Sáýleli sapar

Al qasyndaǵy qalqan qulaq sary bala tanymal jýrnalıst, qazirgi tańda elorda turǵyny Tólegen Jákitaıuly. Osy oraı­da sýret syryn bilmek maq­sat­pen biz áýeli burynnan búıir túıistirip, birge júrgen Tólegen baýyrymyzǵa habarlastyq.

– Bul sýret 1998 jyldyń 9 mamyr kúni Almaty oblysy Kerbulaq aýdanyna qarasty Sh.Ýálıhanov aýylynyń ir­ge­sindegi shaǵyn tóbeshik ústinde túsirilgen, – deıdi Tólegen ini­miz. – Osy jyly Uly Jeńis me­rekesine oraılastyryp Ker­bulaq aýdanynyń ákimi Ty­nysh­baı Dosymbekov degen aza­mat Nurǵısa Tilendıev pen Nur­ǵalı Núsipjanovty arnaıy qo­naqqa shaqyrǵan bolatyn. О́ıt­keni Nuraǵań Uly Otan soǵy­synyń ardageri. Sóıtip, eki kún qatarynan mártebeli meımandar aýdannyń qurmetti qona­ǵy boldy. Alǵashqy kúni olar Saryózek kentinde ornalasqan áskerı bólimshege baryp, konsert berdi. Nuraǵanyń jubaıy Darıǵa apamyz Jetisýdyń týma­sy bolǵandyqtan, kúlli aýyl-­aýdan ataqty kompozıtordy jezde tutady eken. Kez kelgen jerde jaıylyp jastyq, ıilip tósek bolyp báıek...

Saryózekten attanǵan kúni Shoqan Ýálıhanov aýylyna ke­lip qondyq. Nuraǵa tún aýǵan­ǵa deıin kósilip, áńgime aıtyp, jurt­­tyń sherin tarqatty. Kóp­shilik tún aýsa da kete qoıma­dy. Tegi qal­jyraǵan bolýy kerek Nuraǵań kópshilikke qarap: «Osy sender uıyqtamaısyń­dar ma?», dedi. El sonda baryp, qadirli meımannyń dem­alaıyq degen ısharasyn túsinip tarqady. Qonaqtarǵa basqa jer­den uıyqtaıtyn oryn-jaı ázirlep qoıǵan eken. Oǵan Nu­rekeń barǵysy kelmedi, álde úı ıesiniń yqylasyn attap ótý­ge qımady ma, «Men eshqaıda ketpeımin, ana tórgi bólmedegi úlken dıvanǵa tósek salyp be­rińder?» dedi. Jurt «Myna balany qaıtemiz?» degendeı maǵan qarady. Nurekeń: «Týra meniń aıaǵyma tirep, bul balaǵa tósek salyp berińder!» dep buıyrdy. Jurt dereý dıvanǵa tirelip tur­ǵan shkaf, birdemelerdi súı­rep ­tastap, kóldeneń tósek sa­lyp berdi. Sóıtip, sol túni aǵam­nyń toby­ǵyn jastanyp uıyq­tap shyqtym. Biraq tańǵy bes­te uıqym shaıdaı ashyldy. Basymdy kóterip qarasam, Nur­aǵam da oıaý jatyr eken. Ja­ryqtyq qus uıqyly adam edi. «Bala, oıansań kıin, syrtqa shy­ǵamyz!», dedi. Aýyl ishinde qol­tyqtasyp júrgen bizdi kórip, jurt­tyń bári jamy­raı umtyldy, azdan soń mańaıymyz­ǵa adam tolyp ketti.

– Sizdi bul saparǵa Nuraǵanyń ózi ertip aldy ma?

– Bul sapardyń ózi aıaqasty bastaldy. Ol kezde «Er Dáýlet» bas­pasynda qyzmet atqaryp júr­dim. Tańerteń jumysqa erterek kelip otyr edim, telefon shy­ryldady. Kótersem Nurǵısa kókem eken.

– Áı, bala qaıdasyń?

– Jumystamyn.

– Ádiresińdi aıt!

– Seıfýllın men Jumabaev qıylysy.

– Qazir baryp seni alyp ke­temiz. Jolǵa daıyndal! Sa­ry­ózek jaqqa qonaqqa baramyz, – dedi. Dereý jınalyp, kúre jol­dyń boıynda kútip turdym. Keldi. Kóliktiń tizgininde Nuraǵa­nyń jaqsy kóretin shákirti, qazirgi tańda Qazaqstanǵa eńbe­gi sińgen mádenıet qaıratkeri Samat Málimbaı otyr. Artqy oryndyqqa Nurǵalı Núsipja­nov aǵamyz jaıǵasypty. Sapar osylaı bastaldy. Atap óter­lik dúnıe, Nurǵısa aǵa saparǵa shyq­qanda keremet kóńildi hám ma­ńaıyn jaqsy áserge bólep jú­redi eken. Odan keıin ol kisiniń este saqtaý qabileti joıdasyz. Jolaı kele jatyp «Áı, Nurǵalı ana tóbeler seniń álgi tabanyń tilinip, qoı jaıyp júrgen je­riń emes pe?» dep ja­taǵan qy­rattardy kórsetti. Nurǵalı aǵa «Onyńyz ras, siz qaıdan bilesiz?» dep kúlip jatty.

Osy saparynda Shoqan ata­­myzdyń basyna barmaı ket­kenimiz jaramas dep ǵa­lymnyń zı­ratyna baryp duǵa oqytty. Jo­laı Qoskelinshek taýynyń ta­bıǵı bitimine qarap uzaq tam­san­dy. Nuraǵanyń aýzy sóılep otyr­sa, qulaǵy jan-jaǵyn qalt jibermeı tyńdap, kózi qy­randaı qııadaǵyny shalyp tú­setin qasıeti baryn osy saparda kór­dim. Birde, esiltip áńgime aıtyp kele jatyp shopyrǵa jalt qarap «baspa, baspa» dedi. Biz eshteńe túsinbeı qaldyq. Shopyr jyldamdyǵyn azaıtyp, jaılap júrdi. Sóıtsek, kózkórim jerde asfalttiń ústinde jorǵalap bara jatqan eki tasbaqany kórip qalyp, shopyrǵa «analardy basyp ketpe» dep eskertkeni eken.

Sapar aıaqtalǵansha maǵan oıyna túsken dúnıelerdi es­kertip, belgiletip otyrdy. Nátı­jesinde, 30-40 oqıǵany túr­tip aldym. Almatyǵa kelgen soń qoıyn dápterimdi ashyp jiberip, taqyryptardy aıta qoıamyn, ja­ryqtyq tigisin jatqy­zyp áńgi­melep beredi. Men qaǵaz­ǵa túsi­remin. Nátıjesinde, Nuraǵam­nyń áńgi­meleri 2007 jyly «Nurǵısa Tilendıev» degen atpen jeke kitap bolyp shyqty. Bul bir ómi­rim­de kezdesken keremet, qutty sapar boldy.

– Nuraǵamen qalaı tanysyp júrsiz?

– 1997 jyldyń sáýir aıy bolatyn. «Er Dáýlet» bas­pa­sy­nyń dırektory Kydyrbek Rys­­bekulynyń tanys-dosy ári balýan Qýanysh Bákirlanov de­gen azamat kelip-ketip jú­re­tin. Osy jigit birde úıiniń qa­syn­daǵy parkte serýendep júr­­gen ataqty kompozıtor Nur­ǵısa Ti­lendıevpen jolyǵyp qa­lady. Áń­gimeniń reti kelgende, Qýa­nysh óziniń sportshy, ba­lýan eke­nin aıtsa, Nuraǵa «Mende sport­pen aınalysqanmyn, boksshy Sho­qyr Bólekulynyń alǵashqy shákirtteriniń biri bolǵanmyn, onyń syrtynda soǵys bastalǵan jyldary el aralap, óner kórsetip, maıdanǵa jylý jınaǵan kúsh atasy Qajymuqannyń qasynda júrip, ol kisi dem alǵan tusta, jınalǵan jurtqa kúı tartyp berip, kóńilin kóteretin edim» dep biraz kósilgen eken.

Sodan Qýanysh aǵamyz «Nu­reke, sizdi halyq kompozıtor retinde tanıdy. Sportshy eke­nińizdi ekiniń biri bilmeıdi. Me­niń tanys jýrnalısterim bar. Solar sizden suhbat alsa qalaı?» dep ótinipti. Kóńildenip otyr­ǵan aǵamyz «sol jýrnalshyń kel­sin» depti. Nuraǵanyń ýádesin alǵan Qýanysh shapqan kúıi bizge kelgen beti eken. Mundaı sátti qalt jibermeıtin Qydyrbek Rysbekuly «Tólegen, basqa ju­mystardy doǵar, dereý Nuraǵaǵa tart» dep buıryq berdi. Nurǵısa Tilendıev ol kezde Qazaq fılarmonııasy janynan qurylǵan «Otyrar sazy» folklorlyq-etnografııalyq halyq aspaptary orkestriniń jetekshisi edi.

Alashapqyndatyp fılar­mo­nııaǵa kelsem, Nuraǵa ka­bınetinde otyr eken. Ruqsat surap kirip, kelgen maqsatym­dy aıttym. «Siz­diń boksshy bolǵanyńyzdy jazýǵa keldim». Jaryqtyq kóńili jylyp sala berdi. Betime qarap jymıyp kúldi de, kabınette otyrǵan anaý-mynaý adamdardy aıdap shyqty. Sodan jarty saǵat áńgimelestik. Arada tórt kún ótkende «Judyryǵy kúrzideı Tilendıev» atty maqalam «Jas Alashta» jaryq kórdi. Eki-úsh gazetti qoltyqtap alyp, Nuraǵama jelpildep jettim. Burynǵydaı emes, erkindeýmin. Ol kisi gazetti bir-aq sholyp oqı salatyn, túısigine túsirip tereń paıymdaıtyn adam. Maqala unady. Osydan keıin ol kisi basynan ótken dúnıelerdi sholyp-sholyp maǵan aıtady, men onysyn jazyp alyp gazetke shyǵara qoıamyn. Sóıtip, shyǵarmashylyq baılanys ornatyp aldym. Osy shyǵarmashylyq baılanys­ty úzip almaı, jalǵastyra be­rýi­me jazýshy Qydyrbek Rys­bek­ulynyń áseri kóp boldy.

Aqyry bir-birimizge baýyr bastyq. Jaryqtyq bir kúni fı­larmonııanyń konsert zalyna kele qal, seni kútip otyrmyz, dedi. Salyp uryp barsam, rasynda sahnaǵa kúlli orkestrdi qaqqan qazyqtaı otyrǵyzyp qoıypty. О́zi qarsy aldynda býyrqanyp tur. «Keldiń be bala, qulaǵyń qalqaıyp qaıda júr­siń. Elý adamdy kúttirip qoıyp? Seniń qurmetińe myna bir kúıdi alǵash oryndatqaly otyrmyn» deıdi. Árıne, qaljyń. Mýzyka meniń qolym emesin jaqsy bile­di. Sodan dúnıeni dúrkiretip bir ­kúı ketti. Atshaptyrym zalda jal­ǵyz kórermen – men. Bir zamanda janyma Nuraǵanyń bir shákirti súıkenip kele qalǵany. «Mynaý ne kúı?». «Terisqaqpaı» ǵoı. «Ol ne?». Mynaǵan qaı­ran kúıdi qor qylǵan Nuraǵam-aı degendeı be­time bedireıip bir qarady da, ol da ketti. Sóıt­sem, Nurǵısa kókem ákesi Tilen­di­niń kúılerin orkestr­ge tú­si­rip sony tyńdasyn dep meni sha­qyrǵan eken. Jaryqtyq aıta­tyn: «Tilendi meniń ákem, al ákem bop júrgen Atabaı arǵy atam. Ekeýi aýysyp ketken. Ákem Tilendiniń «Aqqý» kúıin esh­kimge aıtpaı ózime sińirip ket­tim, arýaǵynan uıat bolmasyn dep qalǵan kúılerin halyqqa ta­­nytyp jatyrmyn, deýshi edi. Meniń biletinim Nuraǵa áke qaryzynan qutyldy. 1997 jy­ly 17 qazanda «Otyrar sazy» orkestriniń 15 jyldyq konsertin ótkizdi. Osy sharada ákesi Tilendiniń «Arman», «Te­risqaqpaı», «Sarybıdiń Jel­maıa­sy», «Aq bóken», «Qoıankóz ana», «Qaban jyraýdyń qula jor­­ǵasy» qatarly alty kúıin or­kestrge oryndatty.