normatıvtik-quqyqtyq aktilerimen qamtamasyz etetin kitaphana da jumys isteıdi.
Kásipodaqtar Federasııasynyń tóraǵasy Á.Qusaıynov jýyrda Bas Keńestiń otyrysynda jastar saıasatyna aıryqsha basymdyqtar berý kerektigi jaıly erekshe atap ótip, salalyq kásipodaq qyzmetkerlerine joǵaryda aıtqanymdaı, belsendi jastardy tartý máselesin jolǵa qoıý qajettiligi týraly arnaıy tapsyrma berdi. Kásipodaq qyzmetin jandandyrýda halyqaralyq uıymdarmen jasalatyn yntymaqtastyqtyń da yqpaly orasan. Kásibılik jaǵynan dostastyq ornatqan bizdiń kásipodaq ýaqyt ótken saıyn olarmen aradaǵy baılanystardy nyǵaıta túsýde. Bıyl sáýir aıynda bilim jáne ǵylym qyzmetkerleriniń uıymdastyrýymen «Bilim jáne ǵylym qyzmetkerleri kásipodaǵynyń I Respýblıkalyq jastar forýmy», buǵan qosa maýsym aıynda uıymymyzdyń 90 jyldyǵyna arnalǵan «Túrkitildes elderi bilim kásipodaǵynyń IH Eýrazııalyq forýmyn» ótkizgeli jatyrmyz. Atalǵan is-sharalar «Máńgilik El» ıdeıasynyń aıasynda bolatynyn eske sala keteıin.
– Qazirgi kezdegi pedagogtardyń áleýmettik áleýeti qandaı desek, berer jaýabyńyz qalaı bolar eken?
– Atam qazaq «Qyran qus uıada ne kórse, ushqanda sony iledi», deıdi. Shynynda, bala ómirinde muǵalimniń orny bólek. Ony eshkim joqqa shyǵara almaıdy. Ulttyq sezim, ulttyq namys, ulttyń rýhanı qundylyqtary, tipti qarapaıym ǵana úlkenge qurmet, kishige izet tárizdi kisilik qasıetter – barlyǵy balanyń mektep qabyrǵasynda qandaı bilim, qandaı tálim-tárbıe alyp shyqqanyna tikeleı baılanysty. Osydan-aq ustaz eńbeginiń erekshe ekeni kórinip tur ǵoı. Birden aıtaıyn, ustaz máselesin, ustaz mártebesin tolyǵymen bılikke artyp qoıýǵa bolmaıdy. Qoǵam bolyp sheshýge atsalysyp, qyzmet etýimiz qajet. Sebebi, muǵalim oqytyp jatqan ul men qyz eldiń erteńi, ult bolashaǵy.
Elbasynyń úlken qamqorlyǵy, Úkimet tarapynan jasalyp jatqan is-qımyldar az emes. Sońǵy jyldardyń ózinde qanshama ózgerister men betburystar boldy. Egemendigimizdiń alǵashqy jyldaryndaǵy qıynshylyqtar kezinde de kásipodaqtar ustazdar janynan tabyldy. Prezıdentimizben birge bolyp, bura tartpaı, el birligi men tynyshtyǵyn saqtaýǵa úles qosty. Bilim qyzmetkerleriniń zańdy quqyǵyn qorǵaýda kóp jaǵdaıda sabyrlylyq tanytty.
Árıne, qyzmetkerler eńbegi óz dárejesinde baǵalanýy kerek. Bilim berý salasyndaǵy eńbekaqy ólsheminiń ártúrli bolýy bizdi alańdatady. Ortasha eńbekaqy 80 myń teńgege áreń jetedi. Bul degenimiz, respýblıkalyq ortasha kórsetkish deńgeıiniń tek 70%-yn quraıdy. Qazirgi tańda bilikti jas muǵalimniń tarıftik júktemesi – 42473 teńge, al ortasha kásibı bilimi bar tárbıeshiniki – 35 748 teńge. Mundaı jalaqymen talantty jastardy bilim berý salasyna qyzyqtyra alamyz ba? Degenmen, Elbasynyń bıylǵy Joldaýynda 2015 jyldan bastap bilim berý qyzmetkerleriniń eńbekaqysyn 29 paıyzǵa kóterý jónindegi tapsyrmasy bolǵan edi. Taıaýda Prezıdent N.Nazarbaev bıylǵy 1 sáýirden aılyqty 10%-ǵa kóterý qajettigin aıtýy, pedagog qyzmetkerleri úshin jaqsy yntalandyrý bolyp tabylady.
2007 jyly Eńbek kodeksine azamattyq qyzmet ınstıtýty engizildi. Barlyq memlekettik bilim berý uıymdarynyń ókilderi azamattyq qyzmetker atandy. Muǵalimder eńbek demalysynyń uzaqtyǵy, saýyqtyrýǵa arnalǵan járdemaqy, taǵy basqa biraz zańnamalyq kepildendirilgen jeńildikterge qol jetkizdi. 2012 jyly «Memlekettik múlik týraly» Qazaqstan Respýblıkasy Zańynyń qoldanysqa enýinen bastap joǵary jáne joǵary oqý ornynan keıingi kásibı bilim berý qyzmetkerleri azamattyq qyzmet sanatynan shyǵarylyp, joǵary oqý oryndary memlekettik kásiporny sharýashylyq júrgizý quqyǵy negizinde qaıta quryldy. Iá, áli de bolsa eńbek zańnamasyndaǵy azamattyq qyzmet ınstıtýtyn anyqtaıtyn keıbir sheshimin tappaǵan máseleler jetkilikti.
Elimizdiń birneshe oblysynda pedagogtardyń kommýnaldyq qyzmet aqysynyń 25 paıyzyn jergilikti atqarý organdarynyń bıýdjeti esebinen óteý júıesi iske asa bastady. Bul az da bolsa olardyń áleýmettik jaǵdaıyn ońaltýǵa jasalǵan is-sharalardyń biri dep aıta alamyn. Alaıda, bul másele barlyq jerde tolyqqandy sheshimin tappaı otyr. Oǵan keıbir oblystardaǵy bıýdjettiń tapshylyǵy sebep bolýda. Mundaı máselelerdiń birazy jergilikti atqarýshy organdarmen, túrli vedomstvo ókilderimen birlesip sheshýge umtylýdamyz. Onyń mehanızmderin jetildirý jolynda áleýmettik áriptesimiz Bilim jáne ǵylym, Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrlikterimen biraz jumystar júrgizip jatyrmyz.
– «Kásipodaqtar týraly» Zańnyń jańa nusqasy búgingi tańda Parlament Májilisiniń qaraýynda jatyr. Bul týraly ne aıtasyz?
– Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń «Qazaqstannyń áleýmettik jańǵyrtylýy: Jalpyǵa Ortaq Eńbek Qoǵamyna qaraı 20 qadam» atty baǵdarly maqalasynda Úkimet pen kásipodaqtar birlesip jańa zańdy qabyldaý qajettigin tapsyrdy. «Kásipodaqtar týraly» zańnyń kerektigin Memleket basshysy Kásipodaqtyń bas keńesinde bolǵanda da mindettegen bolatyn. Talqydaǵy bul zań kásipodaqtar qozǵalysyn jetildirýge, ýaqytqa saı izdenýge, izgilikke úırenýge aıtarlyqtaı yqpal jasaıdy degen oıdamyz. Elimizdiń jańa ındýstrııalandyrý saıasatyna baılanysty ekonomıka áleýetin asyratyn kóptegen ınnovasııalyq kásiporyndar qurylatyny belgili. Osyǵan baılanysty eńbek uıymdaryndaǵy áleýmettik bazany nyǵaıtýdyń qajettigi týyndaıdy. Ondaı aýqymdy ispen jiti aınalysatyn kásipodaq uıymdary bolady. Jańa zańnyń túpkilikti maqsaty, táýelsiz elimizdegi kásipodaq uıymynyń mártebesin kótere otyryp, eńbek adamy quqyqtarynyń buzylýyna jol bermeý. Iаǵnı eńbek daýlaryn beıbit kelisimder arqyly sheship, el birligi men tynyshtyǵyn saqtaý isindegi qalyptasqan dástúrdi jetildire berý. Kásipodaqtyń jańa deńgeıge kóterilip, damýy úshin onyń qyzmetin zańdastyrýdyń mańyzy óte joǵary. Bul zań Elbasynyń «Qazaqstan-2050» Strategııasyndaǵy tapsyrmalardy júzege asyrý aıasynda úlken ról atqaratynyna senimdimin. «Kásipodaqtar týraly» zań jobasyn daıyndaý men ony eńbek ujymdarynda talqylaý barysynda bizdiń kásipodaq aıtarlyqtaı belsendilik tanytty. Qaıtalap aıtam, atalǵan zań jumys berýshiler men kásipodaq uıymdarynyń jaýapkershiligin arttyryp, onyń damýy men nyǵaıýyna jol ashady. «Máńgilik El» bolýǵa nıetti Otanymyzdyń eńbek ujymdarynda áleýmettik turaqtylyqtyń saqtalýyna jańa serpilis beretinine esh shúbá keltirmeımin. Qandaı uıym bolsa da alǵa qoıǵan maqsaty, aıqyn mindeti, ásirese jurt qyzmetshisi sanalatyn kásipodaq uıymdary, táýelsizdik tuǵyryn bıiktetip, memleket mereıin asyrý, tatýlyqtyń taǵylymyn tanytý, bereke bastaýy birlik ekenin túsinip, túısiný dep bilemin.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Súleımen MÁMET,
«Egemen Qazaqstan».
