Sýretti túsirgen Erlan OMAR, «EQ»
Saraptap qarasaq, ishki múmkindik áli de bar. Tek sharýany uqsatý jaǵy kemshin. Búginde óńirdiń 130-dan astam aýyl sharýashylyǵy kásiporny elordaǵa azyq-túlik jetkizetin bolsa, onyń 68-i et ónimderi men sút ónimderin jetkizýmen aınalysady. Ázirge aqmolalyq sharýalar elordanyń et jáne et ónimderine qajetiliginiń 32 paıyzyn ǵana ótep otyr. Burnaǵy jylmen salystyrǵanda 1 paıyz deńgeıinde ǵana ósim bar. Paıdalanylmaı jatqan ishki múmkindik osy arada. О́ıtkeni et jáne sút óndirýshiler jyl saıyn sýbsıdııa alyp otyr. Al 1 paıyzdyq ósim kóńil kónshite qoıar ma eken? Demek memlekettiń qoldaýyna sáıkes qaıtarym da ósýi kerek. Tórt túlik mal tegis óz tóli esebinen ósip otyrǵan joq. Onyń sebebin malsaq qaýym nesıe berilý tártibiniń qolaısyzdyǵynan deıdi. Nesıege alǵan maldyń basyn kóbeıte almaı otyr. Tóli ósip jetilgenshe nesıeni qaıtarý merzimi bastalyp qalady da, tuqymdyq mal etke ótkiziledi.
О́ńirde et jáne sút ónimderin molaıtý baǵytynda azdaǵan talpynys bar. Sál taratyp aıtsaq, jumysty shıratý baǵytynda birqatar shara qolǵa alynyp jatyr. Aıtalyq, ótken jyl ishinde Arshaly aýdanynda «Kapas Kanıpa» jeke sharýashylyǵy jalpy quny 40 mln teńge bolatyn mal bordaqylaý alańyn iske qosty. Bir mezgilde 100 bas iri qarany bordaqylaı alady. Jańa jobanyń júzege asyrylýynyń nátıjesinde 5 jańa jumys orny paıda boldy. Shabyndyq jerimen qosa 498 gektar mal jaıylymy bar. Búginde jańa joba mal bordaqylaý baǵytynda iske kirisip, 100 bas iri qara satyp alyp semirtýde. Mundaı mysaldar neken-saıaq. Negizinde kóp bolsa, yryzdyqty molaıtýǵa kóp-kórim demeý bolar edi. Aıtalyq, jekemenshiktiń qolynda iri qara bolǵanymen, jem-shóptiń qymbattyǵynan bordaqylaý ońaıǵa soqpaı otyr. Ári olardyń qolynda baıytylǵan mal azyǵy tapshy. Bar bolǵany shóp pen saban ǵana. Kópshiligi jemdi satyp alǵannan keıin bordaqylanatyn maldyń ózindik quny ósip ketedi. Al arnaıy alańdarda mal bordaqylaýǵa qajetti múmkindik birshama jaqsy. Mamandardyń esepteýine qaraǵanda, iri qaranyń tirideı salmaǵy 18 aıda 400 kıloǵa jetýi kerek. Odan artyq, uzaǵyraq baqsa, mal azyǵy tekke shyǵyn. Jeke sharýashylyq joǵaryda aıtqanymyzdaı, mal azyǵy tapshy bolýy sebepti mundaı kórsetkishke jete almaıdy. Demek bordaqylaý alańdary halyqtyń qolyndaǵy maldyń tólin jınap alyp, tirideı salmaǵyn tıisti mólsherge jetkizip otyrsa, eki jaqqa da utymdy bolar edi.
Birjan sal aýdanyndaǵy «QazGer» seriktestigi 80 mln teńgege bordaqylaý alańyn salyp aldy. Bul jerde de 5 jańa jumys orny ashyldy. Seriktestik sharýa qojalyǵyndaı emes, aýqymdy jumys atqarýǵa beıil. Munda 350 basqa deıin iri qara mal bordaqylaýǵa tolyq múmkindik bar. Dál osyndaı talpynysty jyraqtaǵy Jarqaıyń aýdanynan da baıqaýǵa bolady. Bul jerde «Osana Agro» seriktestigi 100 mln teńgege 200 bas mal bordaqylaıtyn alań daıyndady. Jańadan 3 jumys orny ashyldy. Eki mal qorasyn paıdalanýǵa berdi. Halyqtyń qolyndaǵy maldy satyp alyp, semirtip jatyr. Mine, osyndaı azdaǵan talpynys bolǵanymen, bul baǵyttaǵy sharýany áli de shırata túsý kerek. Sonda elorda halqynyń dastarqanyna bereke kiredi.
Jyl saıyn, ásirese kóktemde baǵanyń ósýine sebep bolyp jatatyn jaı – kartop, kókónis, ósimdik maıynyń tapshylyǵy. Kóktemgi qymbattaýshylyqtyń sebebi san márte taratylyp jazylǵan. Sondyqtan qaıtalaýdyń jóni joq. О́ńirde baǵany turaqtandyrý úshin birqatar jumys júrgizilýde. Aıtalyq, Esil aýdanynda «Organıko» JShS jalpy quny 600 mln teńge bolatyn, syıymdylyǵy 2 myń tonnalyq kartop qoımasyn salyp aldy. Mine, osyndaı kartop qoımalary shalǵaıdaǵy Esil aýdanynda ǵana emes, elordany jıekteı ornalasqan aýdandarda salynǵany durys. О́ıtkeni kartop qunyna tasymaldaý shyǵyny qosylǵan soń baǵanyń óse túsetini belgili. Zerendi aýdanynda da jalpy quny 400 mln teńge bolatyn, syıymdylyǵy 5 myń tonnalyq «Blıs Termınal» seriktestiginiń kartop qoımasy paıdalanýǵa berildi. Zerendi aýdanynyń sharýashylyqtary ejelden kartop ósirýmen aınalysady ári óńirdiń qunarly topyraǵynda bul daqyl óte jaqsy ósedi. Kartop ósirýshi sharýashylyqtar kúzde jınaǵan ónimderin saqtap, uzynsaryda uqsatyp satsa, tabysqa keneletindikteri sózsiz. Mine, osyndaı talpynys nátıjesinde elordanyń kartopqa degen suranysynyń 83 paıyzy ótelýde.
Sońǵy jyldary sýarmaly egistik alqaptaryn kóbeıtý máselesi jıi aıtylyp júr. Jyl saıyn qurǵaqshylyqtyń qyryna ilige bergendikten, sýarmaly jerlerdiń artyqshylyǵyn dıqan qaýym ábden moıyndaǵan. Osyndaı jaqsy bastama da qolǵa alynýda. Máselen, Selınograd aýdanyndaǵy «Agrofırma Rodına» seriktestigi jalpy quny 3,2 mln teńge bolatyn jańa jobany júzege asyryp otyr. Joba qýaty 1970 gektarǵa erkin jetedi. Taǵy bir jaqsylyǵy, jańadan 10 jumys orny ashylǵan. Osy aýdandaǵy «Zerendi asyl tuqymdy sharýashylyǵy» seriktestigi de sýarmaly alqaptardyń kólemin kóbeıtýge basa nazar aýdarýda.
Byltyr bul baǵytta birqatar ıgi sharýa júzege asyryldy. 650 basqa arnalǵan 3 mal bordaqylaıtyn alań salyndy. 2 817 basqa arnalǵan 11 taýarly sút fermasy uıymdastyryldy. 1 100 bas iri qara mal bordaqylaıtyn 12 et fermasy iske qosyldy. Jylyna 6 myń tonna et óndiretin qus fabrıkasy jumys isteı bastady. Aýyl sharýashylyǵy ónimderin óńdeıtin 3 seh paıdalanýǵa berildi. Syıymdylyǵy 200 myń tonna shamasyndaǵy 11 kókónis saqtaıtyn qoıma iske qosyldy. Sýarmaly jer kólemi 2,3 myń gektarǵa ulǵaıdy.
Endigi bir másele, osynaý azyq-túliktiń barlyǵyn elorda turǵyndary ǵana emes, aýyl turǵyndary da tutynatynynda.
– Qazir jańa qoǵam qurýǵa jantalasa kirisip jatyrmyz, – deıdi el aǵasy Qazbek Aıtmaǵambetov, – memlekettik qoldaý arqyly buryn-sońdy bolmaǵan jańa nysandardyń salynyp, paıdalanýǵa berilip jatqanyn estip, bilip otyrmyz. Degenmen osy arada eskeretin óte mańyzdy jaı bar, bul – aýyl halqyn eńbekke baýlý. Shyndyǵyn aıtýymyz kerek, ótpeli kezeńde aýyl turǵyndary adal eńbekten qol úzip qaldy. Kópke topyraq shashýdyń qajeti joq, degenmen el ishinde jalqaýlyq jaman tumaý tárizdi juqpaly dertke aınalǵanyn jasyrýǵa bolmaıdy. Máselen, aýylda turyp kartop ekpeıtin, sıyr saýyp, qurt-irimshik daıyndamaıtyndar kóbeıdi. Olar ózderine qajetti azyq-túlikti qaladan satyp alatyndy shyǵardy. Mine, elordanyń yryzdyǵyna olar da ortaqtasyp otyr. Bul arada bireýdiń asyn qyzǵanyp otyrǵan joqpyz. Tek kedeıshilikti kóbeıtetin jalqaýlyqtan arylýymyz kerek.
Mıllıondaǵan gektar qunarly jeri bar óńirdiń elorda halqynyń sút jáne sút ónimderine qajettiliginiń 32, et jáne et ónimderiniń qajettiliginiń 32, jumyrtqaǵa qajettiliginiń 83, kókóniske qajettiliginiń 29 paıyzyn ǵana óteýi kóńil kónshitpeıdi. Demek aldaǵy ýaqytta azyq-túlik beldeýindegi óńirdiń ishki múmkindigin saralap, jańǵyrtý qajet.
Aqmola oblysy
